मधेसमा पितृसत्ता- विचार - कान्तिपुर समाचार

मधेसमा पितृसत्ता

पितृसत्ताको मूल चरित्र महिलालाई शोषण, दमन र नियन्त्रण गर्नु नै हो, जसको निरन्तरताका लागि त्यसअनुकूलको परम्परा, धर्म, संस्कृतिको निर्माण गरिएको हुन्छ ।
रीता साह

हालैको जनकपुर साहित्य महोत्सवको ‘वैदेहीहरू’ सत्रमा पत्रकार मनिका झाले भनिन्, ‘जनकपुरमा बसेर म सीता बन्दिनँ भन्नु अपराध हुनेछ । सीता भनेको इतिहासकै सशक्त पात्र हुन् । सीता जनकपुरको हरेक घरमा होस् र म पनि जनकपुरको एक सीता भएकोमा गर्व गर्दछु ।’

त्यसको केही साताअघि काठमाडौंको महिला मार्चमा जनकपुरकै सपना सञ्जीवनीले ‘हम आब सीता नै बनबौ’ शीर्षक कविता वाचन गरेकी थिइन् । मनिकाको उक्त भनाइलाई धेरैले सपनाको उद्घोषको प्रतिवादका रूपमा अर्थ्याए । कवितामार्फत सपनाले समाजमा प्रचलित पौराणिक कथा, किंवदन्तीहरूमा महिलालाई जहिले पनि कमजोर पात्रका रूपमा उभ्याइने मानकप्रति प्रश्न उठाएकी थिइन् । यसअघि कुनै मधेसी महिलाले सार्वजनिक रूपमा त्यस्तो प्रश्न गर्ने हिम्मत गरेका थिएनन् । तर, स्याबासी पाउनुपर्नेमा सपनाले अनेकौं लाञ्छना र धम्की पाइन् । काठमाडौंको एक तप्का सपनाको तर्कको पक्षमा थियो भने, मधेसी समाजको ठूलो हिस्साले धर्म–संस्कृतिमाथिको प्रहार भन्दै उनको विरोध गर्‍यो ।

दुई पक्षबीच तर्क–वितर्क भइरहेकै बेला दलित अभियन्ता राजकिशोर रजकले नयाँ प्रश्न गर्दै अर्को लेख लेखे । उनले सीतासम्बन्धी भाष्यका निर्माताहरूमाथि नै प्रश्न गरे । उनको प्रश्न छ, ‘कसको भाष्य हो हम आब सीता नै बनबौ ?’ र उनको तर्क छ, ‘लैंगिक समानताको बाधक केवल पितृसत्ता होइन, जात व्यवस्था पनि हो । केवल पितृसत्ताको बहसले बहुजन महिलालाई समेट्दैन । त्यसैले लैंगिक समानताको बहसलाई ब्राह्मणवादी पितृसत्ताको कोणबाट पनि विश्लेषण गर्नुपर्छ ।’ यसअघि मधेसमा पितृसत्तात्मक संरचना र सोचबारे यस किसिमको बहस भएकै थिएन । तसर्थ मधेसमा लैंगिक सम्बन्ध, जात व्यवस्था, पितृसत्तात्मक संरचना र सोचबारे नयाँ शिराबाट विमर्श हुनु आवश्यक छ ।

के हो पितृसत्ता ? यसले कसरी काम गर्छ ?

परिवार, समाज र राज्यमा पुरुषको सर्वोच्चता कायम रहनु पितृसत्ता हो । वर्तमान सामाजिक संरचनामा पितृसत्ताले सिर्जना गरेका मूल्य–मान्यता र परम्पराहरूबाट समाज, परिवार, समुदाय, राज्य चलिरहेका छन् । पितृसत्तात्मक संरचना पुरुषको वंश परम्परामा आधारित हुन्छ भने, महिलाहरू पुरुषको इसारा, आज्ञा, आदर्श र निर्देशनमा चल्छन् । अर्थात्, महिलाहरू पुरुषको अधीनता स्वीकार गर्न बाध्य हुन्छन् । पितृसत्ता केवल पुरुषबाट सञ्चालित नभई महिलाबाट पनि हुने गर्छ । कुनै महिलाले पितृसत्तात्मक मूल्यमान्यताको अभ्यास गर्नु भनेको पनि पितृसत्तात्मक सोचलाई बढावा दिनु नै हो ।

परिवारमा पितृसत्ता : मधेसी समाजमा घरको मूली पुरुष हुन्छन् । घरको वंश, अंश, निर्णय लिने र नियन्त्रण गर्ने अधिकार पुरुषमा निहित हुन्छ । यो परम्परा क्रमशः हजुरबुबा, बुबा, छोरा, नाति, पनातिमा हस्तान्तरण हुन्छ । घरको सम्पत्तिमा आमा, पत्नी, छोरी र नातिनीको अधिकार हुँदैन । घरमा कुनै निर्णय लिनुपरे पुरुषको निर्णयलाई नै सर्वोपरि मानिन्छ । कथंकदाचित् कुनै परिवारमा महिलाको नेतृत्व चलेको छ भने समाजमा त्यसलाई ‘मौगियाही परिवार’ भन्दै कटाक्ष गरिन्छ । विवाहका लागि केटा र केटी छनोट गर्ने, कुरा छिन्ने, छेका (टीकाटालो) मा जाने, जन्ती जानेजस्ता संस्कारमा महिलाको सहभागिता (अपवादबाहेक) वर्जित हुन्छ । मधेसी समुदायमा अझै पनि प्रेम विवाह, अन्तरजातीय विवाहमा छोराछोरीका लागि फरक मापदण्ड पाइन्छ । छोराले प्रेम विवाह वा अन्तरजातीय विवाह गर्दा धेरै हदसम्म स्वीकार हुने तर छोरीले गर्दा घर/समाजको इज्जत जाने ठानिन्छ । पछिल्लो समय शिक्षित एवं सहरिया परिवार केही हदसम्म बदलिए पनि ग्रामीण भेगमा पुरानै सोच कायम छ ।

मधेसमा महिलाहरू मलामी जाने चलन छैन । मृत्यु भएका कुनै व्यक्तिका सन्तान छोरीछोरी मात्रै छन् भने पुरुष नातेदार खोजेर दागबत्ती दिन लगाइन्छ । मृत्यु संस्कारपछिका काजकिरियाहरूमा पनि छोरा र छोरीका लागि अलग–अलग मापदण्ड छन् । छोरीहरू तीन दिनपछि कपाल र नङ काटेर चोखो हुनुपर्ने चलन छ भने छोराहरूले नौ दिनपछि मात्र त्यस्तो गर्न पाउँछन् । मृत्यु संस्कारको हरेक विधिमा छोरा अनिवार्य चाहिने परम्परा छ ।

समाजमा पितृसत्ता : मधेसको हरेक टोल र गाउँमा पञ्चहरू रहने व्यवस्था छ, जसले गाउँमा द्वन्द्व उत्पन्न हुँदा मेलमिलाप गराउँछन् । खासमा त्यो अनौपचारिक न्याय प्रणाली हो । तर ती पञ्चहरूमा कहिले पनि महिला हुँदैनन् । पञ्चैतीमा पनि महिलाको उपस्थिति वर्जित गरिएको हुन्छ । कुनै महिला दोषी छन् भने उनलाई बयानका लागि मात्रै उपस्थित गराइन्छ ।

मधेसी समाजमा प्रायः जातका जातीय संगठन छन् । जातीय संगठनहरूका मान्यजन (माइनजन) को काम हुन्छ, आफ्नो संगठनका सदस्यहरूका घरमा हुने विवाह, मृत्यु आदि संस्कारबारे जानकारी लिने र केकति भोज गर्नेबारे निर्णय लिने । कुनै युवायुवतीले अन्य जातका युवायुवतीसँग विवाह वा प्रेम सम्बन्ध राखेको पाइयो भने तिनीहरूलाई छुट्ट्याउने वा तह लगाउने जिम्मा माइनजनकै हुन्छ । तर ती माइनजन पुरुषहरू नै हुन्छन् । गाउँमा हुने भोजमा पनि लैंगिक विभेद स्पष्टै देखिन्छ । भोज सानो होस् कि ठूलो, पुरुष र महिला एकै ठाउँमा बसेर खाने चलन छैन । अझै धेरै गाउँ समेटेर गरिने ठूलो (सभा) भोजमा महिलाहरू प्रायः जानै पाउँदैनन् । गाउँमा हुने सामूहिक भोजमा पनि पुरुषहरूले खाइसकेपछि महिलालाई छुट्टै खुवाउने चलन छ । यसले घरमा जस्तै समाजमा पनि महिलाको दर्जा दोयम नै रहेको देखाउँछ ।

धार्मिक संस्थामा पितृसत्ता : ग्रामीण समुदायमा मठ, मन्दिर, शक्तिपीठजस्ता धेरै धार्मिक संस्था हुन्छन् । यस्ता धार्मिक संस्थाका धर्मगुरु र मठाधीशहरू पुरुष नै हुन्छन् । कतिपय मठाधीशले आफ्नो सेवाशुश्रूषा गर्न महिलालाई राखेका हुन्छन्, जसलाई दासी वा माईराम भनिन्छ । मन्दिरको साधनस्रोत, निर्णय प्रक्रियामा ती दासी वा माईरामको पहुँच हुँदैन । उनीहरू सेवक मात्रै हुन्छन् । परिवारजस्तै समाजको हरेक एकाइमा, साधनस्रोत र निर्णय प्रक्रियामा पुरुषको मात्रै वर्चस्व हुन्छ । जातीय कोणबाट हेर्दा, दलित समुदायमा भन्दा उच्च जातमा कठोर पितृसत्ताको अभ्यास भएको पाइन्छ ।

अन्त्यमा, पितृसत्ता एक विचार हो, जसको निर्माण पुरुषहरूले नै गरेका हुन् । पितृसत्तात्मक सोचको मूल चरित्र महिलालाई शोषण, दमन र नियन्त्रण गर्नु नै हो । निरन्तरताका लागि त्यसअनुकूलको परम्परा, धर्म, संस्कृतिको निर्माण गरिएको हुन्छ । जस्तै– हरेक व्रतमा महिला नै उपवास बस्नुपर्छ । महिलाले उपवास आफ्ना लागि होइन, आफ्ना श्रीमान्, छोरा, नातिको लामो आयु र प्रगतिका लागि बस्नुपर्ने हुन्छ । व्रत नबस्ने महिलालाई कुसंस्कारीको बिल्ला भिराइन्छ । मधेसी समाजमा सारी लगाउने, व्रत बस्ने, आफूलाई चित्त नबुझे पनि नबोल्ने, परिवारले निर्णय गरेको केटासँग विवाह गर्ने, आफूमाथि जति हिंसा भए पनि सहेर बस्ने महिलालाई सुसंस्कारी मानिन्छ । यी र यस्ता लैंगिक विभेदसम्बन्धी सोचहरू प्राकृतिक होइनन्, समाजले बनाएका हुन् । यदि कुनै परम्परा, संस्कृति, धर्म र संस्कारले लैंगिक विभेदकारी अभ्यासलाई निरन्तरता दिन्छ भने त्यसमाथि प्रश्न गर्ने कि नगर्ने ? मूल कुरा यो हो ।

प्रकाशित : चैत्र २०, २०७७ ०८:०७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

ओलीजीलाई दण्डित गर्छौं : घनश्याम भुसाल

'इतिहासमा हेर्दा धेरैजसो माधवजी पार्टी नेतृत्वमा रहनुभयो तर त्यो १५ वर्षमा ओलीजीले गुट बनाउनुभयो । '
'यो पार्टी हजारौं, लाखौं मानिसको योगदानले बनेको हो । कसैले कसैलाई तँ जा तँ आइज भन्ने कुरा राम्रो होइन ।'
बिनु सुवेदी

काठमाडौँ — एमालेको नवौं महाधिवेशनबाट केपी शर्मा ओली अध्यक्षमा चयन भएपछि उनको पार्टी सञ्चालन शैलीमाथि सबैभन्दा बढ्ता प्रश्न गर्ने नेता हुन्– घनश्याम भुसाल । ओली सरकारमा भुसाल १३ महिना मन्त्री बने तर मन्त्रिपरिषद् बैठकमै उनीहरुबीच केही मुद्दामा वादविवाद चल्थ्यो ।

पार्टीभित्रको अन्तरसंघर्ष चर्किएपछि उनी मन्त्री छोडेर सडकको मोर्चामा आइपुगे । ओलीको कदम र एमालेको आगामी बाटोबारे घनश्याम भुसालसँग कान्तिपुरका लागि बिनु सुवेदीले गरेको कुराकानी :

एमालेको आधिकारिक लेटरप्याड र यहाँहरूले नै चुन्नुभएका अध्यक्षको हस्ताक्षरमा यहाँ निलम्बनमा परेको सार्वजनिक भएको छ । तपाईं अबको ६ महिना एमाले पार्टीमा हुनुहुन्न भनेर बुझ्ने हो ?

उहाँको नजरमा हामी अवैध छौं, हाम्रो नजरमा उहाँ अवैध हुनुहुन्छ । उहाँले आफ्नो गुटको बैठक बोलाउनुभयो र त्यसलाई पार्टीको केन्द्रीय कमिटी बैठक भन्नुभयो । जुन कुरा तथ्यहरूले खण्डन गर्छन् ।

हामीले मागेको २०७५ जेठ २ को उहाँकै बहुमत भएको कमिटीको बैठक हो । त्योसमेत नदिएर उहाँ जे गर्दै हुनुहुन्छ, त्यो विधिविपरीत छ, पार्टीभित्रको व्यवस्था र न्यायविपरीत छ । यस अर्थमा दाबी गर्ने त्यो एउटा समूह र त्यसको विरोध गर्ने हामी अर्को समूह भयौं । त्यसैले एमालेमा अहिले दुई समूह छ, एउटाले विधि उल्लंघन गरेको छ, एउटाले विधि पुनःस्थापनाको माग गरेको छ ।

यी त तर्क र दाबी भए, तथ्य त यहाँहरू एमालेको सदस्य रहनुभएन भन्ने नै हो नि होइन ?

उहाँले चलाएको समूह, जसले एमालेको लिडरसिप कब्जा गरेको छ । त्यसको नजरमा हामी कारबाहीमा परेका हौं, हाम्रो सदस्यता खारेज भएको छ ।

अबको ६ महिना तपाईंलाई एमालेको उपमहासचिव या महाधिवेशन आयोजक समिति सदस्य या अरू केही भनेर चिन्ने हो ?

अनधिकृत रूपमा कब्जा गरिएको एमालेले जे गरेको छ, त्यसलाई मान्दा एउटा निष्कर्ष हुन्छ । तर जसलाई त्यो अधिकार नै छैन । महाधिवेशनबाट ओलीजी जसरी आउनुभएको हो म र अरू पदाधिकारी पनि त्यसैगरी आएका हुन् । उनीहरूलाई कारबाही गर्न उहाँलाई हाम्रो विधान र नवौं महाधिवेशनले दिँदैन । जसले मुलुककै संविधान हिँडाउनुभएको थियो, जुन बालबाल बचेर आएको छ, अहिले पार्टीको विधान हिँडाउनुभएको छ, हामी बचाउँछौं ।

यहाँहरूकै विधानले त बहुमतको निर्णय पार्टी निर्णय भन्छ नि ?

पुष्टि नगरिएको बहुमत बहुमत हुँदैन । त्यो दाबी मात्रै हो । हिजो महाधिवेशन लड्दा दुई टिम भएर लडेका हौं । केपी ओलीको पक्षका र माधव नेपाल पक्षका दुई समूह औपचारिक रूपमा अगाडि आएका हौं । त्यस हिसाबले आज मैले या उहाँले के पुष्टि गर्नुपर्छ भने नवौं महाधिवेशनले चुनेका सबै मानिसलाई खबर गरेर बैठक गर्नुपर्छ र त्यसको बहुमतले निर्णय गर्नुपर्छ । त्यसले गरेको कारबाही या निर्णय हामी मान्न तयार छौं ।

२०७५ जेठ २ र २०७७ फागुन २८ को विरोधाभासमा तपाईंरूको पार्टी छ । यो अवस्थामा तपाईंको समूहको अबको यात्रा के ?

हाम्रो राजनीतिक जीवनमा उहाँ मभन्दा केही वर्ष अगाडि लाग्नुभयो होला, उहाँभन्दा बढी लाग्ने थुप्रै कमरेडले राजनीतिक जीवन पार्टी निर्माणमा लगाएका हौं । अहिले हेर्दा उहाँले विधि विधानले गौरव आर्जन गरेको पार्टीलाई निजी प्रयोगमा र आफ्ना अतृप्त आकांक्षा पूरा गर्ने गिरोहमा बदल्नुभयो ।

एमालेको पार्टी पंक्तिलाई बताउँछौं, अब हामी जेठ २ का कमिटी ब्युँताउँछौं, ती जनसंगठन र पार्टी कमिटीहरू ब्युँताउँछौं । र, नेकपा एमालेको सम्पूर्ण पार्टी पंक्तिलाई उहाँले गरेका व्यक्तिवादी, अवसरवादी, दक्षिणपन्थी, विसर्जनवादी गतिविधिका बारेमा व्याख्या गर्छौं । त्यो पंक्तिलाई संगठित गरेरै ओलीजीलाई हामी दण्डित गर्छौं ।

त्यो भनेको समानान्तर कमिटी विस्तार गर्ने कुरा हो ?

हामी २०७५ जेठअघिका कमिटी ब्युँताउँछौं । त्यो भनेको आधिकारिक र वैधानिक कमिटीहरू हुन् । त्यसो गर्दा उहाँले जुन बनाउनु हुन्छ, त्यो समानान्तर हुन्छ । उहाँले पछि जन्माएका कमिटी, जम्मा गरेका मानिस, भीडभाडचाहिँ पार्टी बर्बाद पार्न बनाएका गुट हुन् । ती पार्टी कमिटी होइन भन्ने हाम्रो दाबी हो ।

पार्टीलाई आफ्नो गिरोहमा बदल्ने र त्यसलाई चलाउने ओलीजीको आकांक्षा, दुराकांक्षा छ । तर तिनीहरू किन बोल्न सक्दैनन् भन्दा त्यहाँ तिनीहरूले पद, प्रतिष्ठा, इज्जत, नियुक्ति, अरू जायज/नाजायज सबै खालका लाभ लिइरहेका छन् । त्यसैले उनीहरू त्यहाँबाट बोल्न सकेका छैनन्, हामी उनीहरूलाई पनि बताउन चाहन्छौं ।

यसरी समानान्तर गतिविधि गर्नुभन्दा त पार्टी फोडेर गए हुन्छ भन्ने चुनौती अर्को पक्षले दिएको छ नि ?

यो पार्टी हजारौं, लाखौं मानिसको योगदानले बनेको हो । कसैले कसैलाई तँ जा तँ आइज भन्ने कुरा राम्रो होइन । आउनुस् बस्नुस्, छलफल गरौं, विधान ल्याऔं, त्यसका आधारमा कसले के गल्ती गरेको हो/होइन प्रस्ट पारौं भन्ने कुरा लोकतन्त्र, आदर्श र मूल्यको कुरा हो । वैधताको हिसाबले भन्ने हो, हामी जति वैधानिक हौं, त्योभन्दा बढी ओलीजी वैधानिक होइन ।

यो समस्या कसरी समाधान हुन्छ ?

बैठक बोलाएपछि त्यहीँ छलफल गरेर हुन्छ । बैठक बोलाउन नचाहनुको कारण के हो ? दुनियाँलाई उहाँले बताउनुपर्छ । हामी त्यहीँ उत्तर माग्छौं ।

तपाईंकै शब्दमा भन्दा बैठकको माग गर्ने तपाईंहरू, धमाधम कारबाही गर्ने अध्यक्ष ओली । उहाँले बैठककै नचाहेको कारण के हो ?

घटनाले के पुष्टि गर्छ भने उहाँ पार्टी चलाउने मान्छे नै होइन । उहाँ हिजो पनि गुट चलाउनुहुन्थ्यो र अहिले सम्पूर्ण पार्टीलाई आफ्नो गुट बनाउन चाहनु हुन्छ । उहाँले सत्ता भोगका लागि के गर्नु भएन र ? सबै गर्नुभयो । कुर्सीमा म बस्न नपाए भाँचिदिन्छु भन्ने जीवन दर्शन भएका मान्छेले के गर्न चाहन्छ, के गर्न चाहन्न भन्ने प्रश्नै रहेन । उहाँले पार्टीलाई आफ्नो निजी फाइदामा प्रयोग गर्नुभयो । तर पनि नपुग्नु भनेको अतिरिक्त तृष्णा हो ।

तर त्यही प्रवृत्ति र समस्या यहाँहरूको समूहमा पनि देखिन्छ नि ?

योचाहिँ म मान्छु । समस्या ओलीजीमा, माधवजीमा, ममा सबैमा हुन्छ । तर समाधान गर्ने पहिलो तरिका भनेको हाम्रा सबै कुरालाई एकै ठाउँमा राखेर छलफल गर्न तयार हुने हो । आफ्ना कमीकमजोरी विचार गर्न र आफ्ना दाबी पुष्टि गर्न कमिटीमा छलफल गर्न तयार हुनुपर्छ । तर बैठक इन्कार गर्ने, गुटको बैठक बसेर पार्टीको निर्णय भन्ने ओलीजीमा देखिएको विशिष्ट रोग हो ।

ओलीलाई तपाईंहरूले चिनेको नवौं महाधिवेशनपछि मात्रै त होइन, यति धेरै कमजोरी थिए भने नेता कसरी बनाउनुभयो ?

इतिहासमा हेर्दा धेरैजसो माधवजी पार्टी नेतृत्वमा रहनुभयो तर त्यो १५ वर्षमा ओलीजीले गुट बनाउनुभयो । ओलीजीको गुटबन्दीलाई राजनीतिक हिसाबले समाधान गर्नुभन्दा माधवजीले अलिकति केही दिएर, खुसी पारिदिएर, नाजायज रूपले केही थपिदिएर खुसी पार्न सकिन्छ कि भन्ने तरिका अपनाउनुभयो । त्यो उहाँको कमजोरी रह्यो ।

खासगरी नवौं महाधिवेशन, आठौं, सातौं, छैटौं महाधिवेशनका सबै कुरा हेर्दा ओलीजीको खुट्टा पछाडि फर्केको मैले देखेको हुँ । यो कुरा मैले पार्टीमा, उहाँसँगकै क्याबिनेटमा, केन्द्रीय कमिटीमा अथवा स्थायी समितिमा उठाएको छु ।

पहिला माधव नेपालले केपी ओलीलाई दिएर थुमथुम्याएको जस्तो, अहिले माधव नेपालले माग्दा नदिएका कारण समस्या भएको देखिन्छ होइन ?

जित्नेको इतिहास बन्छ भन्ने कोणबाट हेर्दा त यो पनि तर्क होला । संसदीय दलको निर्वाचनका बेला मैले माधवजीलाई ‘ओलीजीको बाटो फरक छ, त्यसो गर्दा हामीले उम्मेदवारी दिनुपर्छ, म दिन्छु’ भनेको थिएँ । माधवजीले ‘ओलीजीका बारेमा तपाईंको टिप्पणीसँग सहमत छु, तर आमरूपमा यो कुरा जनताले थाहा नपाउँदै कदम चाल्दा हामीलाई नै गलत ठान्छन् कि हामीलाई नै पदलोलुप भन्छन् कि’ भन्नेसम्मको कुरा गर्नुभयो । त्यसपछि माधवजीले विधिभन्दा बढी मागेको मैले देखेको छैन ।

कुनै कुरा माधवजीले माग्नुभएको छ भने त्यो विधि नै हो । समग्र पार्टीलाई माधवजीसँगको व्यक्तिगत रिसइबीका कारण सिकार बनाउनु गलत हुन्छ । पार्टीको केन्द्रीय कमिटीले ओलीजीको राजावादी झुकावले गर्दा कुनै हिसाबले सरकारमा लैजान हुन्न भन्दाभन्दै २०६२/०६३ को जनआन्दोलनपछिको संयुक्त सरकारमा माधवजीले उहाँलाई नाजायज हिसाबले उपप्रधानमन्त्री दिनुभयो ।

त्यसअघि उहाँले पार्टी फोड्छु भनेपछि ओली गुटका १४ जनालाई केन्द्रीय कमिटी सदस्य बनाउनुभयो । यस्ता–यस्ता कुरा गरेर उहाँलाई सन्तुष्ट पार्न माधवजीले काम गरिरहनुभयो । अहिलेको सन्दर्भमा हेर्दा माधवजीले बढी मागेको मैले देखेको छैन ।

प्रकाशित : चैत्र २०, २०७७ ०८:०२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×