लाठी- साहित्य/विविध - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

लाठी

‘लालबाबुजी...लालबाबुजी...’ भन्दै एउटा हुल बिनाअनुमति घरभित्र पसिसकेको थियो । ‘उठनोस्...उठनोस् तपाईं सुत्नु भयो भने मधेस सुत्नेछ । नेताका नेता मधेसका बेटा तपाईंको दर्शनका लागि आतुर हुनुहन्छ, र तपाईं मस्त निद्राको आलिङ्गनमा हुनुहुन्छ !’
रमेश रञ्‍जन

नाम : लालबाबु । 
उमेर : पच्चीस । 
अविवाहित ।
मधेस आन्दोलनका जुझारु पात्र ।
कथा समाप्त हुँदाहुँदै नाममा ‘जी’ जोडिएर लालबाबुजी हुन पुगेका । 

लालसँग बाबु गाँसेनन् कसैले । न त गाउँले, न मधेस आन्दोलनका सहकर्मीहरु नै । बडो कृपा गरे भने बबुआ थपिदिन्थे अनि नाउँको पूर्ण उच्चारण गर्दा हुन्थ्यो ललबबुआ । मधेस आन्दोलन ताका उसको छातीसँग समुद्री छाल ठक्कर खाएर निशब्द हुन्थ्यो । हिँड्दा धरतीमाथि रोलर चल्दो हो कि जस्तो लाग्थ्यो । आन्दोलनको जीवन त यौवन (जवानी) को उम्लिरहेको रगतबाट पोषित हुन्छ । लालबाबुको शरीरको रगत मानौं मर्स्याङ्दीको पानी जस्तै बेगवान बग्थ्यो ।

भकभक गर्दै आफ्नो रगतको तापले उन्मत्त हुँदा आफ्नो आक्रोश प्रकट गर्ने स्थल खोरिहन्थ्यो लालबाबु । टाढाबाट धमारको असह्य आवाज सुनिन लागेको थियो । मसालबाट निस्केको कालो धुवाँको मुस्लो आकाशलाई नियन्त्रणमा लिँदै थियो । बारुदको विस्फोट रोकिएको थिएन । बारुदी गन्ध हावामा छरिएकै थियो । गोली गट्ठाको ध्वनि मन्द भई मानव चित्कारमा रुपान्तरित भइसकेको थियो ।

राजतन्त्रको किल्ला ढल्दै मधेस अत्यासिँदै ब्युँझियो । सर्वस्व हरणको आशंका यसै पनि मान्छेलाई व्यग्र बनाइदिँदो हो । पहिचानको प्रसाद र संघीयताको भेटी खानलाई कम्मर त दरो पार्नै पर्‍यो ।

लालबाबु टाउकोमा फेटा बाँधी ६ फिटे लाठी हातमा समात्दा उसको बुबा सुदामाको कलेजो घोप्टिन थाल्छ । आमा सबरीको दम फुल्न थाल्छ । दुवै बुढाबुढी छोरालाई केही भन्ने तरखर गर्दै के थिए, लालबाबु सिकुवालाई फलाल्दै आँगनबाट दलान र फेरि सडकमा निस्किसकेका थिए ।

आमा–बुबाको सम्बन्ध स्नेहसँग हुन्छ र सडकसँग सम्बन्ध बन्दछ बलिदानबाट । बा–आमाले बल गरेर मुखबाट निकाले– ‘सुन त सुन ।’ कल्ले सुनोस् कोही सुन्ने भए पो ! सुन्नेले आवाजको गतिलाई पछाडि छोड्दै बेपत्ता भइसकेका थिए ।

लालबाबुको नेताले भने, ‘लाठी कुनै हथियार होइन, न त फेटा सुरक्षा कवच । त्यसैले निर्वाध प्रयोग गरौं ।’ लालबाबुको लाठीको प्रदर्शन आन्दोलनमा चामत्कारिक थियो । नेताको आर्शीवादरुपी तेलबाट पोषित लाठीले पुलिसिया डन्ठालाई खुल्क्याइसकेका थिए । अन्दोलनको लठ्ठी सामु पुलिसको भद्दा र अनाकर्षक बाँदर नृत्य बेकार भइसकेको थियो । तर पुलिससँग आन्दोलनको आँधीसँग मुकाबिला गर्ने एउटा उपाय अझै थियो–बन्दुक ।

लालबाबुको छाती चौडा हुँदाहुँदै पनि दाहिने देब्रे बन्दुकको गोली छुन कष्ट मान्ने । कद उँचो भए पनि गोली छेडेर निस्कन नमान्ने । लालबाबु आन्दोलनको अग्रमोर्चामै थिए, तर गोली नछेडने शपथ खाएको जस्तो । गोलीले कैयौं छाती छेडे । कैयौंको अङ्ग–प्रत्यङ्गलाई भुइँमा झारे । कैयौंले आफ्नो शरीरको रगतबाट सडकको तिर्खा मेटाए । कैयौंको अपाङ्गको साक्षी बन्यो सडक । हत्या उत्पादित भइरहेका थिए सडकमा र भीड गाइरहेको थियो मृत्यु गीत । तर लालबाबुको बिजुली झैं चल्दै गरेको शरीर र सौदामिनीसरी चहकिलो लाठीमा विराम लागेको थिएन । कति पसली भाँचे, कति टाउका फुटाए न त उसको लाठीलाई सम्झना छ न त लालबाबुलाई नै । तर अचम्म हो उसको लाठी । नेताको भाषणलाई पहिलो चोटी एउटा लठ्ठीको पराक्रमले गौण र महत्वहीन बनाइदिएको थियो । गर्व र अभिमानले लालबाबुको छाती झन उँचो भएको थियो । ढक्क फुलेको बेलुनझैं ।

जिन्दावाद मुर्दावादको नारा निशान्त रातमा सुनेपछि उसको बुवा र आमा ब्युझिँए । आवाजलाई पछ्याउँदै लालबाबु सुतेको ठाउँमा ओछ्याननिर आए । जिउ, हात, गोडा फाल्दै पसिनाको झरीमा निथ्रुक भिजेको थियो, ‘लालबाबु–लालबाबु’ भन्दै आमाले छोराको जिउ हल्लाउँदै ब्युँझाइन् । आँखा नखोली ब्युँझियो । निद्रामै बरबरायो, ‘के भो फेरि कसैलाई गोली लाग्यो ?’ लालबाबुको श्वासको गति रेल जस्तै छुक...छुक...छुक...छुक...चल्दै थियो । हैट, ‘सपनीमा पनि खाली नारा जुलुस नै आउँछ तँलाई ।’ ‘के भो र !’ ‘क्यै होइन, सुत ! हनुमान चालिसा पढेर सुत्नू ।’ आमाको माया बोल्यो । ‘ऊ...। बेकार निद्रा बिगारिदिनुभयो’ अर्धनिद्रामै भन्यो उसले । फेरि कोल्टे फेरी घुर्न थाल्यो मस्त ।

आमाबुबा त आमाबुबा हो । ऊ सहिद बनाउन छोराछोरी जन्माएको हुँदैन न त पालन पोषण गरेको हुन्छ । सुदामा र सबरी आफ्नो छोराको करामत आफ्नै आँखाले देखेका थिएनन् । अर्काको मुखबाट सुनेरै दुवै तर्सिन्थे । सबरी कयौं पल्ट आफ्नो घरकी इष्ट देवीलाई लालबाबुको जीवनरक्षाका खातिर बोका बलि दिने भाकल गर्थी र सुदामा डिहबार (ग्रामदेउता) स्थान गएर दूध पिठो चढाउने भाकल गर्थे ।

आकाश सफा थियो । सखारै चराचुरुङ्गीहरु गुँड छाडिसकेका थिए । चराहरुको अवाजले लालबाबुको निद्रालाई असर पार्न सकेन । बाँसको टाटलाई चिर्दै सूर्यको किरण घरभित्र प्रवेश गर्‍यो । लालबाबुको जिउ ओछ्यानमा सखुवाको गोलियाझैं असरल्ल अवस्थामा थियो । उष्णता जतिजति बढदै गयो, उसको जिउमा तिखोपनाले कचमच बढाउँदै गयो । उठेर बस्यो । जसरी केही सम्झेको होस । रेडियो खोल्यो । राजनीतिका सहस्त्र पाइला, जसलाई गन्न र हेर्नका लागि लालबाबुमा दैवीय शक्ति चाहियो । साँझसम्म गर्द घमासान मच्चाउँदै थिए । माग त उही हो नि संघीय राज्य । पछि त मागमा पनि इँटामाथि इँटा खप्टिँदै गयो । तर रातभरिमै ढले ती चाङ लगाएका इँटाहरु । देशमा सातवटा संघ बन्यो । बेनामी । चुनावमा जोसँग दूतिहाईको तौल पुग्छ उसैले न्वारान गरुन आफ्ना प्रदेशका नाम ।

लालबाबुको छातीमा बेलुनसरी फुकेको हावा थोरै फुस्कियो । आफ्नो आङ् तन्कायो, जिउलाई जोडले हल्लायो । लठ्ठीतिर नजर लायो र थचक्क बस्यो । सम्झौताको चासनी चखाइदिएको थियो । हातमा थमाइदियो झिक्रा पैसा । घोर निराश थियो लालबाबु । आवेशको प्रहार ठाउँमा लाग्दैन, आन्दोलनमा गरिएको प्रहार निसाना चुकिएकै जस्तो लाग्यो । वाग्मतीले यस्ता सम्झौताका कैयौं पोकाहरु आफ्ना तेजाबी जलमा गालेको थियो । नाउँ निसान पनि सुरक्षित छैन ती कागजका पोकाहरुको । काठमाडौंको सत्ताको अजिंगरले बेरिसकेको थियो लालबाबुका नेतालाई । लालबाबु आक्रोशको रातो चिन्ह पार गरिसकेपछि पनि नियन्त्रण गुमाएन, त्यसलाई कुशलतापूर्वक दिशा परिवर्तन गर्‍यो । उसको लठ्ठीले फेरि पनि आगो ओकल्ने हो भने यसको डाम आफ्नै नेताको जिउमा निस्कने पक्का छ । आवेशमा उसको मुखबाट बोलीसँगै थुकको मिश्रण निस्किरहेको थियो, ‘अब केही भनोस् न एक्कै लठ्ठीमा हड्डीलाई धुलोपीठो पारदिन्छु ।’

संविधानको पानामा संघीयताको अक्षर कोरियो । त्यो पनि सात प्रदेश । नारायणी र कोसीको मध्य भागको भूभाग कित्ताकाट गरी एउटा प्रदेश बनाइयो । दाइभाइको बाँडफाँडमा त विवाद हुन्छ । यो त देशकै बाँडफाँड हो । असन्तुष्टिको आगो विस्तारित हुँदै गयो । अन्ततोगत्वा आकाश अर्थात सत्ताको शिरबाट शीतल छिटा झर्यो र प्रज्ज्वलित अग्नि शान्त हुँदै गयो । अनि शान्त भयो लालबाबु पनि ।

रन्थनिएको मन । लठ्ठी छानामा घुसाएर राख्दै आमालाई भन्यो, ‘खाजा दिनू, खाइओरी बारी खन्दिन्छु ।’ छोराको परिवर्तित रुपलाई आमा विस्फारित नेत्रले नियालिरहिन् । विश्वासको संकटको दलदलबाट आमा निस्कने प्रयास गर्दै थिइन् । पुनः छोराको स्वर सुनियो, ‘मेरो मुख मात्रै हेरिरहनुहुन्छ कि केही खानलाई पनि दिनु हुन्छ ।’ आमाको गोडाहरुमा पाङ्ग्रा लागे जस्तो भो । सरासर सिधै भान्सा कोठामा पसिन् । कल्पना तरङ्गित हुन थाल्यो । आफ्नै घर आँगनमा छोरालाई हेरेर आमाको मन प्रफुल्लित थियो, ‘छिट्टै बिहा गराइदिन्छु । नाति नातिना हुन्छ । केटा घर गृहस्थीमा अल्झिए भने राजनीतिक पिशाचबाट छुटकारा पाउँछ ।’

पहिलोचोटी आमाको सोचभन्दा फरक सोचिरहेको थिएन लालबाबु । ढोंगी, फटाहा, फरेबी, धोखेबाज, राजनीतिको लागि यस्तै शब्दावली थियो लालबाबुसँग । ‘साला, मेरो टाउकोमा फेटा थियो कि कफन ? सहिदको पिण्ड पानीमाथि राजनीति गर्ने ? समय बर्बाद गरेको रहेछु, बरु आफ्नै घर परिवारको विषयमा सोच्दा हुने हो ।’

लालबाबुको आफ्नै नेतासँग असन्तुष्ट हुने खासै कारण थिएन । राजनीतिको अर्थ शान्त र स्तब्ध हुनै सक्दैन । लालबाबुको बुझाइ थियो, राजनीतिको अर्थ संघर्ष र संघर्षको रुप आन्दोलन न हो । न त भिक्षा न त कोसेली । दुवैलाई छुत मान्दथ्यो लालबाबु । राजनीति सत्ताका लागि सम्झौतामा अडकिने खेलको चरम आनन्द हो । लालबाबु जस्ता उग्र ब्याट्री त डिस्चार्ज हुनु नै थियो । डिस्चार्ज भई शान्त थियो लालबाबु ।

चुनाव जस्तो सुकै मरियल राजनीतिक कार्यकर्तालाई पनि बलाढ्य बनाउँछ । चुनाव राजनीतिको कुम्भ नै हो । तर लालबाबुसँग न कमण्डलु न रामनामी च्यादर अनि के काम कुम्भको । झन चुनावको कुरा उठ्दा झोक्किन्छ, फलाक्न थाल्छन्, ‘म गाई पाल्छु, भण्टा उब्जाउँछु तर यिनीहरुको चुनावी जञ्जालमा फस्तिनँ अब ।’ अरुको थाहा छैन, तर छोरा मुखले यस्ता बोलीबाट आमाबुबाको पाप्रिएका ओठहरु रसिलो हुन थाल्छ । खुशीले आँखा उज्यालिन्छ । केही दिनमै बुहारी र नाति नातिनाको रोदन क्रन्दनको कल्पनामा तर्रर आँसु झार्छ दुवै ।

चुनावी नगरामाथि चोट हानिन थल्यो । पार्टीहरु गाउँघरमा चियाउने ओर्ने गर्न थाले । पस्कने र खानेहरुको सूची तयार हुन थाले । टिकटका लागि दौडधूप र शक्ति संघर्ष हुने भई नै हाल्यो । चुनावमा लगौँटी कसेर अखडामा ओर्लेका पहलमानहरु धेरैजसोले आन्दोलनमा लठ्ठी टल्काएका थिएनन् । नोटको गड्डीले नेताहरुलाई छोप्ने क्षमता भएकाहरुले नै टिकटको लालगोटी छुन पाँए ।

भारतीय नम्बर प्लेटका गाडीले गाउँका सडक धुलैधुलो भयो । मध्य दिउँसोको प्रचण्ड घाममा लालबाबुको आँखा झपक्क मात्र के गरेको थियो त्यसैबेला द्रुतगतिमा आएका गाडीका हुल (ताँती) ब्रेकको दबाबयुक्त ध्वनिका साथ रुक्यो । लालबाबुको कानले सहन गर्न सकेन, आँखा उघ्रियो ।

जिन्दावाद...जिन्दावाद, एकपटक पनि मुर्दावाद सुनिएन । छक्क परेको थियो लालबाबु, यो कसको समर्थनमा नाराबाजी भइरहेको छ ? पहिला एउटा मसिनो स्वर अनि समवेत स्वरमा मधेसको योद्धा भनेर सुनिन्थ्यो । ओछ्यानमा स्वाङ पारेर घुर्न थाल्यो । पुरा मधेस त युद्ध मैदान नै थियो । जताततै योद्धाहरु थिए । अहिले कुन योद्धाको जिन्दावाद भइरहेको छ त्यो लालबाबुको टाउको दुखाइ भएन । चालीस डिग्री सेन्टिग्रेट तापमानका बाबजुद पनि आफ्नो मुख च्यादरले ढाक्नै उचित ठान्यो लालबाबु ।

‘लालबाबुजी...लालबाबुजी...’ भन्दै एउटा हुल बिनाअनुमति घरभित्र पसिसकेको थियो । ‘उठनोस्...उठनोस् तपाईं सुत्नु भयो भने मधेस सुत्नेछ । नेताका नेता मधेसका बेटा तपाईंको दर्शनका लागि आतुर हुनुहन्छ, र तपाईं मस्त निद्राको आलिङ्गनमा हुनुहुन्छ !’

लालबाबु प्वाक्क ठाडै भन्यो, ‘यहाँ धेर नारा जुलुश अनावश्यक नगरम । तपाईंहरु जानोस ।’ तर नेता भनेको नेता नै हो । त्यस्तो नेता के नेता जसमा चातुर्य नहोस । उनी पहिला आफ्ना बानर दललाई पठाए । पठाउन पठाए पनि नेताजीलाई थाहा थियो यो दलले सेतु बाँध बाँध्न सक्दैन । त्यसपछि, नेतारुपी त्यो सौम्य मूर्तिको इन्ट्री भयो । कमालको इन्ट्री । तिनको वस्त्र वर्णनको आवश्यकता छैन । चुनाबी नेताहरुको वस्त्र विन्यासमा प्रायः एकरुपता हुन्छ । तर इत्र ! के कुरा गर्नु, सयौं मान्छेको भीड चिर्दै लालबाबुको नाकसम्म पुग्यो । जोडले टाउको झटकार्यो उसले । भीडले बुझे लालबाबु नाकमाथि बसेको झिँगा धपाउन खोजेका छन् ।

तर स्क्रिप्टअनुसार गजबका अभ्यास गरेका थिए नेताजी । लालबाबुको गृहमा प्रवेश त गर्‍यो तर लालबाबुको कोठामा पसेन, सोझै आमाबुबा बस्ने कोठामा गयो र आमा सबरी र बुबा सुदामाको चरणमा आफ्नो सम्पूर्ण अंगलाई धरतीमा स्पर्श हुनेगरि ढोग गर्‍यो । चिन्ता गरेन बगुल्लाको प्वाँख जस्तो सेतो कपडामा दाग बस्ला भनेर । बूढाबूढीका लागि अप्रत्याशित थियो यो घटना । तर लालबाबुले कान कन्याउने काम गरेन । नेताजीसँग तुनिरमा दिव्यास्त्रको कमी थिएन । त्यो नभएको भए त कुनै आन्दोलनको योद्धाको ललाटमा टिकट नटाँसी यिनकै मस्तिष्कको मणि किन बन्थ्यो र ! लठ्ठी घुमाउनु र नोटको गड्डी फरफराउनुबीच के मुकाबिला हुनु ।

नेताजी हतारमा थिएन । सबभन्दा पहिला त आमाबुबाको स्तुति गान गरे । ‘आहा... ! मेरो मनमा लालसा थियो, यहाँहरुको दर्शन गर्ने । चुनाव जित्नु जानकी दर्शन वा गंगा स्नान होइन । तर हजुरहरुको दर्शनबाट दुवै प्राप्ति भइसक्यो । अझ चारधामको दर्शनको फल प्राप्त गरे मैले ।’ त्यसपछि नेताजी आफ्नो आवाजको भोल्युम बढाउँदै लगे, ‘धेर भयो भने के हुन्छ, लालबाबुजी मेरो प्रचारमा जानु हुन्न । मधेसको योद्धा मधेसी उम्मेदवारको प्रचारमा नगए पछि चुनाव हारिन्छ । अनि मेरो हार मात्रै हुन्छ त, मभन्दा ठूलो हार त लालबाबुजीको हुन्छ । केही छैन यस्तो महान योद्धाको मातापिताको दर्शन पाएर म धन्य भएँ ।’

आमाबुबाको कण्ठ अवरुद्ध भयो । अक्क न बक्क टुलुटुलु हरिरहे नेताजीलाई । तर यहाँ नेताजीको अनुमान गलत सावित हुँदै थियो । नेताजीको अनुमान थियो कि आमाबुबाको नयनबाट नीरको झरना झरझर प्रवाहित हुन थाल्नेछ । परिणामस्वरुप लालबाबु पनि भावुक हुनेछ । तर लालबाबु बिछ्यौनामा योगसाधक जस्तै पूर्ववत आसन जमाइराखे । अब नेताजीको सिधा प्रवेश थियो लालबाबुको बिछ्यौनासम्म । खोटोले टाँसिए जस्तै दुवै हात जोडेर, शिर निहुराएर, लालबाबुको ओछ्यान तल आसन जमाए ।

मबाट आश नगर्नुस । राजनीति मलाई धेरै छुच्चो लाग्छ । बरु भोट मागे दिइहाल्छु । नेताजीलाई थाहा छ, घ्यू तापबिना पग्लिदैन । नेताजीलाई आगो झन प्रज्ज्वलित गर्नु पर्ने आवश्यकताको अनुभूति भयो, ‘चुनाव त तपाईंले लडनु पथ्र्यो । तपाईं आन्दोलनको योद्धा हुनुहुन्छ । टिकट दिने बेलामा भन्नु भएको थियो । आहा...! कति माया र सम्मान गर्छ तपाईंलाई हाम्रा माथिल्ला नेताले । लालबाबु अगाडिको सिटमा बस्यो भने मात्र प्रचारमा निस्कनु अरे ! नत्र भने घोप्टो परेर अन्न पानी सबै परित्याग गर्दिनू, सिकुवाबाट नउठ्नू ।’ नेताजीको यस योजनाको वृतान्तसहित प्रकट गर्ने काम गरेको थियो उनैको सहयोगी ।

लालबाबु राजनीतिका यस्ता अन्तरकुन्तर जान्ने मान्छे थिएन । चुनावको व्यापारीकरणबारे अज्ञानी नै थियो ऊ । चुनावी ब्राण्डलाई नाउँ चाहिन्छ । आकर्षक प्याकिङ चाहियो । विज्ञापन चाहियो, अनि मात्र उपभोक्तासम्म उत्पादनको पहुँच बन्छ । ब्राण्डको नाम त भेटिसकेको थियो, पार्टीको रुपमा । प्याकिङको आकर्षण र विज्ञापनको लागि आकर्षणयुक्त मोडेल त चाहियो । यसपालिको चुनाबमा लठ्ठीधारी लालबाबुभन्दा आकर्षक र प्रभावशाली मोडेल को हुन सक्थ्यो र ! नेताजी पूर्ण आसनमा जमेको थियो । काटीकुटी अनुलोमबिलोम र कापालभाँतीवाला मुद्रा ।

साहन बाहनका दल पनि सजग र सचेत थिए । नेताजी मौन । चेलाहरुहरु जिब्रो खचखच छुरा जस्तै चलिरहेको थियो, ‘अँ, यहाँले हाम्रो नेताजीको जिद्दी हेर्नु भएको छैन । अनशनमा डाक्टरको स्लाइन पनि लिनु हुन्न ।’ अर्काै प्याच्च बोल्यो, ‘जुस पनि हउ ।’ उम्मेदवार महोदयको अनशन कौशलबारे बखान सुरु भयो । बीचबीचमा चिम्रे आँखा लाएर लालबाबु तिर उनको परिवर्तित हुँदै गरेको मुद्रालाई पढने कोसिसमा थिए उम्मेदवारजी । परिवर्तनका समान्य रेखा पनि उनलाई उत्साह प्रदान गरिरहेको थियो । लालबाबुको मुहार अन्ध्यारो हुनु उज्यालिनुमा नेताजीको रक्तगति नियन्त्रित भइरहेको थियो । लाटो भइरहेको आफ्नो गोडालाई चित बुझाउने प्रयास गर्दै मनमनै भन्दै थिए, ‘एकैछिन अरु बर्दास्त गर, मात्र एकैछिन ।’ यसो त मन गर्थ्यो औला थिचौं थिचौं क्यारे, तर त्यसो गर्ने अवस्था थिएन । नेताजी शारिरीक पीडालाई दबाउँदै घण्टौसम्म लालबाबुको बिछौना तल बसिरहे ।

लालबाबु ढुङ्गा र फलामले बनेको त थिएनन् । तापले उ पनि पग्लिँदै गइरहेको थियो । त्यो हिउँको थुप्रो बुँदबुँद खिइरहेको कुरा नेताले नबुझी गोठालाले बुझ्ने हो र ! नेताजी घरीघरी आफ्ना आँखालाई चिम्म पारिरहन्थे, मष्तिष्कलाई नियन्त्रित गर्थे, अनि गोडा मिच्नका लागि घस्रिएर अगाडि बढदै गरेको हातमाथि कस्सिएर बे्रक लगाउँथे ।

यसो त नेताजी साह्रै कष्ट गरेर नेता बन्नु भएको थिएन । शारिरीक कष्ट त उनको सात पुस्ताले गरेको थिएन । घण्टौ देखिको योगासन उनको अन्तर आक्रोशलाई भडकाइसकेको थियो । अरे लालबाबु नभए, पहेलोबाबु, सेतोबाबु, कालोबाबु, हरियोबाबु यस्ता विकल्पका विषयमा उनको दिमाग कसरत गर्न थालेको थियो । नेताजी सोच्न थाले, ‘आँ, बेकारमा नसा सुन्नियो ।’ उहाँलाई आफ्नो करामाती दिमाग र क्यासमाथि भरोसा थियो । भित्रदेखि कचमच बढेको थियो । त्यसका लक्ष्णहरु मुहारमा प्रस्ट देखिन थालेको थियो । पसिनाका बुँदहरु तालुमाथिबाट मुखाकृतिसम्म निर्वाध यात्रा गरिरहेका थिए । अनुहार ओइलिएर बिस्तारैबिस्तारै कोइलाको आगो जस्तै दन्किन लागेको थियो । चुनावमा जे भए पनि यी शारिरीक कष्टपूर्ण अवस्थाबाट मुक्त हुन उनले सोच बनाइ सकेका थिए ।

कि आकाशमा चट्याडको गडगडाहट सुने जस्तै भयो, ‘यस्तो पनि कुरा हुन्छ । जतिबेला धरना अनशन हुन्थ्यो तपाईंको छाया पनि देखिएन, अनि आज...अनशन गर्नु हुन्छ । बिनातुकका कुरा । म त भनिसकेको छु गाई पाल्छु, भण्टा उब्जाउँछु तर राजनीतिको लफडामा पर्दिनँ । थेच्चर मान्छे । न लाज छ न विचार । बसिरहन्छु रे भोकै ।’ नेताजी यस्तै शब्दको प्रतिक्षामा थिए । लालबाबुको कडा प्रतिक्रियाबाट उनी झन आशावादी भए । बाँधिएको पानीलाई खलास हुनै पर्छ । त्यसपछि निर्विकार भावले केहीबेरसम्म लालबाबुलाई सुन्नका लागि आफूलाई पुनः तयार गरेँ, ‘म छु मन्तर गर्दिन्छु क्या चुनावमा ? कि छुमन्तर हुने हो तपाईंको लक्ष्मीबाट । वाहियात पेटलाई दुख दिइराखेको । जाबो म नभई यिनका चुनावी खेतहरु अफल रहिहाल्छ भनी ठान्छन् । भो, अब धेरै स्वाङ नपार्नुस्, जाओ कहाँ जानु छ ?’

नेताजीको कानले छलेको थिएन । ‘जाऔं’ उहाँले स्पष्ट सुन्नु भएको थियो । लालबाबु ओछ्यानबाट उठनुभन्दा पहिला नै नेताजी आफ्नो आसनबाट उठेर उभिसक्नु भएको थियो । नेताजीले बोले छिटो ! एउटा सहयोगी दौडिँदै गयो र धूपदीप आरती एवं प्रसादको रुपमा मोतीचुर लड्डुको प्याकेटका साथ तुरन्त उपस्थित भयो । सँगै नववस्त्र । नेताजी विनम्रतापूर्वक लालाबाबुलाई भने, यो वस्त्र लाउने कृपा गर्नुहोस् । कुनै बेला आँखा झप्काउँदै, चिम्म पार्दै, त कहिले ओठ टोक्दै लालबाबु शुद्ध नेतासरी वस्त्र धारण गर्‍यो । घरको एक कुनामा थन्काइएका लठ्ठीलाई गमछाले पुछपाछ गरी अर्का सहयोगीको हातमा दियो । उसले त्यो ६ फिते लठ्ठी हातमा अँठ्यायो । नेताजीले बडो मनोयोगपूर्वक उसको आरती र पूजा गरे ।

सबभन्दा पहिले लालबाबुको मुखमा लड्डु कोच्ने काम भयो, त्यसपछि अरु बाँकीले पनि लड्डु ग्रहण गरे । यसमाझ कैयौं मोबाइलका फ्ल्‍यास टल्किरहेका थिए । सम्पूर्ण प्रकरणको फोटो, भिडियो र नेताजी र लालबाबुसँगको सेल्फीको वर्षा हुन लागे । दर्जनौं मोबाइलका डाटा अन थिए । सबैलाई पोस्ट गर्न हतारो । नारा गुञ्जियो, त्यसले लालबाबुको खरको छानो उडाइदेला कि जस्तो लाग्थ्यो । मधेसका लाल लालबाबुजी जिन्दावाद जिन्दावाद ! नारा लगाउनेमा थकानको कुनै लक्षण नदेखेर लालबाबुबाट लालबाबुजी बनेका ऊ लठ्ठीसहित घरबाट निस्कियो । नेताजीसहित ती हुल पनि निस्के ।

आकाश अनुगुञ्जित थियो नाराले । घर अगाडिका एक कुनाबाट सुदामा र सबरी यस दृश्यको दर्शक बनेका थिए । छोराको शरीरका परिधान त नयाँ थिए । तर बेहुलाको न टोपी थियो न परिधान श्रीपेच शिखाको ठाउँमा त्यै फेटा र लठ्ठी थियो । त्यो भीड पनि जन्ती थिएन । सुदामाको मुटु पल्टिरहेको थियो, सबरीको दममाथि नै झुण्डेको थियो ।

अनुवाद : बिनोदानन्द

प्रकाशित : आश्विन ३, २०७७ १६:०४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दीनाभद्री गाथा : मुक्ति सङ्घर्ष गाथा 

दीनाभद्री गाथाको मुख्य कथ्य र पात्र अहिलेको सामाजिक र प्राकृतिक सुरक्षाका लागि सञ्चालित हरेक सङ्घर्षको बिम्बका रुपमा वैचारिक अग्रमोर्चामा देखिन्छ ।
रमेश रञ्‍जन

काठमाडौँ — जल, जमीन, जङ्गल र अधिकारको सवालमा हुने आन्दोलनको अनेकौं रुपहरु यस भूमिमा विकसित भएका छन् । कतै अहिंसक र कतै हिंसक । नेपाल, भारत वा अन्य देशमा पनि आदिवासीय बहुल क्षेत्रमा विद्रोहको यस्ता रुपहरु देखिन्छ ।

प्राकृतिक पर्यावास, जीवनशैली र जीवनयापनको प्राकृतिक आधारमाथि हस्तक्षेपविरुद्धका आन्दोलनले नेपाल वा संसारका अन्य ठाउँमा पनि प्रभाव विस्तार गरेको छ । माओवादी जनयुद्धकालको मुख्य एजेन्डा आदिवासीय अधिकार, पहिचान र प्राकृतिक बासलाई विशेषाधिकार दिनु पनि थियो । यस्ता आन्दोलन खण्डित रुपमा अझै सक्रिय छन्, अर्थात् आन्दोलनको मृत्यु भइसकेको छैन् ।

दीनाभद्री गाथाको मुख्य कथ्य र पात्र अहिलेको सामाजिक र प्राकृतिक सुरक्षाका लागि सञ्चालित हरेक सङ्घर्षको बिम्बका रुपमा वैचारिक अग्रमोर्चामा देखिन्छ । भारतमा मेधा पाटकर वा सुन्दरलाल बहुगुणाजस्ता अभियन्ताले विकास र विनाशबीच रहेको अन्तर बुझाउने प्रयत्न गर्दै आएका छन् । यस्ता अभियन्ताहरुको सङ्घर्षको साक्षी अहिलेको समय हो । पहाडमै पनि डोजर/एक्साभेटर भूस्खनको कारक बन्दै छ । चूरे विनाश र तराईको मरुभूमिकरण प्रक्रिया तीव्र छ । नेपाल वा अन्य देशमा पनि विकासका यस्ता स्वरुपबारे बहस, विवाद र आन्दोलन भई नै रहेका छन् । विकासका नाममा मूलबसीको सभ्यतामाथि अतिक्रमण भइरहेको मानिन्छ ।

नेपालमा अहिलेको महाविपद्कालमा भोकले सबभन्दा पहिला प्राण त्याग गर्ने मलर सदा हुन् । उनी मुसहर समुदायका थिए । नेपालको मानवीय विकासको सूचकाङ्कमा मुसहर पुछारमा छन् । दीना–भद्रीका वंशज अहिले पनि मूसाको दुलो खन्दै, धानको परालको कुन्युँमा वा खलिहानमा धान टिप्दै, घर होइन झुपडीमा जसोतसो अशिक्षा, भूख र रोगसँग लडिरहन बाध्य छन् । उनीहरुको मौन तथा अप्रभावी सङ्घर्षले परआणविक हतियार, फाइटर प्लेन, मंगल र चन्द्र यात्राका संसारका शासकहरुको मिसन र महात्वाकांक्षालाई चिढ्याइरेहको छ भने सुखी नेपाली समृद्ध नेपालको नेपाली सपनालाई पर धकेल्दैछ । यो विरोधाभाषका बीच दीनाभद्री गाथाका पात्र जीवित रहनु आवश्यक छ । जसले गर्दा सङ्घर्षको समापन नहोस् ।

दीनाभद्री गाथा गायनको अन्तर्यमा तात्कालीन समाज त छ नै, समयलाई बोध गराउने घटना, कथ्य र बिम्बको संरचना पनि छ । अध्येताहरु भन्छन्– आर्यहरुको साम्राज्य विस्तार र मूलबासीको प्रतिरोधबाट जन्मेको हो यो गाथा । कृषि कार्य गर्ने आर्यले जङ्गल विनास र कृषियोग्य भूमि विस्तार गर्दै गए । कृषि कार्यको लागि श्रमिकको आवश्यकता बढ्दै गयो । जङ्गल विनासलाई आदिवासी समुदायले आफ्नो आवास र भोज्य पदार्थमाथि आक्रमण मान्नु स्वभाविकै थियो । उनीहरुको भोजन जङ्गलको भोज्य स्रोतमाथि निर्भर थियो । जसमा जङ्गली जानवरको शिकार र जङ्गलमा उत्पादित प्राकृतिक भोजन जीवनको आधार थियो । दीनाभद्री मूलबासीका प्रतिनिधित्व गर्थे । ती समुदायमा उही नायक हुन सक्दथ्यो जो बलशाली, साहसी र शिकारी होस् । यी तिनटै गुणका कारण दीनाभद्रीले नायकत्व प्राप्त गरेका थिए ।

दीनाभद्री दुई फरक सभ्यताबीचको युद्ध गाथा हो । आक्रान्ताबाट आफ्ना समुदायको रक्षाका लागि सङ्घर्ष गर्दै आदिवासी समूह चतुर र शक्तिशाली आर्यसँग कसरी प्रतिस्पर्धा गर्न सक्थे । जंगल विनाश, कृषि र पशुपालनको विस्तार र त्यसको लागि कृषि मजदुरको आवश्यकता बढ्दो थियो । आदिवासी कृषि मजदुरको रुपमा रुपान्तरित हुन चाहेका थिएनन् । जीवनशैलीमा परिवर्तन सह्य थिएन । आर्य जङ्गल र जङ्गलका बासिन्दामाथि स्वामित्व स्थापित गर्न चाहन्थे । द्वन्द्व हिंसक हुँदै गयो । धेरै दिन, धेरै वर्ष, वर्षौंसम्म सङ्घर्षको एउटा श्रृंखला निमार्ण हुँदै गयो । पछि गाथाको विकासक्रममा जग्गाको अधिपति र कृषिकर्मलाई अस्वीकार गर्ने समुदाय, कृषि मजदूर र मालिकबीचको अन्तर सङ्घर्ष, राज्य प्रतिनिधिद्वारा प्रताडना, जग्गाको कर असुली र जनविद्रोह, सामन्तको उदय, अत्याचार र त्यसको प्रतिवाद, उच्च जातीय दम्भ र त्यसविरुद्ध विद्रोह आए । दीनाभद्री गाथामा यस्ता समाजिक र वर्गीय द्वन्द्वका घटनाहरु जोडिँदै गए ।

जमिनको मालिकाना हक राख्ने सामन्तविरुद्ध, जल, जमीन र जङ्गलमाथि जीविकाको अधिकार र स्वतन्त्रताको महासङ्घर्ष हो यो गाथा । त्यसको वर्गीय रुप मुखररुपमा प्रकट हुन्छ । वर्ग अर्थात् मालिक, वर्ग अर्थात् श्रमिक । वर्ग मुक्तिको सङ्घर्ष आजैदेखि सुरु भएको होइन । वर्ग र पूँजीको विश्लेषण महानतम् सिद्धान्तकार दार्शनिक कार्ल मार्क्स भन्दा पूर्व पनि थियो । मैथिली लोक साहित्यलाई राम्ररी हेरियो भने मुक्ति सङ्घर्षको अन्तर्यमा वर्गीय सङ्घर्ष छ । सङ्घर्षका अत्यन्त प्रभावकारी रुपहरु मैथिली लोक सहित्यमा भेटिन्छ ।

मैथिली लोकगाथा विज्ञ मणिपद्म (मैथिली लोकगाथाक इतिहास) त्यस गाथाका पात्र फोटरा गीदर अर्थात् स्याललाई पुरोहित्यवाद र लुल्ही बाघिनलाई सामन्तवादका प्रतीक मानेका छन् । अर्का अध्येता डा.तारानन्द वियोगीको (आलेख बि. सं.२०७३ उत्पीडित समुदायक स्मृति गाथा) तर्क भिन्न छ । उनी भन्छन, ‘मणिपद्म के कारणले सत्य भन्न संकोच गर्नु भयो थाहा छैन ! पुरोहित्यवादको अर्थ हो दुष्टता र समान्तवाद अर्थात शोषक, अत्याचारी । यस गाथाका जनावर पात्र फोटरा गिदर र लुल्ही बाघिनलाई किन यस्ता प्रतिक मानियो खै ?’ गाथामा मानव अन्यायी प्रवृतिका पात्रहरु उपलब्ध छन् । कनकसिंह धामी, ताहीर मियाँ, गुलामी जट, जोरावर सिंह राजपुत जो स्वयं सत्ता र सत्ताको प्रतिनिधि पात्र छन् । त्यहाँ जनावर पात्रलाई यस्ता उपमा दिनुको पछाडी विश्लेषणकर्ताको वैचारिक र मनोवैज्ञानिक समस्या हुन सक्छ । मुख्य रुपमा शोषक शक्तिशाली जाति हुन्छ । त्यस जाति वा सत्ताप्रति स्नेह देखाउने प्रयत्न पनि हो कि !

माथि उल्लेखित पात्रहरुको परिचयबाट प्रष्ट भइसकेको होला कि गाथा कालमा मिथिलामा इस्लामको प्रभाव बिस्तार भइसकेको थियो । वा गाथाको विकासक्रममा इस्लामको अधिपत्य स्थापित भएको थियो । गाथामा प्रभावशाली मुसलमान पात्र छ । त्यो सत्ताको प्रतीक पनि छ र सत्ताको सिपाही पनि । ताहिर मियाँ, गुलामी जट यसको उदाहरण हो । गाथाको रचनाकालदेखि नै यी पात्रहरु छन् कि समय यी पात्रहरुलाई यस गाथाको अंश बनाएको हो यस सन्दर्भमा अझै अध्ययनको आवश्यकता छ । भारत मोगलान बनिसकेपछि सत्ता र सत्ताको रक्षकको रुपमा मुस्लिम समुदाय सबभन्दा प्रभावशाली भइसकेका थिए । दिल्लीका बादशाह कतै प्रत्यक्ष र कतै परोक्ष शासन गरिरहेका थिए । गाथाका पात्रहरुमा बादशाहका प्रतिनिधि मात्र छैनन्, बादशाहद्वारा संरक्षित हिन्दु सामन्तहरु पनि छन् ।

सर्जकहरुले सत्ताको आफ्नै वर्ग र जाति हुन्छ भने मान्यतालाई स्थापित गर्न खोजेका छन् । राजतन्त्रमा समान्तको नियुक्ति राजाबाट हुन्थ्यो । सामन्त राजाका प्रतिनिधि हुन्थे । त्यसैले राजा समान्तको रक्षक हुनु स्वभाविक हो । दीनाभद्री गाथामा गाथाकारले सलहेसलाई सामन्तको रक्षकको रुपमा प्रकट गराएका छन् ।

बघेसरी देवी दीनाभद्रीको इष्ट देवी हुन् । सलहेस शुभचिन्तक । यिनै दुई पात्रका कारण दीनाभद्रीको मृत्यु हुन्छ । कटैया खाप जङ्गलमा धेरै मृग भएको स्वप्न दिन्छिन् बघेसरी देवी । शिकारीको लागि सुन्दर अवसर आफ्नो इष्ट देवीको माध्यमले प्राप्त हुन्छ । दुवै दाजुभाइ जङ्गल पुग्छन् । यता षडयन्त्रमा फँसाउने खेल सुरु भइसकेको छ । बघेसरीलाई सामन्त कनकसिंह धामी दीनाभद्रीविरुद्ध प्रयोग गर्नका लागि तैयार पारिसकेका छन् । सलहेस र बघेसरी देवी दुवै सामन्त कनक सिंहकै वचनमा बाँधिएर सहयोगको लागि तयार हुन्छन् । सलहेस र बघेसरीले अनिच्छा र बाध्यतामा दीनाभद्री विरुद्धको लडाइमा सहयोग गरेको गाथामा भनिन्छ । सलहेश र बघेसरी फोटरा गिदर र लुल्ही बाघिनको शरीरमा प्रवेश गरेर दीनाभद्रीमाथि आक्रमण गर्छन् । दीनाभद्री कटैया खाप जङ्गलमै मारिन्छन् । यो प्रपञ्चको एउटा निकृष्ट रुप हो, तर गाथाकारको अद्भूत परिकल्पना हो । शत्रुलाई संहार गर्न विश्वसनीय घटनाक्रमको विलक्षण संयोजन हो यो । जङ्गलमा शिकार गर्न गएकामाथि हिंसक जनावरले आक्रमण गर्न सक्छ । आक्रमणमा कसैको मृत्यु पनि हुन सक्छ । आक्रमणको लागि प्रियजनको प्रयोग, जसबाट आशंकाको अन्त हुन्छ । मुख्य शत्रु अदृश्य छ । दीनाभद्रीको हत्यारा मनुष्य हो कि जनावर संशयको अवस्था रहिरहन्छ । दीनाभद्रीको स्वजन र सहयोगी मृत्यु रहस्यमै अल्झिरहन्छ ।

यहाँ झन् अर्को सामन्ती चातुर्यको नमुना भेटिन्छ । दीनाभद्री गाथामा देवी बघेसरी र लोकआस्थाका प्रतिमूर्ति सलहेसलाई दीनाभद्रीविरुद्ध प्रयोग गरिन्छ । अर्थात् कुनै योद्धालाई पराजित गर्न उसैको स्वजन वा शुभचिन्तकको प्रयोग प्रभावकारी ठहरिँदै आएको छ । शत्रुको विरुद्ध शत्रुका मित्र शक्तिको प्रयोग इतिहासमा मात्र होइन अहिलेका पनि युद्ध रणनीतिकारहरु गर्छन् ।

दीनाभद्री आफ्ना कविला मात्र होइन सम्पूर्ण जनपदमै विद्रोहको कारक बनिसकेका थिए । जताततै सङ्घर्षको मोर्चामा दीनाभद्रीको उपस्थिति देखिन थालेको थियो । दीनाभद्री गाथाले जुझारु चरित्रको समाज निमार्णको परिकल्पना गरेको छ । हताश, निराश आदीवासी समुदाय दीनाभद्रीको नाम मात्रले उर्जाको अनुभूति गर्दछन् । यस गाथामा केही चमत्कारिक अविश्वसनीय घटनाहरु छन् । दीनाभद्रीको मृत्यु पश्चात पनि मूलबासीहरु सामन्तविरुद्धको सङ्घर्षको अग्रमोर्चामा दीनाभद्री नै रहेको अनुभूत गर्छन् ।

दीनाभद्रीको हत्याको खबरले मूलबासीको आक्रोश अन्यित्रित हुन सक्छ भन्ने उनका शत्रुलाई थाहा थियो । दीनाभद्रीको हत्यारलाई अदृश्य राख्नुको कारण त्यही हो । दीनाभद्री मामा बोहरनलाई आफ्नो मृत्युको सूचना गाउँ–गाउँ पुर्‍याउन भन्छन् । आफ्नो मृत्युबाट आक्रोशित आदिवासी समुदाय सामन्ती सत्ताविरुद्ध संगठित हुने दीनाभद्रीको विश्वास थियो । उत्पीडित समाज यथास्थितिमा बाँच्न चाहन्छ । घातक प्रहार वा असुरक्षाको भाव उत्पन्न नभएसम्म । प्रियजनको मृत्यु पीडाले ती समुदायलाई अन्यन्त्रित आक्रोशमा लैजान सक्छ र शत्रु वर्गप्रति उभिन्छ तन्किएर ।

दीनाभद्री मारिए । अब सङ्घर्षमा दीनाभद्रीको आत्मा छ । अर्थात् सङ्घर्षशील समुदाय नेतृत्वविहीन छैन । दीनाभद्रीसँग निपुणता नभएको युद्धकलामा पोख्त बनाइन्छ । समान्तको रणनीति र युद्ध कौशलबाट परिचित हुँदै जान्छन् दीनाभद्री । दीनाभद्रीको आत्मालाई समान्तसँग लड्नलाई दक्ष बनाउन पुनः सलहेसलाई प्रकट गराइन्छ । बघेसरी देवीको पनि सहयोगीको रुपमा भूमिका हुन्छ । शारीरिक शक्तिमा असीम बल भएका दीनाभद्रीलाई तन्त्रको प्रयोगले हत्या गरिएको हुन्छ । अब त्यही तन्त्रशक्तिबाट सलहेसले दीनाभद्रीलाई दीक्षित गर्छन् । फोटरा गिदर दीनाभद्रीबाट मारिन्छ ।

यो गाथाले सङ्घर्षको मृत्यु हुँदैन भने मान्यताको विश्वस्त आधार दिन्छ । अर्को के सन्देश दिन्छ भने सङ्घर्षको निरन्तरता र जनशक्तिबाट मात्र युद्धलाई निष्कर्षसम्म पुर्‍याउन सकिन्छ । शत्रुको शक्तिको ठोस आकलन र रणनीतिक दक्षता नभएसम्म पराजय निश्चित छ । अनेकौं युद्धको नेतृत्व गरिसकेका सलहेस र देवी बधेसरीको मातृशक्ति अर्थात् नारी शक्तिको सहयोगले मात्रै सामन्त तन्त्रको विषयमा सूचना प्राप्त गर्छ दीनाभद्री । त्यस तन्त्रसँग लड्न आफूलाई दक्ष बनाउँछन् । सलहेसबाट तन्त्र ज्ञान लिनु भनेकै समान्ती चातुर्यसँग लड्ने ज्ञान अर्थात् बलसँगै बुद्धिको ज्ञान पनि हो । यहाँ तन्त्र सिक्नुको अर्थ जादु सिक्नु होइन । सूचना र रणनीतिबाट परिचित हुनु हो ।

गाथाले दीनाभद्रीलाई अन्यायविरुद्ध सङ्घर्षको एउटा श्रृंखलामा रुपान्तरण गरिदिएको छ । गाथामा सङ्घर्षको मोर्चा बदलिन्छ । आन्दोलनको नेतृत्वमा परिवर्तन भइरहेको छ तर नायक दीनाभद्री नै छन् । सङ्घर्षको निरन्तरता हो यो । एउटा नयाँ बिम्बको स्थापना हो, सङ्घर्षको नायक भनेको दीनाभद्रीबाहेक अरु हुनै सक्दैन । यस गाथालाई यथार्थवादी आँखाले हेरियो भने मृत्युपछि पुनः जीवित हुनु, शत्रुलाई मारिरहनु, यो विश्वसनीय अवस्था कदापि होइन । पुर्नजन्म, आत्मा, भूत–प्रेत आदि काल्पनिकतालाई बल पुर्‍याउने काम मात्रै हुन्छ । तर गाथाको घटनाक्रम त यसै गरि अगाडी बढ्छ । अर्थात् दीनाभद्रीको विचार र चेतनाको प्रसार गर्दै सङ्घर्षको श्रृंखला निमार्णको माध्यम यही हो । जसमा प्रत्येक विद्रोही आफूलाई दीनाभद्री ठान्छन् । शत्रुले पनि प्रत्येक विद्रोहीमा दीनाभद्रीलाई नै देखिरहेको हुन्छ । यो लोक सर्जकको कल्पनाशीलता हो ।

लोकसाहित्य वा लोककलामा ‘फेन्टासी’ र ‘मिथ’को ठूलो अंश र प्रभाव हुन्छ । लोकसाहित्य र कलाको संरचना फेन्टासी बिना रोचक हुनै सक्दैन । गाथाकार आफ्ना सिर्जनात्मक चमत्कार देखाउने क्रममा यस्ता घटनाहरुको कलात्मक रुप सिर्जन्छन् । यस्ता कलात्मकता गाथामा समावेश हुँदै जान्छ । यस सम्पूर्ण गाथामा कलात्मकताको अत्यन्त प्रभावशाली रुप भेटिन्छ । यी गाथाहरुलाई यथार्थवादी चेतना र व्याकरणको आधारमा विवेचन गर्नु उचित हुँदैन ।

सप्तरी जिल्लाको जोगिया जाँजर दीनाभद्रीको जन्मस्थल हो र कटैया खाप जङ्गल क्रीडास्थल । यो कथाको घटनाक्रम र पात्र दसगजाको वारी र पारी दुवैतिर छन् । त्यहाँको सामाजिक स्वरुपमा खासै परिवर्तन आएको छैन । यी दुवै स्थललाई मिथिलाको दसगजाको वारी र पारीको प्रतिनिधि गाउँ मान्ने हो भने सामन्त नयाँ तन्त्र र रुपका साथ अहिले पनि शक्तिशाली छ । शोषणचक्र अझै आधुनिक र प्रभावशाली भइसकेको छ । राजनीतिक आवरणमा ती पात्रहरुको गाउँमा पूर्ण सत्ता छ । र सत्ताको तन्त्रको बलमा शोषणको नयाँ–नयाँ प्रयोग भइरहेको छ । नेपाल भारतको बोर्डरमा अवस्थित कुनौलीका जोराबर सिंह जस्ता चरित्रका पात्रहरु अहिले पनि छँदैछन् । सयौं पहलमानहरुलाई जोरबार सिंहले पालेका थिए । ती पहलमान अन्यायी जोरबारका सिपाही थिए । अहिले पनि जोराबरका नयाँ अवतार छँदैछन् । राजनीतिक र सामाजिक प्रभाव विस्तारमा बाहुबलीहरु अहिले पनि निर्णायक नै छन् । जोराबरजस्ता पात्रको अत्याचारमाथि विराम लागेको छैन । हत्या, हिंसा र बलात्कारको जघन्य कृत्य भइ नै रहेको छ । जोराबरको आतङ्कले विस्तार पाइरहेको छ तर दीनाभद्री लुप्त छ ।

प्राकृतिक सम्पदामाथि मूलबासीको अधिकारको लागि सङ्घर्षको यो गाथा विगतको सङ्घर्षको एउटा दस्तावेज जस्तै भएको छ । जुन सम्पदा र स्वतन्त्रताको लागि यत्रो वलिदान भयो त्यो रित्तिएको छ । जङ्गल छैन, जङ्गली जनावर छैन । शिकार र आखेटको अवस्था नै रहेन । बाँचेको जङ्गल संरक्षित क्षेत्र जस्तै छ, जसभित्र प्रवेश निषेध छ । दीनाभद्रीको वंशज धान–गहुको खेतमा मूसाको दुलो खोज्दै मूसाको भागको अन्न खोस्दैछन् । मूसाकै शिकारमा चित्त बुझाउनुपर्ने अवस्था छ । आश्चर्य के छ भने गाथा रचनाकालदेखि अहिलेसम्म सयौं वर्ष बितिसके पनि अधिकांश मुसहर समुदाय जग्गा विहीन छ । आफ्नो जीवनको धेरैजसो समय माटोमै बिताउने यो समुदायलाई माटोले माया नै नगरेको जस्तो ! नेपालमा निकै थोरैमात्रै मुसहर समुदायका व्यक्तिको आफ्नै जग्गामा घर छ होला । मिथिला भूमिमा हजारौं वर्षको बसोबास उपरान्त पनि यो समुदायको आफ्नै भूमि किन हुन सकेन ? यो त सभ्यता बिस्तार गर्नेहरुको नाममा आक्रमणकारीहरुसँग सङ्घर्ष गरेको समुदाय हो । यो समुदायले संभवतः आफ्नो मूल स्वभावको परिधिलाई भत्काउन सकेन कि ? वा अहिले पनि आफ्नो आदिवासीय स्वभावबाट मुक्त हुन समस्या भइरहेको छ ।

दीनाभद्रीको जरौटी कटैया खापको त्यो स्थल अहिले पनि रहस्मय देखिन्छ । तत्कालीन श्रमिक र आदिवासीय समाजको शत्रुलाई शीरोच्छेदन गरेपछिको चिहान हो त्यो । त्यहाँ दीनाभद्रीको मात्रै अन्तयेष्टि स्थल छैन ती सबै शत्रुहरुको पनि छ जो दीनाभद्रीबाट मारिएका थिए । दीनाभद्रीलाई फूल अक्षता अर्पण गर्नेहरु शत्रुहरुको अन्तयेष्टि स्थलमा पनि आस्था वा अनास्था जे भए पनि फूल अक्षता चढाउँदै आएका छन् । यो मृत्युपछि शत्रु योद्धाको सम्मान हो ।

दीनाभद्री गाथा आमलोकका लागि मनोरञ्जन मात्र रहँदै आएको होइन विचार संवाहक पनि बन्दै आएको हो । त्यस विचारको आगोलाई कटैया खापको जरौटीमा छोडनु हुँदैन । आगोको फिल्कोलाई जोगाउनु त्यस्ता योद्धाप्रतिको श्रद्धाञ्जली हो ।

अहिले यस गाथाका स्वामित्व राख्ने वर्गका प्रतिनिधि दीनाभद्रीको गाउँ सप्तरीको मलर सदा भोकले प्राण त्याग गरिरहेका छन् । गाथालाई प्रसार गर्ने गाथा सर्जक, गायक थाके–थाकेको जस्तो छ । केही दिनपछि गाथा गायकको अन्तिम पुस्ताको पनि अवसान हुन्छ । त्यसपछि यस्ता गाथालाई सम्झिने फुर्सद राज्यसँग हुँदैन । भए पनि गाथा पुनः आभिजात्यीय विश्लेषणको कृपा पर्खिरहेको हुनेछ ।

प्रकाशित : भाद्र २०, २०७७ १६:३८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×