आफ्नै घर छ, छोरीलाई केको डर छ ? - कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

आफ्नै घर छ, छोरीलाई केको डर छ ? 

के दिदीबहिनी र छोरीहरूलाई तपाईंहरू सम्पत्ति दिन सक्नुहुन्छ ? छोरीहरूको सहअस्तित्वको लडाइँमा तपाईंहरूको सदाशयता रहला ?  अब छोरीहरूले मैलेझैं पैतृक सम्पत्ति माग्ने हिम्मत गर्लान् ? 
शीतल दाहाल

२०७३ मा बा बित्नुभो । त्यतिखेर सान्दाइ विदेश थिए । जेठा दाइ, आमा र मसहित तीन जना बाको किरिया बस्यौं । मेरो मनमा थियो, म छोरी भए पनि बाको ‘पितृकार्य’ मा सरिक हुनेछु । जेठो दाजुले जस्तै कपाल मुण्डन गर्न र सेतो कपडा लगाउन म मानसिक–शारीरिक दुवै हिसाबले तयार थिएँ ।

अन्तिम समयमा कपाल मुण्डन नगर्न र सेतो कपडा नलगाउन मलाई सुझाव र दबाब दिइयो, त्यसो गर्न वञ्चित गरियो । वञ्चित मात्रै होइन किरिया र पितृकर्मका नाममा पाप–धर्मको डर देखाएर मलाई मेरा बाको सन्तान हुनुको हक नदिन चौतर्फी घेराबन्दी गरियो । मृतकको छोरा भएको अवस्थामा छोरीहरूले त्यसो गर्न नहुने र त्यो जरुरी नभएको स्थानीय पण्डितलगायतको तर्क थियो ।

आफ्नो केश मुण्डन गर्न र आफ्नै लागि सेतो कपडाको व्यवस्था गर्न नसकेकोमा आज खेद छ । म चाहन्छु, समाज र परिवारको हस्तक्षेपले अब अरू छोरीहरू मझैँ रोकिनु नपरोस् । साँच्चै भन्ने हो भने त्यसबेला मैले विद्रोह गर्न सकिनँ । आफूलाई जन्म दिने बाको शोकमा रहँदा, यस्तो जकडिएको समाजमा विद्रोह गर्ने काम कठिनसाध्य रहेछ, त्यसबेला बुझें । तर, सेतो लुगा र कपाल मुण्डनबाहेक अरू सबै कर्मकाण्ड मैले दाजुसरहै गरें । शोकको त्यस घडीमा आफन्त र समाजले छोरा–छोरीमा गर्ने विभेदका दृश्य हेर्ने एउटा आँखीझ््याल बन्यो मेरो बाको मृत्युकर्म ।

बा बितेको १३ दिनसम्म आफन्त र चिनेजानेकाहरू हामीलाई भेट्न आए । कोही आमाका आफन्त, कोही मेरा साथीभाई त कोही दाजुहरूका हितैसी । तर, सबैजसोको चिन्ता र चासो दाजुप्रति रह्यो । त्यसपछि क्रमशः आमाप्रति । बा त मेरा पनि थिए, तर एकदम कम आफन्तको ध्यान मतर्फ भएको अनुभव गरेँ । कारण मैले सेतो लुगा लगाएकी थिइनँ, कपाल मुण्डन गरेकी थिइनँ । सबैका लागि म छोरी, बहिनी, नानी ! तर, बाचाहिँ मेरो दाइको मात्रै बितेजस्तो देखिने आम व्यवहार !

दृश्य यस्तो देखिन्थ्यो, बाको मृत्युमा सहानुभूतिको जरुरी दाइलाई मात्र थियो । मानौं बा अर्थात् म छोरीको पनि बा बित्नु मेरा लागि कुनै क्षति र विषादको विषय होइन । त्यसो हुँदा घरमा आएका आफन्तमध्ये कत्तिले त मलाई भेट्दासमेत नभेटी गए । उनीहरू दाजु भेट्न आएका थिए किनकि दाजु ‘किरिया’ बसेका थिए । मेरो मनमा प्रश्न उब्जियो– ‘किरिया बस्नु’ भनेको के हो ? मेरो बुझाइमा किरिया बस्नु भनेको शोकमा रहनु हो । उसो त म पनि शोकको अवस्थामा थिएँ, दुःखको अवस्थामा थिएँ । तर, मेरो दुःखलाई समाजका मान्छे अनि उनीहरूले स्थापित गरेका मूल्य–मान्यताले कति मूल्यहीन र गौण ठान्दारहेछन् भन्ने आभास मलाई त्यस घटनाले गरायो । बाको दुःखमा १३ दिन बस्दा विभेद भोगें, रुढीवाद देखें र गरुड पुराणका महिलाद्वेषी कथाहरूलाई गाउँ–समाजले कति स्वाद मानेर सुन्दोरहेछ भन्ने बुझ्न पाएँ ।

बाको निधनपछि हामी आमा–छोरीले दुईवटा र दुई दाइका दुईवटा गरी हाम्रो परिवारमा वर्षको चारवटा श्राद्ध (पितृकार्य) सम्पन्न हुन्छ । गत बैशाखमा जेठो दाइको घरमा श्राद्ध थियो । पितृपूजाका लागि म तयार थिएँ । तर, त्यतिबेला स्तब्ध भएँ, जतिबेला श्राद्धपाठ गरिरहेका पण्डितले पितृपूजा गर्न मलाई रोक लगाए । त्यसबेला कसरी पण्डितसँग प्रतिवाद गर्ने भन्ने सोच्नै सकिनँ । र, चुपचाप पितृपूजाबाट बाहिरिएँ ।

आमा र दाजुहरूले पनि पण्डितसँग यस विषयमा बहस गरेनन् । म पनि बहसमा उत्रेर पितृलाई फूलपाती चढाउनतिर लागिनँ । तर, मनमा चाहिँ लाग्यो, ‘यो सानो विभेदको कुरा होइन, म यसबारे चुप बस्दिनँ ।’ किनकि छोरी भएकै कारण प्रत्यक्ष विभेद भएको उदाहरण र अनुभव यो दोस्रो थियो । धर्म–पापका नाममा, श्राद्ध–पितृकार्यका बहानामा छोरीहरूलाई बारम्बार अन्याय र आक्रमण गरिन्छ भन्ने आक्षेप हो मेरो । र, म यो आक्षेप सार्वजनिक रूपमै समाजको रीतिथिति–संस्कारको जिम्मा लिएका ठालुहरूलाई लगाउँदै छु ।

बाको मत्युअघि नै हाम्रो परिवारको पैतृक सम्पत्ति चार भाग लगाइएको थियो । तीन भाग हामी छोरा–छोरीलाई, एक भाग बा–आमाका लागि । बाको मृत्युपछि पैतृक सम्पत्तिको केही हिस्सा र आफ्नै सञ्चित रकम खर्च गरेर मैले घर बनाएँ, त्यस घरमा अहिले आमा र म बस्छौँ । यो घर न आमाका पतिको हो, न मेरा बाको । नितान्त व्यक्तिगत प्रसंग यहाँ उल्लेख गर्नुको पनि कारण छ । आजसम्म हामीमध्ये सबै कि त लोग्नेको घरमा बस्यौँ कि त बाको घरमा । हामीमध्ये कति पो छौं, जो आफ्नै घरमा बस्न पाएका छौँ । छोरीको हकमा यस्ता उदाहरण बिलकुलै छैन । किन यस्तो हुनगयो ? यसको एतिहासिक, सामाजिक, आर्थिक कारण र विज्ञान के हो ? छोराहरूलाई घर र सम्पत्तिको मालिक ठानिरहँदा किन छोरीहरूलाई अर्काको घरलाई आफ्नो ठान्ने पाठ पढाइयो ? किन छोरीहरूलाई सम्पत्तिमाथिको अधिकारबाट बेदखल गरियो ?

अब सुरु गरौं, सम्पत्तिसँगको लडाइँको मेरो निजी कुरो । दाजुहरूसरह पैतृक सम्पत्ति लिन मलाई पनि सजिलो थिएन । ‘सम्पत्ति लिएपछि यिनी पोइल जान्छिन्’ भनेर आफन्तले नै कुरा काट्दै हिँडे । बाउ–आमाको सम्पत्ति (पैतृक सम्पत्ति) लिन कानुनी झमेला आफ्नो ठाउँमा छ, त्योभन्दा ठूलो चुनौती सम्पत्तिकै कारण दाजुभाइसँग छोरीको सम्बन्ध बिग्रेला भन्ने आमाबाउको चिन्ता छ । ‘सम्पत्ति लिएपछि पोइल जान्छे’ भन्ने चिन्ताको प्रतिउत्तर के हुन सक्थ्यो ? के मसरह नै पैतृक सम्पत्ति लिएका मेरा दाजुहरूले बिहे गरेका छैनन् ? उनीहरूले सन्तान जन्माएका छैनन् ? छोरीले पैतृक सम्पत्ति लिनेबित्तिकै बिहे गर्न नपाउने हो ? या बिहे गरेपछि सम्पत्ति फिर्ता गर्नुपर्ने हो ? उसले आफ्नो स्वतन्त्र जीवन जिउन नपाउने ? छोरीले सम्पत्तिको अधिकार प्राप्त गर्नेबित्तिकै ऊ दाम्पत्य सुखबाट वञ्चित हुनुपर्ने ? पैतृक सम्पत्ति प्राप्त गरेका महिलाले दाम्पत्य सुख लिन नमिल्ने र सन्तान जन्माउन पनि नपाउने हो ?

संयोगले दाजुहरूसँग सम्पत्ति प्राप्तिका लागि मैले घरायसी–कानुनी लडाइँ लड्नु परेन, झैझगडा गर्नु परेन । तर, सबै छोरीलाई मेरैजस्तो संयोग नजुर्न सक्छ । त्यस्तो बेला छोरीहरूले के गर्ने ? बाउ–आमाको सम्पत्तिमा दाबी गर्ने हिम्मत गर्ने छोरीहरूले एउटा कुरा मनमा राख्नैपर्छ– आफूले दाबी गर्न चाहेको सम्पत्ति तपाईंको दाजु वा भाइले बिनादाबी अर्थात् निसर्त पाउँछन् । यदि दाजुभाइहरू निःसर्त पैतृक सम्पत्तिको हकदार हुन्छन् भने दिदीबहिनीहरू पनि पैत्रिक सम्पत्तिको स्वतः हकदार हुन्छन् । सम्पत्तिकै कारण दाजुभाइसँग सम्बन्ध बिग्रन्छ भन्ने मनोविज्ञानले छोरीहरूलाई तर्साउने–धम्क्याउने खतरा सबैभन्दा बढी रहन्छ । तर, याद गरौं, दाजुभाइसरह दिदीबहिनीलाई सम्पत्ति दिँदा सम्बन्ध बिग्रन्छ भने त्यो असाध्यै निम्छरो सम्बन्ध हो । प्राकृतिक न्यायको सिद्धान्तले पाउनुपर्ने सम्पत्तिको माग वा दाबी गर्दा सम्बन्ध बिग्रन्छ भने बिग्रियोस् । र, अर्को कुरा, सम्बन्ध टिकाउने–जोगाउने ठेक्का दिदीबहिनीहरूको मात्रै होइन ।

युगौंसम्म पैतृक सम्पत्ति छोराहरूमा मात्रै हस्तान्तरण हुँदा सम्पत्तिकै लागि कुनै छोरीहरूले दाजुभाइसँग झगडा गरेनन् । उही बाउ–आमाका सन्तान, तर बाउ–आमाको सम्पत्ति भोगचलन गर्न पाएका छोराहरू लाखौँ सम्पत्तिको मालिक भएको र छोरीहरूको दैनिक गुजारा पनि धौधौ भएका कैयौँ उदाहरण के हामीले नदेखेका हौं र ? समानताको आँखाले छोराछोरीलाई हाम्रा पुर्खाले उहिल्यै हेरेको भए आज कानुनी लडाइँ र झगडाको कुरै उठ्ने थिएन । ‘छोरीले पनि अंश माग्छन् त ?’ भन्ने मनोविज्ञान नै विकास हुने थिए । ठीकै छ कछुवा चालमै सही, युग नै बदलिँदै छ । अहिले त कानुनले नै छोरीहरूलाई स्वतः सम्पत्तिको हक दाबा गर्ने अधिकार प्रत्याभूत गरिसक्यो । अबको समय प्रत्येक छोरीहरूले आफ्नो हक सुनिश्चित गर्ने हो, हक अर्थात् सम्पत्ति सुनिश्चत गर्ने हो ।

यदि परनिर्भरताको बाटो बदल्ने हो भने पैतृक सम्पत्तिमाथि छोराहरूले जसरी युगौंयुगसम्म एकोहोरो हक–अधिकार पाइरहे, अब छोरीहरूले पनि सो हकलाई मौलिक हकसरह खोज्नुपर्छ । कानुनले पैतृक सम्पत्तिलाई मौलिक हक नमान्न सक्छ । तर, मसरहको दाजुभाइले मेरो बाउ–बाजेको सम्पत्ति निःसन्देह, निर्बाध रूपमा भोगचलन पाउँछन् भने मैले पनि पाउनुपर्छ भन्ने हिम्मतका खातिर अब छोरीहरूले आफ्नो आवाज बुलन्द पार्ने समय आएको छ । अब छोरीहरू शिक्षित मात्रै भएर पुग्दैन, जसरी घरका छोराहरू शिक्षित मात्रै भएर पुगेन । छोरीहरूले पनि पैतृक सम्पत्तिको मालिक हुन पाउनुपर्छ ।

हिजो छोरीले शिक्षा पाउँथेनन्, अचेल पाएका छन् । अब सम्पत्ति पनि पाउनुपर्छ । युगौंदेखि तपाईंहरूले सम्पत्तिको मालिक छोरालाई बनाउनुभयो, अब कम्तीमा छोरीलाई पनि आधा सम्पत्ति दिएर हेर्नुहोस् ! सम्पत्तिको शक्ति र सामर्थ्यमा अहिलेसम्म समाजमा पुरुषहरूको जगजगी देख्यौं । अब सम्पत्तिमा पनि समता स्थापित भएपछि त्यसले सिर्जना गर्ने अर्कै सुन्दर संसार हेरौं । छोरीहरूले पाएको शिक्षा र सम्पत्तिले अवश्य पनि युग बदलिनेछ ।

म बाको घरमा पनि बसें, दाजुको घरमा पनि बसें, साथीभाइ, आफन्तको घरमा पनि बसें । तर, जब म आफ्नै घरमा बस्न थालें, त्यस अनुभवलाई जीवनकै उत्कृष्ट र स्वतन्त्र बसाइ ठानें । भौतिक सम्पत्ति धाक र रवाफजस्तो सुनिएला, अहंकारी बुझिएला, तर छोरी आफैंले आफ्नो घर बनाउने विषय ठूलो बलको काम रहेछ । र, सम्पत्तिको शक्तिले मान्छेको स्वाभिमान स्थापना गर्न ठूलो आँट दिनेरहेछ, जुन हाम्रो परम्परागत सम्पत्ति सम्बन्धले छोरीलाई फिटिक्कै दिँदैन । बरु परम्परागत सम्पत्ति–सम्बन्धले छोरीले घर बनाउन सुरु गरी भने घरबारे नै प्रश्न गर्न सुरु गर्छ ः इँटा किन्ने पैसा कहाँबाट आयो ? बालुवा, सिमेन्ट र फलामे रड कसले किनिदियो ? सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रश्न : घर बनाउने जग्गा कहाँबाट आयो ?

पैतृक सम्पत्तिबाट बेदखल पार्न मात्र होइन, छोरीको मनोबल कमजोर पार्न पनि कहिले र कस्ता प्रश्न गर्नुपर्छ, पितृसत्तालाई त्यो पनि राम्रोसँग थाहा छ । उसको घर नबन्दै घरभन्दा पनि ठूला आकारका प्रश्न सोध्नाले छोरीको मन दुख्छ भन्ने जानेर पनि प्रश्नमाथि प्रश्न गर्न आतुर छ समाज । देशमा कति छोराका घर बने, ती घरबारे एउटा पनि प्रश्न प्रश्न बनेनन् । तर, टोलमा छोरीका एउटा घर बन्छ र अनेकौ प्रश्न उठ्छन् !

सम्पत्ति वा घर केवल चार पर्खालभित्रको सुरक्षित गुँड होइन । घर केवल सिँगारिएको भान्छा र सुविधावाला शौचालय होइन, यो त लडाइँको किल्ला पनि हो । छोरीहरूको अस्तित्वको लडाइँमा सम्पत्ति एउटा सुरक्षाकवच हो । छोरीको आफ्नो घर हुनु भनेको छोरी पनि ‘मान्छे’ बन्नु हो । आफ्नो घर भएकी छोरीले आफूले चाहेको काम गर्न सक्छे, पितृकार्यलगायत सबै संस्कारबारे आफ्नै विवेकले फैसला गर्न सक्छे । उसको स्वतन्त्रताको पहिलो सोपान आफ्नो निजी घर हो । यो मेरै अनुभवको निचोड हो ।

के दिदीबहिनी र छोरीहरूलाई तपाईंहरू सम्पत्ति दिन सक्नुहुन्छ ? छोरीहरूको सहअस्तित्वको लडाइँमा तपाईंहरूको सदाशयता रहला ? अनि के देशका छोरीहरूले मेलेझैं पैतृक सम्पत्ति माग्ने हिम्मत गर्लान् ?

प्रकाशित : कार्तिक ६, २०७८ १०:५१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

तोङ्बाको बिर्कोले छोपेको पूर्वको इतिहास

‘लिम्बुवानको ऐतिहासिक दस्तावेज संग्रह’ मा संकलित सामग्री पढ्दा थाहा हुन्छ– पूर्वको इतिहास सुब्बाहरुको तोङ्बाको बिर्कोले छोपेको थियो । यो किताब हिजोको गोर्खाली र लिम्बूहरुको साझेदारी शासनको एक दस्तावेज हो । नेपाल बन्न लिम्बूहरुको कति भूमिका थियो ? त्यो जान्न किताब पढ्नुपर्छ । 
अर्जुनबाबु माबुहाङ

लेखक भगिराज इङ्नामको किताब ‘लिम्बुवानको ऐतिहासिक दस्तावेज संग्रह (संवत् १७१९–२०२०)’ ले २०७७ सालको मदन पुरस्कार पाएको छ । इङ्नामले सात वर्षभन्दा बढी समय खर्चिई ऐतिहासिक सामग्री संकलन गरेर ९१६ पृष्ठको यो किताब तयार गरेका हुन् ।

किताबका लागि उनी लिम्बुवानका पुराना बस्तीहरू तमोरखोला, याङवरक, आठराई, पाँचथर, छथर, चौबिस, मिक्लाजुङलगायत डुलेका छन् । अदौमा सुब्बाहरूका डेली, पेटारो, तोङ्बाका ढुङ्ग्रो र घ्याम्पोका कागजात खोतलेका छन् । मौजुदा सरकारी अड्डाका ढड्डा पल्टाएका छन् । राष्ट्रिय अभिलेखालय, त्रिवि पुस्तकालय, केशर पुस्तकालय सबै चहारेका छन् ।

पुस्तकमा एक स्याहामोहर र ७८ वटा सक्कल लालमोहर छन् । सेनकालका स्याहामोहर, शाहकालका लालमोहर र कस्य–पत्र, रुक्का, राणाकालदेखिका इस्तिहार, अर्जी–पत्र संकलन गरी पुस्तकलाई तीन खण्डमा बाँडिएको छ । लेखकले ऐतिहासिक सामग्रीको लिप्यन्तरण, अनुवाद र सरलीकरण पाठकले बुझ्ने गरी गरिदिएका छन्, कागजातको सक्कल–नक्कल दुरुस्त उतारेका छन्, पुस्तकमा संकलित कागजपत्र अध्ययन गर्न सजिलो होस् भनेर शब्दार्थ पनि राखिदिएका छन् ।

पुस्तकमा विसं १८१४ को कामदत्त सेनको सक्कल स्याहामोहर छापिएको छ । स्याहामोहरमा चौबिस बुढीमोरङका इवा लिम्बूका पूर्खा महश्रावुहाङ रायलगायतका लिम्बूहरूलाई सेन राजाहरूले खान्की/जागिरबापत जमिन दिएका छन् । यो ऐतिहासिक सामग्रीको स्रोतव्यक्तिद्वय साँगुरीगढी बुढीमोरङका केबि इवाहाङ र देव इवाहाङ हुन् । लेखकले भरत तुङघङ (दिवंगत) र राजकुमार दिक्पाललाई स्रोतव्यक्ति राख्दै शाहकालीन १८३९ को कस्य रुक्का छापेका छन् । रुक्कामा छथरका खजुम लिम्बूलाई सेन हिन्दुपतिहरूले नगरा निसान प्रदान गरिएको लेखिएको छ ।

लेखकले पुस्तकमा सेन, शाह र राणाहरूले सुबाङ्गी प्रथा चलाएकाले लिम्बूहरूको जातीय स्वामित्वमा भएको माटो किपट खोसिएको धारणा राखेका छन् । सेनकालमै सुबाङ्गी प्रथा चलेकामा शाहकालमा आएर विसं १८३७ देखि ६० रुपैयाँ साल–बसाल सिर्तो बुझाउने गरी सुबाङ्गी प्रथाले निरन्तरता पायो । विसं १८८४/८५ पछि ३० रुपैयाँ उठ्ती हुने साठी मुरी माटो किपट सरकारमा चढाए सुब्बा, १५ रुपैयाँ उठ्ती हुने तीस मुरी किपट सरकारमा चढाए राई र मझिया पद दिने नियम अख्तियार गरियो । यसरी किपट भूमिलाई खण्डीकरण गरियो । लेखकले विसं १८६७ मा आठराई र छथर थुममा सात जना सुब्बा भएकामा किपट उन्मूलन हुँदासम्म ८०४ जना सुब्बा र राईगिरि (फुटी सुब्बा) भएको बढो रोचक तथ्य राखेका छन् ।

सेनहरूको सम्पर्कमा लिम्बूहरू आएपछि दशलिम्बूले ‘नगरा निसान’ लाई विश्वास र शक्तिको प्रतीक मानेर आफ्नो रैथाने दुबोढुंगोले न्याय दिने परम्परागत प्रथागत कानुनलाई बिर्संदै गएको कागजातले स्पष्ट पार्छ । गोर्खालीहरूले लिम्बूका प्रथागत परम्परामा रोक लगाउँदै आएको विषयलाई लेखकले औंल्याएका छन् । शाहहरूले थुमथुमका लिम्बूलाई गरिदिएको मोहरहरूमा सुब्बालाई विसं १८४३ देखि गौवध गर्न निषेध गरे । विसं १८६६ देखि छोरीको सोत खान, सानीआमा र भाउजू बेहोर्न रोक लगाए । विसं १८९७ को कागजमा स्मृति मान्ने वा हिन्दु धर्म मान्ने लिम्बूहरूलाई चन्द्रायण पर्दा (भूलचुकमा ‘तल्ला जात’ कालाई करणी) हिन्दू पण्डितबाट चोख्याएपछि हुने तर नीतिमा (परम्परागत मुन्धुम मान्ने) लाग्ने लिम्बूहरूले चन्द्रायण परे भने सरकारलाई खेत बुझाउनुपर्ने कानुन बनाउनुले हिन्दु धर्ममा लाग्न लिम्बूहरूलाई हौस्याएको देखिन्छ । विसं १९९० मा ताप्लेजुङमा धान नाचमा रोक लगाएर परम्परागत संस्कृतिमा बन्देज गरिएको थियो ।

लेखकले लिम्बूहरूको पहिचानका हकमा सावा येहाङका सन्तान भनी लिम्बूहरूको सामाजिक/मौखिक इतिहास मुन्धुमलाई आधार मानेका छन् । उनले गोर्खालीहरूले याक्थुङबा लिम्बूहरूलाई ‘तुत्त तुम्याङहाङ याक्थुङहाङ’ भनेको, तर पछिल्लो समयमा हिन्दूहरूले नै ‘किरात’ भनेको स्पष्ट तर्क अगाडि सारेका छन् ।

सेन, साह, राणाकालीन कागजातमा ‘दशलिम्बू’ नामक न्यायिक संस्था बारम्बार उल्लेख भएको छ । इतिहासमा ‘दशलिम्बू’ को प्रादुर्भाव कसरी भयो भन्नेमा लेखकले चासो राखेको देखिन्छ । लेखकले ‘दशलिम्बू’ का बारेमा चेम्जोङको मतलाई उद्धृत गर्दै शाहकालीन लिम्बूसरदारहरूलाई ‘दशलिम्बू’ भन्न खोजेको बुझिन्छ । इडेन भान्सिटार्टको पुस्तक ‘नोट्स अन नेपाल’ (सन् १८९६/१९९२ पृष्ठ १३९–४१) अनुसार, तमोरखोलामा सामलुप्ली साम्बाहाङ तमोरखोला यक/गढी, तेह्रथरमा ताप्पेसो पेरुङहाङ थाला यक, आठराईमा थकथकसो आङबोहाङले पोमाजोङ यक, फेदापमा सेनसेनगुम फेदापहाङले पोक्लाबाङ यक, याङवरकमा थिन्दोलुङ खो ? याहाङ हस्तपुर यक, मिवाखोलामा सिसियेन सिरेङ मेरिङदेन यक, पाँचथरमा इङासोपापोहाङ यासोक, फेदेन यक, छथरमा ताक्लुङ खजुमहाङ चाम्लिङ चिम्लिङ यक, चौबिसमा सोइयाक लादोहाङ साँगुरी यक र चारखोलामा इमेहाङ आङदाङ यक बनाएर राज्य गरे । यिनै सरदारहरूलाई भान्सिटार्टले ‘दशलिम्बू’ भने । इतिहासकार इमानसिं चेम्जोङ र भान्सिटार्टको मत मिल्छ । विसं १८८९ देखि टिपोट गरिँदै ल्याइएको अम्लाबुङ पाँचथरका अम्बिकाप्रसाद आङदेम्बेसँग भएको लिम्बू भाषामा लेखिएको कागजमा दशलिम्बूहरूको नाम र यक/थातथलो भान्सिटार्टको टिपोटसँग मिल्छ । हज्सन पाण्डुलिपिमा पनि दशलिम्बूको चर्चा छ । हज्सन पाण्डुलिपिका खण्ड र पत्रैपिच्छे दशलिम्बूका थातथला र थरहरू फरकफरक देखिन्छन् ।

शाहकालीन लिम्बू सरदारहरूलाई नै हिजोका ‘दशलिम्बू’ भनेर ठम्याउन त गाह्रो छ । विसं २०२२ मा प्रकाशित योगी नरहरिनाथको पुस्तक ‘इतिहास प्रकाशमा सन्धिपत्र संग्रह’ को पृष्ठ संख्या ४५७/५८ मा पृथ्वीनारायण शाहकालमा लिम्बू सरदारहरू १२ जना देखिन्छन् । मोरोङ–विजयपुरमा बुद्घिकर्ण राय, चौबिसमा जमुन राय, पाँचथरमा फुङ राय, आठराईमा श्रीजङ राय, फेदापमा आतहाङ राय, याङवरकमा योङया राय, तमरखोलामा सुभवन्त राय, मेवाखोलामा रैनसिङ राय, मैवाखोलामा श्रीदेव राय, छथरमा आसदेव राय, चैनपुरमा हर्षमुखी राय, अरुणमा सुनुहाङ राय थिए । चौबिसका जमुन राय, पाँचथरका फुङ राय, आठराईका श्रीजङ राय, फेदापका आतहाङ राय, तमोरखोलाका सुभवन्त राय, मेवाखोलाका रैनसिङ राय, मैवाखोलाका श्रीदेउ राय गोर्खातिर लागेका थिए । बुद्घिकर्ण रायको हत्या गोर्खालीले गरेका थिए । छथरका आसदेव राय, चैनपुरका हर्षमुखी राय, याङवरकका योङया राय, अरुणका सुनुहाङ राय भागेर सिक्किम पुगे । यसभित्र अरुणका सुनुहाङ भोजपुर हतुवागढीका खम्बू हुन् । त्यस्तै हर्षमुखी वाना, लिङलिङका इयकहाङ थरी याक्खाका पुर्खा हुन् ।

सन् १९०८ मा सिक्किमका महाराजा थुतोव नामग्याल र माहारानी येशे डोल्माले बाइन्डिङमा ल्याएको ‘हिस्ट्री अफ सिक्किम’ पुस्तकको पृष्ठ ५१ मा गोर्खा–लिम्बुवान–सिक्किम युद्घमा जसमुखा, योङयाहाङ, आशदेउ, सुनुहाङ चोङ/लिम्बूरूले सिक्किमलाई साथ दिएको देखिन्छ । वास्तवमा इतिहासको कुन कालखण्डलाई ‘दशलिम्बू’ ठम्याउनुपर्ने हो खोजको विषय बनेको छ ।

लेखकले औंल्याउन खोजेको जयकर्ण र जसमुखी एउटै पात्र होइनन् । जयकर्ण मैवाखोला थुमका वर्तमान फागोवनेमका पुर्खा हुन् । विसं १८४१ को कागजमा रणबहादुर शाहलाई गजदल रायका बारेमा पत्र पठाउने लिम्बू सुब्बाहरूमा देव राय, सुनगोन्धा राय, सैनन्द राय र जयकर्ण रायको नाम पनि परेको छ । लेखककै दस्तावेजभित्र विसं १८४३ को कागजमा जसमुषां/जसमुखीको नाम परेको छ । जसमुखी संखुवासभा वाना, लिङलिङका इयकहाङ याक्खाका पुर्खा हुनुपर्छ । हज्सन पाण्डुलिपिको खण्ड ८५ को पृष्ठ १३०/३१ मा अरुणपारका वलिङहाङ उलिङहाङहाङलगायतका खम्बूहरूले गोर्खालीसँग लड्न अरुणवारिका पुत्लुङहाङ देवानका पुर्खा पुत्लुङहाङ, इयकहाङ याक्खाका पुर्खा इयकहाङ र फागोवनेम लिम्बूका पुर्खा जयकर्ण र चतुरभद्रलगायतका लिम्बूहरूलाई सहयोग मागेको देखिन्छ ।

लेखकले योगी नरहरिनाथको ‘इतिहास प्रकाशमा सन्धिपत्र संग्रह’ पुस्तकमा छापिएको संवत् १८१४ को स्याहामोहरलाई उद्धृत गर्दै लिम्बूहरूलाई सेनकालमा नै ‘दशलिम्बू’ भनिएको तथ्य प्रस्तुत गरेका छन् । यो स्याहामोहरको सक्कल छायाप्रति डिजिटल लिंकहरूमा भेटिएकाले मोहरमा प्रयोग गरिएको छाप भने सेनहरूको होइन । योगी नरहरिनाथको संकलनमा परेका गोर्खा भोट–चीनको सन्धि विग्रहिक पत्रसँग उक्त मोहर रुजु गर्ने हो भने मोहरमा परेका छाप, अक्षर/सही, भोट–तिब्बतीहरूको जस्तो देखिन्छ । मोहरका अक्षरहरू देवनागरीमा छन् । शब्दहरू भने फारसी छन् । लवज मैथिलमा छ । उक्त स्याहामोहरमा विजयपुरका लागि भोट–तिब्बत र सिक्किमका प्रतिनिधिहरूको दस्तखत हुन सक्छ ।

क्लेमेन्ट्स रोर्बट मारखामले सन् १८७६ मा ब्रिटिसहरूको तिब्बतसँगको मिसनलाई लिएर ‘न्यारेटिभ्स अफ द मिसन अफ जर्ज बोग्ले टु टिबेट एन्ड अफ द जर्नी अफ थोमस म्यानिङ टु ल्हासा’ नामक पुस्तक प्रकाशनमा ल्याए । उक्त पुस्तकको पृष्ठ १५७ मा ब्रिटिसकालीन बेंगलका गभर्नर वारेन हेस्टिङले आफ्ना दूत बनाएर जर्ज बोग्लेलाई तिब्बत पठाएको र बोग्लेले तिब्बतमा लामाहरूलाई भेट्ने क्रममा गोर्खाली राजाले आफूले धपाएका विजयपुरका किरात राजा डेमोजोङ (सिक्किम) हुँदै पुर्निया पुगेको आफ्ना वकिलहरूमार्फत तिब्बतका लामाहरूलाई जानकारी गराएको लेखेका छन् । त्यस्तै ‘हिस्ट्री अफ सिक्किम’ पुस्तकको पृष्ठ ४२ मा सिक्किमका राजालाई भेट्न भोतिकर्ण (बुद्घिकर्ण) र तिब्बतका प्रतिनिधि नालुङदिङ खर्बा सिक्किम पुगेको चर्चा छ । विजयपुरका सेन राजाका दिवान, चौताराहरूको सिक्किम र तिब्बतसँग सुमधुर सम्बन्ध थियो । अरुणवारिका लिम्बुवान क्षेत्रका लिम्बूहरूमाथि सेनहरूको भन्दा सिक्किमका भोटियाहरूको पक्कड थियो । लिम्बू दिवान/चौतारियाहरू सिक्किमबाट परिचालित हुन्थे ।

फ्रान्सिस बुकानन् हामिल्टनले सन् (१८१९/१९८६) मा प्रकाशनमा ल्याएको ‘एन अकाउन्ट अफ किङडम अफ नेपाल’ पुस्तकको पृष्ठ १४० मा विजयपुरका दिवान बुद्घिकर्णले सिक्किमका भोटियाहरू ल्याएर आफ्ना राजा कामदत्त सेनको हत्या गरेको लेखिएको छ । सिक्किमको शासनको सबै बागडोर तिब्बतका लामाहरूले लिएको देखिन्छ । इतिहासकार इमानसिं चेम्जोङको संकलनमा सन् १९४८ मा प्रकाशित पुस्तक ‘किरात इतिहास’ को पृष्ठ ५२–५३ मा दलाई लामाले हाल तेह्रथुम फेदापका लिम्बूहरूलाई दिएको स्याहामोहर नै छापेका छन् । विसं २०६६ मा पाँचथर अम्लाबुङका अम्बिकाप्रसाद आङदेम्बेको संकलनमा प्रकाशन गरिएको ‘लिम्बूको संक्षिप्त इतिहास तथा आङदेम्बे वंशावली’ पुस्तकको पृष्ठ १७५ मा पनि तिब्बती स्याहामोहर छापिएको छ । मोहरमा के लेखिएको छ, अध्ययन हुन बाँकी छ ।

पुस्तकलाई किपट व्यवस्थामा मात्र सीमित गर्नु हुन्न । पुस्तकमा गोर्खा–लिम्बुवान–सिक्किम र भोट युद्घसम्बन्धी थुप्रै कागजात परेका छन् । इतिहास प्रधान त्रैमासिक पत्रिका ‘पूर्णिमा’ पूर्णांक ५८ मा छापिएका रणबहादुर शाहकालीन लालमोहरहरूमा पूर्वको इतिहासबारे चर्चा छ । रणबहादुर शाहले पूर्वको लडाइँमा खटिएका जोगनारायण मल्लसँग आदान–प्रदान भएको पत्रमा ‘उप्रान्त सुषिमको अघिको पुरानु काजि र नया काजिको लडाई भइरहेछ नया काजिको छोरो १ लडाइमा पर्‍यो पुराना काजिले धर्माकन कमायको रहेछ र धर्माको फौज उठाई सुषिमाथि चढाई राखेछ तस्तो देषता भोट्याले लिम्बूकन बहुतै दुष दिन लागेछ र तमोरवार गोर्षाको सेमाना गर्छु भोट्या हान्छु काज परिआया गुहार पनि दिया भनि लिम्बुहरू भन्न आया’, ‘लिम्बू श्रृग्याहरू मिल्न आउंछन’, ‘सांभा सिरिंले फेदाववाट पनि गुहार मागि पठायो’, ‘चौदण्डी चयेनपुर पुग्या हुन सुब्बाहरूका सम्मतले ज्या परि आउला सो काज गर’ जस्ता वाक्य परेका छन् । पत्रमा लेखिएका व्यहोराहरूमा सिक्किमको दरबारमा काजीहरूबीच झगडा भएको उल्लेख गरिएको छ ।

‘हिस्ट्री अफ सिक्किम’ को पृष्ठ ३९ अनुसार सिक्किमका चौथा माहाराजा गुर्मेद नामग्याल सन् १७३३ निसन्तान भइ मरे । उनको गर्भ साँगा छोलिङ गुम्बाका भिक्षुणी नेर गादेनको पेटमा थियो । नमग्याल फुन्छोको जन्म भयो । राजाको मृत्यु भएपछि भोटे काजी टाम्डिङ ग्याल्पो र उनका भाइहरू शक्तिमा आए । उनले भिक्षुणीको सन्तानलाई राजकुमारका रूपमा अस्वीकार गरे । अर्का लाप्चा काजीले भने जसका पेटमा भए पनि राजाको गर्भ नामग्याल फुन्छो नै हुन यिनलाई नै राजा बनाउनुपर्छ भनेर नाबालक राजालाई लिएर उनी दार्जिलिङ नजिक सिन्चेल पुगे । पछि उनलाई करवाङका छोरा युग नाम्चाका साथ भुटान पनि लगियो । यही विषयमा सिक्किममा काजीहरूबीच दशकौंसम्म झगडा भइरह्यो । लालमोहरअनुसार, उतिबेला लिम्बूहरू भने लाप्चा काजीका पक्षमा उभिए । लिम्बूमाथि ज्यादती गरियो र यसकारण तमोरखोलावारिका वर्तमान ताप्लेजुङ साँबा, सिरेङ, तेह्रथुम फेदापका लिम्बूहरू भोटेहरूसँग चिढिन थालेको देखिन्छ । जब गोर्खालीले अरुण तरे अनि तमोरवारिका लिम्बूहरू गोर्खालीसँग मिल्न आए ।

गोर्खालीहरूले पनि पूर्व खटिएका आफ्ना सरदारहरूलाई सुब्बाहरूले जे भन्छन् उही गर्नू भनेर पत्रमा लेखिएकाले पूर्वको गोर्खा–लिम्बुवान–सिक्किमको लडाइँमा लिम्बूहरूको मुख्य भूमिका रहेको देखिन्छ । लडाइँको सुरुआतमा भोटे र लिम्बूहरू एक भएर लडे । पछि

गोर्खाली र लिम्बू मिलेर सिक्किम–भोटविरुद्घ लडे । लिम्बू सुब्बाका तागतले गोर्खालीहरूले टिस्टामा खुँडा पखालेका थिए । गोर्खा सिक्किमका लडाइँमा लिम्बूहरू तिउरे बेघा, बलगाङ सेलिङलगायत थुप्रै लिम्बूहरूले शहादत प्राप्त गरेका थिए । यसमा खोज–अनुसन्धान आवश्यक छ । सिक्किमलाई अंग्रेजले सहयोग गरेपछि नेपालको सिमाना मेची खोलासम्म आएर साँगुरियो । भोट, मधेस युद्घमा लिम्बू र याक्खा जातिको पराक्रम देखेर खुसी भएका जंगबहादुर राणाले लिम्बू र याक्खा जातिलाई नमासिने मतवाली जाति कायम गर्दै विसं १९१७ मा लालमोहर जारी गरेका थिए ।

शिरमा ‘लालमोहोर सरकार’, पेटबोलीमा ‘कस्यपत्रम’ लेखेका कागज पनि भेटिएका छन् । मोहरहरू भनेका अधिकारसहितका पत्रहरू नै हुन् । पत्रमा कालो छाप भएका स्याहामोहर र रातो छाप भएको स्याहामोहर नै हुन् । तिब्बती लामा, सेन, गोर्खा, राणाहरूको राजकाज पत्रमार्फत नै हुन्थ्यो । संकलित सामग्री पढ्दा थाहा हुन्छ– पूर्वको इतिहास सुब्बाहरूको तोङ्बाको बिर्कोले छोपेको थियो ।

यो पुस्तक हिजोको गोर्खाली र लिम्बूहरूको साझेदारी शासनको दस्तावेज हो । नेपाल बन्न लिम्बुहरूको कति भूमिका थियो भनेर जान्नका लागि पनि यो पुस्तक अध्ययन गर्नैपर्छ । हालसम्म लेखन–संकलनमा आएका पूर्वका इतिहासका अक्षर/शब्दहरूमा भगिराज इङ्नामले संकलन गरेको ‘लिम्बुवानको ऐतिहासिक दस्तावेज संग्रह’ का सामग्री नघुसाउने/नथप्ने हो भने नेपालको इतिहासै अपुरो हुन्छ ।

(इतिहास अध्येता माबुहाङ लालीगुराँस नगरपालिका तेह्रथुमका मेयर हुन् ।)

प्रकाशित : कार्तिक ६, २०७८ ११:१६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×