‘बर्मा गए भाषासँगै’

दीपक परियार

(पोखरा) — उखानै छ ‘बर्मा गए कर्मसँगै, नेपाल गए कपाल सँगै’ । नेपालीभाषी बर्मेली युवा यो उखान फेर्न उद्यत छन्, बर्मा (म्यान्मार) मा नेपाली भाषा, साहित्य र संस्कृतिको विकासमार्फत । 

धनगढीमा भएको विश्व नेपाली साहित्य महोत्सवमा सहभागी भएर बर्मेली नेपालीको टोली सोमबार पोखरा आयो । उनीहरू र्‍यान्डम रिडर्स सोसाइटीले गरेको अन्तरसंवादमा जुटे । बर्मेली कवि, साहित्यकार, संस्कृतिकर्मी र नागरिक अभियन्ताले नेपाली भाषा साहित्यप्रतिको लगाव खुलस्त राखे । भाषा जोगाउन भएका प्रयत्न दुरुस्त सुनाए । परदेशबाट घर फिरेका सन्तानले बाबुआमालाई सुनाएका कहरजस्तै उनीहरू ठाउँठाउँमा पोखिए । साहित्यकार अश्विनी कोइरालासँगको अन्तरसंवादमा उनीहरूले पितृभूमिप्रतिको माया दर्साए ।


झन्डै डेढ सय वर्षअघि धेरै नेपाली विविध कारणले बर्मा प्रबासिए । बर्माका साहित्कार भागवत बस्नेतका अनुसार राणाको छिचोमिचो, शोषण र दुःखले नेपाली बर्मा भासिए । ‘दोस्रो विश्वयुद्धमा भारतीय सेना हुँदै बेलायती सेना भएर पनि बर्मामा धेरै नेपाली पुगे,’ बर्मेली जनजीवनको इतिहास उल्लेख गर्दै उनले भने, ‘व्यापार र तीर्थयात्राको सिलसिलामा पनि नेपाली बर्मा पसे ।’

बर्मामा डेढदेखि २ लाख नेपालीभाषी रहेको तथ्यांक छ । राजा महेन्द्रले नेपालमै बर्मेली टोल बनाएर देश फर्किन आह्वान गरेदेखि उता जाने घटेका छन् । प्रत्येक बर्मेली नेपालीले आफ्नो पुर्खा बसेको ठाउँ हेर्न चाहेको बस्नेत बताउँछन् । नेपाली भाषा, साहित्य र संस्कृति बर्मेली नेपालीबीच नङ र मासुजस्तै गाँसिएको उनी भन्छन् । पितृभूमिप्रतिको मोह उनले कवितामा सुनाए ।


प्रत्येक वर्षामा पहिरो जाने

हामीभित्र पनि एउटा कृष्ण भीर छ

फरक यत्ति हो

तिम्रो डाँडापाखामा पहिरो जान्छ

हाम्रो छातीमा पहिरो जान्छ


बर्माका ९० प्रतिशत बर्मेली नेपालीले नेपाली भाषा बोल्छन् । सैनिक शासनकै बीच नेपाली भाषा मर्न नदिन बर्मेली नेपालीले गरेको संघर्ष भीमलाल पाण्डेले रोचकरूपमा सुनाए । भारतको उडिसाबाट जानेको भाषा लोप हुँदा संस्कृति लोप भएको उनले देखेका छन् । बर्माको राजनीतिक अप्ठेरोमा पनि नेपालीभाषी अभियन्ता ठाकुरप्रसाद गुरागाईंलगायतले आन्दोलन छेडे । नेपाली भाषा, साहित्य र संस्कृति जोगाउन मन्दिरहरूमा लुकाइछिपाई रामायण र महाभारत पुर्‍याए । गुरागाईंले हातैले लेखेर मन्दिरसम्म नेपाल भाषाका किताब पठाए । मठमन्दिरबाट नेपाली भाषाको पढाइ सुरु भयो । नयाँ पुस्तालाई नेपाली भाषा सिकाउन त्यो अभियान सहयोगी बन्यो ।


पाण्डेका अनुसार व्यवस्था केही खुकुलो भएपछि विद्यालयमै नेपाली भाषा पढाउन थालियो । हरेक वर्ष ‘वसन्त बिदाइ’ मा हुने दुईमहिने छुट्टीको उपयोग गर्दै विद्यार्थीलाई नेपाली भाषा पढाउन थालियो । हाल वर्माका २ सय २७ विद्यालयमा नेपाली भाषाको पढाइ हुन्छ । ४ स्थानसम्म नेपाली भाषामा डिप्लोमा पढाइन्छ । ३ वटा ठूला संस्कृत पाठशाला छन् । अहिले त्यहींका बर्मेलीलाई नेपालीभाषीले नेपाली भाषा र गीत सिकाउन थालेको उनले सुनाए ।


साहित्यकार सीमा साँवा गीताका श्लोक कण्ठस्थ सुनाउँछिन् । उनका हजुरबुबा १३ वर्षको छँदा नेपालबाट बर्मा पसेको हो उनको पुर्खा । ५ सयभन्दा बढी नेपाली भाषीको मात्रै घरधुरी भएको बर्मेली सहर मिचिनामा उनी बस्छिन् । नेपाली भाषामा कलम चलाउँछिन् । लिम्बू भाषा पनि धेरथोर बोल्छिन् । बर्माबाट प्रकाशित हुने ऐरावती साहित्यिक पत्रिकाकी सहसम्पादक मधु घर्ती क्षेत्रीले नेपाली सिक्न बुबाको निकै जोड गरेको स्मरण गर्छिन् । नेपाली सिक्न २–३ महिनामा एकपल्ट पुग्ने नेपाली फिल्मको डीभीडी १०/१० पल्टसम्म हेरेको अनुभव उनीसँग छ । ‘बर्मेली नेपाली भाषा शिक्षक राजन ढकालले विद्यार्थीले बुझ्ने गरी नेपाली सिकाउन मिहिनेत गरेको उल्लेख गरे । रिता लामा कार्कीले छोरा र छोरीबीच हुने भेद, जातिप्रथा, संस्कार नेपालमै जस्तो भएको सुनाइन् । प्रकाशित : फाल्गुन २२, २०७६ ०९:१७

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

कुडा कर्णालीमा राउटे

चाँदनी कठायत

(वीरेन्द्रनगर) — कर्णाली प्रदेशमा १० जिल्ला छन् । बुधबार सुर्खेतको बुलबुले उद्यानमा भने ‘कर्णालीको ११ औं जिल्ला’ बारे बहस भयो । त्यो जिल्ला थियो– राउटे समुदाय । नागरिकता नभएका र कर्णाली प्रदेशका विभिन्न ठाउँमा घुमन्ते जीवन बिताउने उक्त समुदायका महामुखिया महिनबहादुर शाही निकै उत्साहका साथ सहभागी भए । ‘मकन (मलाई) राउटे बनाएर लेख्दिनुपर्‍यो भनेर हामी भन्न सक्दैन,’ कुराकानीको सुरुमै उनले भने, ‘सप्पैले सहरमा बस्न मन पराउँदैन, म एक्लै क्या गर्ने ?’

‘कुडा कर्णालीका’ मूलनारासहित वीरेन्द्रनगरमा आयोजित कर्णाली उत्सवको तेस्रो दिन राउटेबारे बहस भएको थियो । राउटेहरू अहिले वीरेन्द्रनगर–१३ को करेखोला र बराहतालमा बस्दै आएका छन् । उनीहरूलाई दैलेखको गुराँस गाउँपालिकाले २०७५ असारमा फोटोसहितको परिचयपत्र दिएको थियो । ‘गुराँस त हाम्रो बाबुमताली जस्तो भैगो,’ महामुखिया शाही भन्छन्, ‘हामी जाँ गए पनि हामीलाई भत्ता दिएको छ, चामल पठाइदिन्छ ।’ चिसो मौसम सुरु भएपछि तल झरेको भन्दै पुनः गुराँसमै गएर बस्ने उनले बताए ।

राउटे समुदायको यो सेसन निकै रोचक बन्यो । एक सहभागीले सोधे, ‘तपाईँहरू रक्सी किन खानुहुन्छ ? महामुखिया शाहीको जवाफमा निकै दम थियो । उनले भने, ‘रक्सी भन्या राउटेलाई थाहै हुन्थेन, नेपाली जनताले खान सिकाएको माल छोड्न सकिएन, कोही त पापी रैछन् ।’ उनले सहरका मानिसले नराम्रो काम सिकाएको बताए । ‘हामीले रक्सी खान्छौं मात्रै, बनाउँदैनौँ,’ उनले भने, ‘सहरका मान्छे रक्सी आफै बनाएर खान्छन्, हामीलाई पनि नराम्रो सिकाए ।’

कार्यक्रममा गुराँस गाउँपालिका अध्यक्ष खेमराज वलीले राउटेको शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारका लागि विभिन्न कामहरू भइरहेको बताए । उनले अहिले राउटेका १४ जना बालबालिका पढ्न पनि थालेको जनाए । उनका अनुसार उनका अनुसार हाल राउटको संख्या १ सय ५१ जना छ । राउटे समुदायको जीवन सहजीकरणमा सक्रिय सत्यदेवी अधिकारीले राउटेहरूमा चेतनाको स्तर वृद्धि गर्न सके चाँडै समाजमा घुलमिल गराउन सकिने बताइन् । राउटेहरूको चिनारी, सीप नमेटिने गरी उनीहरूको बस्ती विकासतर्फ जोड दिनुपर्ने उनको भनाइ छ ।

‘कालापहाडका तोडा’ सेसनमा सहभागी कर्णाली प्रदेश योजना आयोगका सदस्य योगेन्द्र शाहीले कर्णालीवासीको लागि कालापहाड तोडा (धनको थैली) नै भएको बताए । उनले कर्णालीमै तोडा भएको बताउँदै प्रदेश सरकारले रोजगारी, युवा परिचालनसम्बन्धी योजना बनाएको बताए । सिम्ता गाउँपालिकाका अध्यक्ष कविन्द्र केसीको भनाइ थियो, ‘कालापहाड नजाँदा भोकभोकै बस्नुपर्ने अवस्था छ, त्यसको लागि सबै तहका सरकारले प्रभावकारी नीति बनाउनुपर्छ ।’ प्रधानमन्त्री रोजगार कार्यक्रममा रोजगारविज्ञ युवराज बस्नेतले युवालाई स्वदेशमै श्रमप्रति सम्मान गर्ने वातावरणको खाँचो औंल्याए ।

सुर्खेतस्थित ऋतिक फाउण्डेसनले उत्सव गरेको हो । आयोजक समितिका संयोजक कमल लम्सालले सार्वजनिक बहस र विमर्श गरी समाजलाई मार्गनिर्देश गर्नुका साथै लोकतन्त्रलाई समेत सबल बनाउने उद्देश्यसाथ उत्सव आयोजना गरिएको बताए ।


प्रकाशित : फाल्गुन २२, २०७६ ०९:१२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×