‘कुडा काठमाडौंका’

भीडमा सबै काठमाडौंमै देखिने अनुहार थिए, बोली–वचन र धारणा काठमाडौंकै थियो
कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — भाषा, साहित्य, कला, संस्कृति र सभ्यताको प्रादेशिक बातचित गर्न सय भन्दा बढि लेखक–स्रष्टा फागुनको दोस्रो सातादेखि धनगढी नगरमा भेला भए । त्यही हुलमा जोडिन अमेरिकाको न्युयोर्कबाट रातबिरात दार्चुले मूलका कवि किसनसिंह धामी पनि धनगढी आइपुगेका थिए । विश्व साहित्य सम्मेलनमा अमेरिकाको संयोजक हैसियत लिएर न्युयोर्क–दिल्ली हुँदै वनबासाबाट छिरेर आफ्नो माटो टेकेका कवि धामी सुरुमा हर्षबिभोर देखिन्थे, अलिक पछि भने विस्मित देखिन थाले । 

‘विश्व साहित्य सम्मेलनको अभियान आफैंमा सराहनीय थियो,’ धनगढी सम्मेलन सकेर अमेरिका उड्ने क्रममा एकै दिनका लागि काठमाडौं उत्रिएका कवि धामीले कान्तिपुरसँग भने, ‘तर, म एउटा साहित्य सम्मेलनमा भाग लिन काठमाडौं आएको थिएँ कि मेरो सुदूरपश्चिम ? खुट्याउनै सकिनँ ।’ उनका बुझाइमा, साहित्य सम्मेलनको भीडमा सबै काठमाडौंमै देखिने अनुहार थिए, बोली–वचन र धारणा काठमाडौंकै थियो । सुदुर पश्चिम र कर्णालीका भाका, शब्द, भाषा, संस्कृति र सभ्यताको धरातलबारे बुझबुझारथ गराउनेमा स्थानिय हैन, काठमाडौंबासी थिए । यत्रो महोत्सवमा डोट्याली भाषामा संवाद गर्ने कवि एक जना मात्रै रहेछन्, उनै कवि किसनसिंह । ‘यताका कुडा हैन, भैदियो—कुडा काठमाडौंका,’ धामी भन्छन् ।


बितेको ६ वर्षयता अमेरिका बस्दै आएका कवि धामी न्युयोर्क आसपासमा कवि–कविताको पुनर्जागरण गराउने अभियन्तामध्येमा पर्छन् । कविद्वय व्याकुल पाठक र धामीको संपादनमा गत बर्ष प्रकाशित ‘न्युयोर्कका कवि र कविता’ संग्रह अहिले डायस्पोरामा बसेर लेखनकर्म गरिरहेका स्रष्टाका निम्ति अनुकरणीय काम बनेको छ । यो संग्रहमा अमेरिकावासी स्रष्टाका ४७ वटा कविता संकलित छन् । धामीका ‘एटलान्टिकका भँगालाहरू’(कविता), ‘गजबार नभएको सहर’ (कविता), फ्रन्ट सिट (अनुभूति) लगायतका कृति नेपाली पाठकमाझ चिनिएका छन् ।


धामीले विगतमा झन्डै २ दशक फ्रेन्च दूतावासमा बिताए, राजदूत सहयोगीका रूपमा । राजदूतसँगै गाडीको ‘फ्रन्ट सिट’ का उनी सहयात्री हुन्थे । त्यस क्रममको कूटनीतिक र राजनीतिक प्रत्यक्ष–परोक्ष अनुभव उनले ‘फ्रन्ट सिट’ मा समेटेका छन् । झन्डै आधा दर्जन फ्रेन्च राजदूतका गतिविधि र आफूलाई चित्त बुझेका वा नबुझेका सन्दर्भहरू यो पुस्तकमा छन् । ‘यो पुस्तकको दोस्रो संस्करण प्रकाशनको तर्जुमा गर्न जम्मा एक दिनका लागि काठमाडौंमा रोकिएको हुँ,’ उनले सुनाए ।


अरूभन्दा पनि आफ्नो माटो, भावभूमि र भाषाकै कुरा गर्ने मुद्रामा हानथाप गर्दै आइपुगेका कवि धामी दोहोर्‍याउँदै भनिरहेका थिए, ‘यसपाला धनगढीमा कुडा काठमाडौंका भए, कुडा केन्द्रकै थिए । कर्णाली भेगका केही सहजकर्ता थिए तर वक्ताहरू काठमाडौंकै थिए । यता पोखरा होस् वा जनकपुर, इलाम होस् वा लुम्बिनी— बोल्ने र धारणा बनाउनेहरू उनै थिए, जो सधैंभर केन्द्रै रहेका छन् ।’


उसो त अन्तरसंवादको बहस मञ्चमा धामी स्वयं पनि थिए । तर, धेरै कुरा औपचारिकताका लागि थियो । ‘मूलधारको भाषा भनेको के हो ? सुदूर भाषा के हो ? मोफसल भाषा के हो ? ख्वै त, बहस भएको ?’ उनले थपे, ‘यस्तो समृद्धिको सूचक सिञ्जाली भाषा अथवा डोट्याली भाषा–साहित्यको प्रवर्द्धनमा के बहस हुन सक्यो र ? जे भयो, सबै केन्द्रकै कुडा भयो ।’


कवि धामी पेसाले क्याब (उबर) चालक हुन् न्युयोर्कमा । उनी आफू मात्रै होइन, अधिकांश कवि–लेखक र जोकोही अमेरिकै भने पनि १२/१४ घण्टाको सास न बासको दैनिकीपछिको समयमा मात्रै केही रचनात्मक बनिरहेका हुन्छन्, यो यथार्थ हो । ‘सुख र खुसी फरक कुरा हो । अमेरिकामा हुने नेपालीहरू सुखी होलान्, तर खुसी छैनन् । यही कठिनको समयमा साहित्य लेखिन्छ, केही रचना गरिन्छ,’ उनी भन्छन्, ‘उता बसेर हामी कोही पनि पूर्णकालिक लेखक, स्रष्टा हुनै सक्दैनौं, यो यथार्थ स्विकार्नै पर्छ ।’


उबर चलाइरहेका बेला धामी अहिलेसम्म २० हजारभन्दा बढी विविधताका यात्रुसम्म पुगेका छन् । बिहानीको यात्रामा कसैलाई भेट्नासाथै ‘हस्पिटालिटी’ का निम्ति ‘गुड मर्निङ’ भन्नै पर्‍यो । यसो भन्दा कोही झर्कंदै भनिरहेका हुन्छन्, ‘ह्वाई गुड मर्निङ ? नन्सेन्स ।’


कसैले राम्रो व्यवहार देखायो, उबरमा उठेको बिल राम्रैगरी तिर्‍यो भने स्वभावत: भन्न मन लाग्छ— थ्यांक यु सर । अचम्मैसँग त्यो यात्रु रिसाउँछ, र थर्काएको स्वरमा भन्छन्, ‘ह्वाई थ्यांक यु ? नन्सेन्स ।’ यसरी बाँच्नुको अनेक विविधता र भोगाइका माझ कवि धामी वा कवि पाठक अलमलमा ज्याक्सन हाइटतिर टहलिरहेका हुन्छन् । यही अप्ठ्यारो दैनिकीमाझ कवि धामी भनिरहेका छन्, ‘सुख प्राप्त गर्न सकिने कुरा हो, खुसी त स्वयं आउनुपर्ने चिज हो, जुन मुस्किल छ ।’ प्रकाशित : फाल्गुन २५, २०७६ १०:२९

ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

कहाँ हराए ती नाच ?

माधव अर्याल

(पाल्पा) — रैनादेवी छहरा गाउँपालिका–७ जुठापौवाका ८४ वर्षीय इन्द्रबहादुर खाम्चा मगर सानोछँदा मारुनी, सोरठी, झाम्रे, कडुवालगायत नाच खुबै नाच्थे । अहिले कहींकतै मात्र भेटिन्छन् । पोसाक पनि परिवर्तन हुँदै गएको छ । ‘पहिला चाडपर्वमा, धान भित्र्याउने, लाहुरे घर फर्किंदा पनि नाच्ने चलन थियो,’ उनले भने, ‘अहिले यस्ता नाच कमै देखिन्छ ।’ गाउँकै ज्येष्ठ नागरिक रुद्रबहादुर सारुसँग पनि पुराना नाचको सुन्दर सम्झनाहरू छन् ।


अचेल मेला, पर्व र उत्सवमा बाध्यकारी भए मात्र यस्ता नाच देख्न पाइने भएको छ । ‘कतिपय युवा पुस्तालाई त यी नाचबारे जानकारीसमेत छैन,’ उनले भने ।

मगर समुदायको हराउँदै गएको कला र संस्कृतिबारे हालै यहाँ बहस चल्यो । नेपाल मगर संघ र पाल्पा साहित्य समाजले गरेको ‘मगरको कला र संस्कृति’ विषयक छलफलमा धेरैले पुरानो संस्कृति हराएको प्रति चिन्ता जनाए । ‘मगर समुदायले जोगाएको नेपाली संस्कृति अहिले देशकै सम्पत्ति बनेको छ,’ मगर संस्कृतिका ज्ञाता एवं अध्येता डा. कुसुमाखर न्यौपानेले भने, ‘पश्चिमाञ्चल क्षेत्रमा प्रचलित नेपाली लोकगीत अध्ययन गर्ने विषय बनेको छ । त्यसमा पनि मगरको कला र संस्कृति नै पहिलो रोजाइ हुन्छ ।’ मगरको घाँटो नाच, सालैजो, सोरठीजस्ता लोकसंगीत तथा लोक नाच निकै शक्तिशाली रहेको उनले बताए । बागलुङका मगरले बचाएको गोपीचन लोकनाटक संसारकै उदाहरणीय रहेको समेत उनको दाबी छ । उति बेलाका मगरहरूले नपढेका भए पनि नेपाली संस्कृतिको रक्षा र यथार्थताको प्रतीक लोकगाथामा उतारेको उनको बुझाइ छ ।

‘मैले त पीएचडी मात्रै गरेको हुँ, खासमा त्यो भोगाइ र अनुभवले खारिएका मगर समुदायको अनुभवको हो,’ उनले भने, ‘गोपीचन लोकनाटक मगरकै कला र संस्कृतिको बेजोड प्रस्तुति हुन आउँछ ।’ गोपीचनको विषयमा सोधखोज गर्दा अमेरिकाबाट उनले सम्मानसमेत पाए । गोपीचनमा त्यसबेलामा राजा र प्रजाबीचको सम्बन्धलाई समेटेको छ । यो लोकगाथा अहिले नेपालका स्नातक र स्नातकोत्तर तहका विद्यार्थीले पढ्नुपर्ने विषय बनेको छ । ‘त्यसैले मैले भन्ने गरेको छु, मगरले बचाएको संस्कृति नेपालकै संस्कृति हो,’ उनले भने । उनका अनुसार संगीतमा मगर शैली, बाजा, नाचहरू निकै फरक हुन्छन् । मगर समुदायकै अध्येता डा. मुकुन्द शर्माले सांस्कृतिक हिसाबले अहिलेसम्म मगरहरूको खोजबिन नभएकोमा चिन्ता व्यक्त गरे । मगरको सांस्कृतिक अध्ययन हुनु जरुरी छ,’ उनले भने, ‘मेरो अध्ययनमा मगर नेपालमा सुरुदेखि नै बसोबास गर्ने जाति हुन् ।’ चालचलन, भाषा, संस्कृति र रहनसहन मगरको अलग्गै छ । अब मगरको कला र संस्कृतिको इतिहास खोज्नुपर्ने बेला आएको उनले बताए ।

विदेशी लेखकहरूले अहिलेका ठकुरी पनि मगर रहेको प्रमाण पेस गरेको उनले सुनाए । ‘छुट्टै ठाउँ पाएपछि राजा शाह भएको र उनीहरू पछि ठकुरी बनेका हुन्,’ उनले भने । मगरहरूको घाँटो नाचबाटै पछि गुरुङहरूले सिको गरेर घाँटु नामकरण गरिदिएको उनको दाबी छ । इतिहासकार निर्मल श्रेष्ठले मगर भाषा, कला, संस्कृति र इतिहासको रक्षा गर्न जरुरी रहेको बताए । ‘यसमा पहिला मगर समुदाय नै अघि सर्नुपर्ने हुन्छ,’ उनले भने, ‘आन्तरिक र बाह्य पर्यटक लोभ्याउन पनि मगर कला र संस्कृतिको रक्षा गर्नुपर्छ भन्ने बुझाउन सक्नुपर्छ ।’

पाल्पा साहित्य समाजका अध्यक्ष पुष्करराज रेग्मीले मगर समुदाय कला, संस्कृतिमा धनी भए पनि यसलाई विस्तारै छाड्दै गएकामा चिन्ता व्यक्त गरे । नेपाल मगर संघका जिल्ला अध्यक्ष तेजबहादुर घर्तीमगरले मगर कला र संस्कृतिको धनी भईकन यसलाई जगेर्ना गर्नेतर्फ सबैको ध्यान नपुगेको बताए । अगुवा मगर महिला प्रतीक्षा सिञ्जालीले महोत्सव, मेला, दिवसमा कला र संस्कृतिको कुरा गर्ने तर अन्य समयमा बिर्सिने बानीले पनि जगेर्ना हुन नसकेको बताइन् ।

पाल्पा साहित्य समाजका संरक्षक राजेन्द्रगोपाल सिंहले आफ्नै जातिबाट नै संरक्षणको पहल हुनुपर्नेमा जोड दिए । राष्ट्रिय जनगणनाअनुसार पाल्पामा मगर समुदायको जनसंख्या ५२.२९ प्रतिशत छ । जिल्लाको कुल जनसंख्या १ लाख ३६ हजार ५ सय ८८ रहेको छ ।

प्रकाशित : फाल्गुन २५, २०७६ १०:२५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×