किन बारबार बगाउँछ बाढीले ?- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

किन बारबार बगाउँछ बाढीले ?

बितेका १५ वर्षमा बाढीकै कारण मेरो परिवारले तीन फरक–फरक ठाउँमा तीन पटक नयाँ बास खडा गर्नुपर्‍यो । बाढीले बारबार एउटै खेत बगाएपछि विक्षिप्त हुँदै आमा भन्नुहुन्थ्यो, 'रुन सक्नेहरू विपद्‍मा रोएर पनि मन हल्का पार्छन्, तर हामी रुनसम्म सक्दैनौं, त्यसले भित्रभित्रै आगो बाल्छ र मन पिरोलिन्छ ।'
अनिता पण्डित

बाढीले मेलम्ची बजार डुबाएको छ । डुबाएको छ, मनाङका बस्तीहरू । अघिल्ला वर्षझैं तराईका बस्ती डुबानको त्रास पनि सुरु भइसकेको छ । झरी सुरु भएसँगै धेरै बस्तीका जनधनसाथ कैयौंका आशा, सपना र भविष्यसम्म सँगालिएका भौतिक आधार पनि डुबेका छन् । बगेका छन् ।

जो बाढीसँगको संघर्षमा बाँच्छन्, ती पूरै एक्लिन्छन् । बगेका आफन्त, सम्पत्ति, अनि सम्पत्तिसँगै बगिएका सपनाहरूको चहर्‍याउँदो सम्झनाले तिनका मन कालान्तरसम्मै भारी भइरहन्छ । यस्तो संकटमा सबैखाले प्राकृतिक प्रकोपबाट पीडितहरू आफूलाई नितान्त एक्लो महसुस गर्छन् ।

त्यस्तै गहिरो एक्लोपनासँग पटक–पटक परिचित हुनुपरेको छ, मैले पनि । त्यो कहालीलाग्दो समयमा पीडितको आफ्नो भन्ने कोही हुँदैन । साथमा समुदाय आइपुग्दैन । सरकार टाढै बस्छ अनि आँकडा गन्छ । सुविधाभोगीहरू मिडियाबाट रमिता हेर्छन् । प्रकोपले डरलाग्दो हिनामिना गरेको ठाउँमा वस्तुगत कारण खोज्ने वैज्ञानिक सुझबुझ हुँदैन । बरु रहस्यमय व्याख्या, भ्रान्ति, अन्धविश्वास, भाग्यको खेल वा कर्मको फलजस्ता अवैज्ञानिक विश्वासहरूले शासन गरिरहेका हुन्छन् ।

सरकार त छेउमै पर्दैन । ऊ त टेलिभिजन, रेडियो र अनलाइनमा भेटिन्छ । न पीडितको दुःखमा हुन्छ, न त्यस्तो दुःखले उसलाई छुन्छ !

पछिल्ला १५ वर्षमा (नुवाकोटको सातबिसेमा) मेरो परिवारले बाढी–प्रकोपकै कारण तीन फरक–फरक ठाउँमा बास सर्नुपर्‍यो । तीन पटक नयाँ बास खडा गर्नुपर्‍यो । बाढीले खेत बगायो, दुई पटक घर ध्वस्त भयो । बाख्रा र भैंसी बगायो । बाली बगायो । मेरी आमाले बच्चासरी माया गरेर हुर्काएका आँप, लिची, केरा, कटहर, मेकाडामिया नट र निबुवाका बोट पनि उखेलेर लग्यो । धन्य, हामी कसैको ज्यान गएन । हामीले आफन्तजन गुमाउनुपरेन ।

बगेर, पुरिएर भएको खतीको पूर्ण भर्पाई कसैगरी हुँॅदैन । तमासा मात्रै हेर्ने समुदाय, रेडियो–टीभीमा मात्रै भेटिने शासन–व्यवस्था हामीसँग भएसम्म पीडितको दुःख हरेक नयाँ मोडमा नयाँ किसिमको दुःस्वप्न बनिरहन्छ । यस्तो सामाजिक–राजनीतिक परिपाटीमा न तुरुन्तै मद्दत पुग्छ, न न उद्धार ! जहाँ हराएकाका तुरुन्तै खोजी हुँदैन, घाइतेका उपचार हुँदैन । पीडितले पालमुनि चाउचाउका भरमा कैयौं दिन गुजार्नुपर्छ । बगेको बास, गुमेको सम्पत्ति कसैगरी फिर्ता हुँदैन । फेरि अर्को बास बसाउने मेसोमा प्रकोप–पीडित नितान्त एक्लो हुन्छ । भावनात्मक रूपमा विक्षिप्त ती व्यक्ति वा परिवारलाई ढाडस दिने र सहयोग गर्नेहरू भेटिन्नन् । बरु अरूको आपत्लाई अवसरमा ढाल्न तरखर मानिसहरू भेटिन्छन् ।

बजारले सामानको भाउ बढाइदिन्छ । कत्ति आफन्त–साथीभाइको पनि भाउ बढ्छ । घरबार उडेकाका गाँसबासको जोहो, रोजगारीको प्रबन्ध, बालबच्चाका शिक्षालगायत विषयमा सरकार वा समुदायले जिम्मा लिन्थ्यो भने यस्ता प्राकृतिक प्रकोप त प्राकृतिक संकट वा दुर्घटना ‘बढी’ र मानवताको प्रकोप र संकट ‘कम’ बन्थ्यो । तर, हाम्रोसामु वास्तविकता अर्कै छ ।

हरेक बर्खायाम भयानक संकट बन्छ । मानौं यो संकट हाम्रो ‘नियति’ हो । के यो नेपालीको ‘नियति’ बन्नुपर्ने विषय हो र ? गम्भीर प्रश्न हामीसामु छ । फेरि पनि ‘प्रकृतिले नेपालीलाई ठगेको’ भाष्य बनाइनेछ । प्रकोप नियन्त्रण, वातावरण संरक्षण र प्रकोपमा परेकाको उद्धारमा समुदायस्तरको भूमिका र राज्यको कर्तव्य एवम् र सचेत प्रयासलाई पृष्ठभूमिमा धकेलिनेछ ।

नेपालको भौगोलिक संरचना जटिल र विविधतापूर्ण छ । त्यसैले मानवीय गतिविधि वैज्ञानिक तवरले, योजनाबद्ध र विशेष सावधानीसाथ गर्नुपर्ने हुन्छ । तर, आजसम्म पनि सुरक्षित र दिगो पूर्वाधार निर्माण, बस्ती बसाउनुपूर्व दक्ष प्राविधिक र नयाँ प्रविधिको प्रयोग गरी भौगर्भिक अध्ययन–अनुसन्धानपछि मात्रै काम थाल्नुपर्ने व्यवस्था र मापदण्ड राज्यले गर्न सकेको छैन । यसका लागि शासकवर्ग तयार नै देखिन्न, बरु प्राकृतिक स्रोतसाधनको चरम दोहन गरी कमाउ–धन्दा चलाउने र शासनमा टिकिरहने एक सूत्रमा कटिबद्ध छ । त्यसैले भौगर्भिक अध्ययन तथा बस्तीहरूको व्यवस्थापन गर्ने कामको पूर्ण जिम्मेवारी सरकारले लेला भन्ने धेरैले सोच्दै नसोच्ने विषय हो ।

हामीकहाँ बाढीपहिरोले बर्सेनि नास गर्ने केही कारण छन्– भिरालो जमिन, भिरालो जमिनमा गरिने खेती, बनाइने घर, कुलो र सडकजस्ता संरचना, नदीको कटानी, वनजंगल फडानी, बगर बेच्न बनेका क्रसर धनीहरूले कोपरेका नदी, तराईका फाँटहरूमा भारतले बाँधेको बाँध र बाँधले रोकेको पानी ! बाढीपहिरोका प्राकृतिक कारणहरू पनि सचेतन प्रयासबाट रोक्न सकिने अवस्थामा आजको मान्छे छ । तर, के त्यसो भइरहेको छ त ? छैन । बरु टक्क अडिएका पहाडहरू फोरेर प्लटिङ गरिँदै छ, चट्ट परेका नदीनालामा ठूलो फलामे नंग्रा गाडेर भएभरका बालुवा, ढुंगा, गिट्टी निकालिँदै छ । नदीहरू साँघुरो बनाइँदै छ, जंगल मासेर बेचिँदै छ र वन फाँडेर विमानस्थल बनाइँदै छ ।

पहाड फोर्नेहरू, वन मास्नेहरू, नदी बेच्नेहरू त सुरक्षित ठाउँमा बस्छन् । गलत धन्दाबाट कमाएको धन थुपार्दै जान्छन् । तिनीहरू नै नीति बनाउँछन्, अर्को तरिकाले फेरि लुट्छन् । र, जोसँग सम्पत्ति छैन, उनीहरूको सुरक्षामा थप चुनौती थप्दै जान्छन् ।

गरिबहरू नै बाढीपहिरो र अनेक बिपत्तिको मारमा पर्छन् । तिनकै जीवनको ठरठेगानमाथि हमला हुन्छ बारम्बार ।

आजको समय र बेथितिको दोषी को हो ? ती हुन्, जो खोला किनारामा झुपडी बनाएर बस्न बाध्य छन् ? भिरालोमा दस नंग्रा खियाएर खेती गर्नेहरू ? नदी किनारमा वा असुरक्षित पहाडमा बस्न बाध्य हुनेहरू को हुन् ? किन बस्छन् त्यहाँ ? किन त्यहीँ बगेर र पुरिएर मर्न बाध्य छन् ती ? किन तिनीहरूकै मिहिनेत बग्छ भीरबाट ? किन तिनकै पसिना बगाउँछ बाढीले ? किनारामा, भिरालोमा बस्नेहरूसँग जोडिएका यी–यस्ता निरुत्तरित प्रश्नहरू र तिनका ‘नियति’ को जवाफ खोज्ने जिम्मा कसको हो ? सरोकारवाला को–को हुन् ? तिनका काम के–के हुन् ? मान्छे र धन–पसिना बगिसकेपछि गरिने शासकहरूका आकाशे निरीक्षण वा हेलिप्याडबाट देखाइने हातहरूलाई के मान्ने ? लासहरूलाई ठाडो पारेर देखाइएको माझीऔंला मान्ने कि बल्लतल्ल बचेका र घाइतेजनलाई देखाइएको धारे हात ? एकातिर कोरोनाको कहर र अर्कोतिर बाढी–पहिरोको प्रकोप र जोखिम ! सरकारलाई भने निरीक्षण गर्न, उद्धार समिति बनाउन, प्रतिवेदन तयार गर्न कम्तीमा पनि एक वर्ष लाग्नेछ । हतारमा बस्ती पुग्ने र चुस्त देखिने राहत कार्यक्रमवालाका सहयोगी साना हात र भयंकर ठूला क्यामेराहरूले प्रकोप–पीडितको वेदना कम गर्छ या अर्को वेदना थप्छ ? यो पनि ज्वलन्त प्रश्न छ ।

प्रकोपले मानिसको भौतिक सम्पत्ति मात्रै खोस्दैन, पीडितहरूको आत्मविश्वास, उत्साह र सपनाहरू पनि खोस्छ । प्रकोप झेलेको मानिस मानसिक रूपमा पनि विक्षिप्त बन्छ । पहिलो पटक बाढीले बगाएको खेतलाई दस वर्ष लगाएर बालुवालाई माटो बनाएर, थुप्रिएका गेगर ढुगांहरूलाई फरिया र कमिजको फेरमा पोको पार्दै बाहिर फाल्दै खेतीयोग्य बनाएको खेत पुनः बाढीले बगाएपछि मेरी आमा विक्षिप्त हँॅदै भन्नुहुन्थ्यो, ‘रुन सक्नेहरू विपद्मा रोएर पनि मन हल्का पार्छन् तर हामी रुनसम्म पनि सक्दैनौं, त्यसले भित्रभित्रै आगो बाल्छ र मन पिरोलिन्छ ।’ आमाको यो भनाइले मलाई अझै झस्काउँछ ।

मेरो यो संस्मरण एक उदाहरण मात्रै हो । वास्तवमा नेपालमै बर्सेनि बाढी–पहिरोको सिकार बनेका हजारौं मान्छे साधारण र अनिवार्य आवश्यकतालाई पनि पूरा गर्न नसक्ने अवस्थामा छन् । शिक्षा, स्वास्थ्य सेवाको पहुँचबाट टाढा छन् । अपमान, विभेद र मानसिक रोगका सिकार बनिरहेका छन् । आत्महत्या गर्नसम्म पनि पछि पर्दैनन् । अब पनि यो विषयलाई ‘हुने हुनामी’ मानेर मात्रै बसिरहन सकिन्छ ? सकिँदैन । समस्याको जड सामाजिक–राजनीतिक व्यवस्थाभित्र छ भन्ने पहिचान गरी काम थाल्नैपर्छ ।

विकसित भनिने पुँजीवादी देशहरूमा पनि प्राकृतिक प्रकोप भइरहन्छ, तर जोखिम उठाउने गरिखाने वर्ग नै हुन्छन् । ती देशहरूमा प्रकोप जोखिमको अध्ययन त गर्ने गरेको देखिन्छ, तर हुनेखानेलाई नै बचाउने ढंगबाट योजना बन्छन् । भारतमा बाढीले मुम्बईका टावरहरू बगाउँदैन, बिहारका झुपडपट्टी बगाउँछ, फिलिपिन्समा समुद्री आँधीले गरिबहरूको बस्ती तहस–नहस पार्छ । टेक्सासको बाढीले पनि गरिबकै बस्ती डुबाउँछ । यस्तो किन हुन्छ ? किनकि जुन ठाउँ सुरक्षित, सम्पन्न र समृद्ध छ, त्यो ठाउँ पैसावालाहरूले नै कब्जा गर्छन् । प्राकृतिक स्रोतकै दोहनबाट जीवन सुरक्षित र सहज गर्न पुँजीपतिहरू अग्ला र बलिया भवन बनाउँछन्, ठूला गाडी चढ्छन् र तिनका सुख–सयलका साधनहरूले प्रकृतिलाई नै हानि पुर्‍याइरहेको हुन्छ । र, पुनः गरिबहरूलाई अझ कंगाल बनाउँछ । असमानताको खाडलमा डुबेका बहुसंख्यक आममानिस फेरि शासित हुनुपर्छ तिनैबाट ।

प्राकृतिक प्रकोपको हल पहिलो त प्रकृतिलाई सही व्यवहार गर्ने प्रयासबाट गर्न सकिन्छ भने दोस्रो राजनीतिलाई सही बनाउने कोणबाट । यसमा प्रधान पक्ष राजनीति नै हुन आउँछ । किनभने प्रकृतिसँग सही व्यवहार गर्ने योजना पनि राजनीतिक योजना नै हो र हुनुपर्छ । प्रकृतिसँग सही व्यवहार गर्न बिरुवा रोपौं, नदीनाला संरक्षण गरौं । यसको मुख्य चालकशक्ति राजनीतिलाई ठीक गरौं । पैसा हुँदा मात्रै जीवन–सुरक्षा पाउने नत्र बग्नुपर्ने, पुरिनुपर्ने, जल्नुपर्ने राजनीतिलाई बुझौं । खोलाकिनारामा झुपडी बनाउनु नपर्ने, तारेभीरहरूमा घर बनाउनु नपर्ने, प्रकृति र सबै माच्छे बाँच्न पाउने राजनीतिक विकास नगरे यो प्राकृतिक प्रकोपको फन्दाले पनि पुँजीवादी फन्दासँग मिलेर बारबार पीडा दिइरहन्छ ।

प्रकाशित : असार ५, २०७८ ११:१८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

हजार वर्षदेखि पाकिरहेको एक कप चिया

मानव इतिहासका महत्त्वपूर्ण घटना–निर्माणमा कतै प्रतक्ष्य संलग्न र कतै साक्षी हुँदै दक्षिणपूर्वी एसियाको रैथाने एक साधारण बुट्यानको पात (चिया) ले संसार भ्रमण गर्‍यो ।
विकास बस्नेत

संसारमा पानीपछिको दोस्रो प्रचलित पेय हो– चिया । मानव समाजझैं विविधतापूर्ण छ चियाको पेय संस्कृति । चिनियाँहरू सानो कपबाट सुरुप्प पार्छन्, जापानीहरूको विशिष्ट ‘चिया सेरेमनी’ नै छ, तिब्बतीहरू नौनी हाल्छन्, रुसी कागती–चिया मन पराउँछन्, उत्तरी अफ्रिकामा पुदिना हालिन्छ, अफगानीहरू अलैंची हाल्छन् । बेलायतीहरू चिसो दूध र चिनी थप्छन् ।

संस्कृति र धर्म, अन्वेषण र व्यापार, सामाजिक व्यवहार र औद्योगिक क्रान्तिसम्मको कथामा घोलिएर ‘क्यामेलिया साइनेन्सिस’ भन्ने एक बुट्यानको पातले बृहत् भूगोल र लामो कालखण्ड बिताएर यो भव्य लोकप्रियता आर्जन गरेको थियो ।

चिया र चीन

त्यसो त दोस्रो चिनियाँ सम्राट् तथा प्रथम कृषिविज्ञ सेन नोङ (इपू. २७३७–२६९७) चिया चाख्ने पहिलो मानिस हुन् भन्ने मिथक प्रचलित छ । एक पटक पिउने पानी उमालिरहेका बेला नजिकैको एउटा बिरुवाबाट केही पातहरू हावाले उडाएर उम्लिरहेको पानीको भाँडोमा झारेछ (त्यो चियाकै बिरुवा थियो) । पात मिसिएको पानी स्वादिलो थियो र त्यसले सेनलाई फुर्तिलो बनायो । चियाको प्रथम प्रयोगका थुप्रै मिथकमध्ये यो चर्चित छ । (फर अल द टी इन चाइना, सारा रोज) ।

खानाप्रतिको लोभ र जिज्ञासा मान्छेको आधारभूत चरित्र हो । ऊर्जा, स्वाद, शक्ति, उपचार, स्फूर्ति, मात र मृत्युका लागि समेत मानिसले चाखेर प्रयोग नगरेको वनस्पति भेट्न मुस्किल होला । त्यसैले चियाको टर्राे, तीतो स्वाद र स्फूर्तिदायक गुण थाहा पाउन मान्छेले ती सम्राट् सेन नोङलाई पक्कै कुर्नुपरेन । पानीमा उमालेर दैनिक पेयका रूपमा चिया प्रयोग गरिएको पहिलो निर्विबाद प्रमाणचाहिँ इसापूर्व ५९ मा चिनियाँ दरबारका कवि वाङ बाओले दिएका छन् । आफूले खरिद गरेका एक कमारोसँग वाङले गरेको करार–नामामा अन्य घरेलु कामको लामो फेहरिस्तसँगै ‘चिया उमालेर डबकामा हाल्ने’ र ‘वुयाङ (नजिकैको बजार) पुगेर चियापत्ती किनेर ल्याउने’ पनि उल्लेख छ । सम्राट् सुवान (इसापूर्व ५३–५०) को शासनकालमा पूर्वी छेङ्दुको पहाडमा वु लिझेन भन्ने कुनै एक सामन्तले चियाको ७ वटा बोट लगाएको भन्ने अभिलेख छ ।

सिल्क रोडमा ऊँटको क्याराभान र सामुद्रिक रुटमा अरबीको जहाज हुँदै भारत, जापान, कोरिया, मिश्र, मेसोपोटामियाका कुलीनहरूको घर–घरमा चीनको सिल्क, चिया, कागज र सेरामिकको विलासिता पस्यो ।

बौद्ध धर्म र चिया विस्तार

इसाको पहिलो शताब्दीका सम्राट् मिङ दी सपनामा गौतम बुद्ध देखेछन् । त्यसपछि मिङलाई बुद्धको शिक्षाबारे जान्न उत्कट इच्छा जाग्यो । उनले भारतदेखि हालको अफगानिस्तानसम्म आफ्ना दूतहरू पठाए । दूतहरू थुप्रै मूर्ति, संस्कृत भाषाका बौद्ध ग्रन्थ र दुई जना बौद्ध भिक्षु (कश्यप मतङ्गा र धर्मतारा) सहित चीन फर्किए । संस्कृत भाषाको बौद्ध साहित्यलाई चिनियाँ भाषामा पहिलो पटक अनुवाद कश्यप र धर्मताराले नै गरे ।

हान शासनकाल (सन् २५–२२०) तिर पूर्वी चिनियाँ भू–भागमा शृंखलाबद्ध द्वन्द्व सुरु भयो । बौद्ध धर्मप्रति चिनियाँ शासकहरूको उदारता, राजनैतिक उथलपुथल र सामूहिक बसाइँ–सराइँको यो कालखण्ड नयाँ धर्म अनि पेय दुवै विस्तारका लागि उपयुक्त भयो । बौद्धमार्गीहरूमा मद्यपान र मध्याह्नमा ठोस आहरा निषेध थियो । ध्यान र एकाग्रताको अभ्यास चाहिने बौद्धमार्गी–दैनिकीमा निद्रा भगाउने र स्फूर्ति जगाउने निकै उपयोगी पेय बन्यो– चिया । योग, ध्यान, ग्रन्थहरूको अध्ययन–अनुवाद, कर्मकाण्ड, पूजाअर्चना र पाहुना सत्कारमा समेत भिक्षुहरूले चिया प्रयोग गर्न थाले । बौद्ध उपदेशको प्रचार गर्दै किसान, मजदुरदेखि शासकको घरदैलोसम्म पुग्ने भिक्षुहरूले नयाँ धर्म, संस्कार र खाद्य संस्कृतिको संवाहकका रूपमा काम गरे (द टेस्ट अफ एम्पायर, लिज्जी कलिघंम) ।

बौद्ध धर्मसँग चियाको अभिन्न साइनो बोधिधर्म मिथकमा पनि छ । बोधिधर्म भारतबाट बौद्ध धर्म प्रचारका लागि चीन पुगेका थिए । कठोर साधना गरिरहेका बोधिधर्म एक पटक निदाएछन् । ब्युँझँदा आफू तपस्याबाट विचलित भएको थाहा पाएर उनलाई असह्य पीडा भयो । आवेगमै उनले आफ्ना आँखाका दुई ढकनी काटेर मिल्काइदिए । भोलि पल्ट त्यहाँ दुई थान चियाको बोट उम्रिएको देखे । उक्त बिरुवाको पात चपाउँदा उनलाई भित्रैबाट आनन्द, स्फूर्ति र आफ्नो तपस्या अगाडि बढाउने शक्ति पैदा भयो ।

ताङ वंशको (सन् ६०९–९०७) शासनकाललाई चिनियाँ सभ्यताको स्वर्णयुग मानिन्छ । यही समय चीन सबैभन्दा ठूलो, शक्तिशाली र वैभवशाली साम्राज्यका रूपमा उदय भयो । चाङ्गान (हालको सियान) राजधानी कायम भयो । पूर्वाधार, जनसंख्या र चुस्त व्यवस्थापनसहितको भव्य यो महानगर संसारभरिकै सांस्कृतिक केन्द्र बन्यो । फारसी, यहुदी, अरबी व्यापारी, बौद्ध र दाओ धर्म प्रचारक, इसाई मिसनरीहरू त्यहाँ देखिन थाले । सिल्क रोडमा ऊँटको क्याराभान र सामुद्रिक रुटमा अरबीको जहाज हुँदै भारत, जापान, कोरिया, मिश्र, मेसोपोटामियाका कुलीनहरूको घर–घरमा चीनको सिल्क, चिया, कागज र सेरामिकको विलासिता पस्यो ।

ताङ वंशको आरम्भमा चिया र बौद्ध धर्मको एकता झन् झांगियो । तिब्बती पठारमा लडाकु फिरन्ते जातिका नाइके स्रङ चङ गम्पोको नेतृत्वमा तिब्बतको एकीकरण भयो । गम्पोको सम्भावित आक्रमण टार्न चिनियाँ सम्राट ताई जोङले राजकुमारी वेनचेङलाई गम्पोसँग विवाह गराइदिए (द ट्रु हिस्ट्री अफ टी) । सन् ६४१ मा राजकुमारीले याकको लस्करमा लिएर आएको दाइजोमा रेशमकीराको अण्डा, बौद्ध धर्मग्रन्थ र बुद्धमूर्तिका साथमा चिया पनि पर्याप्त थियो । चिया र बौद्ध धर्म एकसाथ यसरी तिब्बत पुग्यो । ताङ वंशको मध्यसम्ममा दाउरा, तेल, चामल, सोया सस र भिनेगरसहित चिया पनि सात प्रमुख दैनिक आवश्यकताको वस्तुमा समावेश भइसकेको थियो (अ हिस्ट्री अफ फुड) । तिब्बतलगायत छिमेकीलाई चियाको मोहमा पारिसकेको चीनले युद्धका लागि आवश्यक घोडासँग चियाको सौदा गर्ने विदेश नीति बनाएको थियो । यही कालदेखि नै चियामा राज्यको पूर्ण एकाधिकार स्थापित भएको हो ।

बुद्ध धर्मकै फेरो समातेर चिया जापान पुग्यो । बौद्ध ग्रन्थको अध्ययन गर्न सन् ८०४ मा चीन पुगेका दुई जापानी भिक्षु साइचो र कुकाईले चियालाई जापान पुर्‍याए । यसको दुई शताब्दीपछि सन् १११९ मा चीनबाट जेन बौद्ध धर्म अध्ययन गरेर जापान फर्केका म्योआन इसाईले चिया र जेन बौद्धधर्मलाई लोकप्रिय बनाए ।

तर, चौधौं शताब्दीमा मंगोल शासनकालमा सुस्ताएको चियाको विस्तार मिङ वंशमा (१३६८–१६४४) ब्युँतियो । चिया पकाउने–पिउने काममा मिहिन र लामा कर्मकाण्डहरू जोडिन थाले । धर्मसँग यसको जरो पहिल्याउँदै चिया पुन: एक पटक आध्यात्मिक र शारीरिक स्फूर्तिका लागि आवश्यक पेयका रूपमा स्थापित भयो । त्यसपछिका शासनकालमा चीनको आर्थिक क्रियाकलापको थप सुदृढ केन्द्र बन्न पुग्यो– चिया ।

चियाको एसिया परिक्रमा

परम्परागत उत्पादन, वितरण, उपभोग प्रणाली र बजार विस्तारको सीमाभित्र रहेर १७ औं शताब्दीसम्म चीनलाई केन्द्र मानेर चिया दक्षिण पूर्वी र मध्यएसियामा फैलियो । अरबी जहाज र सिल्क–रोडको बाटो हुँदै चिया विस्तारको यो पहिलो चरण थियो । नवौं शताब्दीमै अरबका साना पानी जहाजहरू क्यान्टोन

(हालको ग्वान्जाओ) सम्म पुगिसकेका थिए । व्यापारी सुलेमानले त्यो समयमा पनि चियाको व्यापार हुने गरेको उल्लेख गरेका छन् (सिल्क रोड, सिन्रु ल्यु) । पर्सियाका विद्वान् अल विरुनी चियाविज्ञ नै थिए । उता इरानमा भने तेह्रौं शताब्दीमै मंगोलहरूले चिया पुर्‍याइसकेका थिए । चियाको फारसी शब्द ‘चाय’ चिनिया शब्द ‘चा’ सँग निकै मिल्दो छ । यसबाट पनि एसिया र मध्यपूर्वको चिया–यात्रा निकै पुरानो भएको पुष्टि हुन्छ ।

एकाधिकार र ट्रेड सिक्रेट

सोह्रौं शताब्दीमा पहिलो युरोपेली पुग्दा चीन आफ्नो सभ्यता, हैकम, भूगोल र वैभवको उचाइमा थियो । चिनियाँहरू आफूलाई ब्रह्माण्डकै केन्द्र ठान्थे । चिनियाँहरूको संस्कृति र बौद्धिक उपलब्धिको जोडा थिएन । कागज, बारुद, चुम्बकीय कम्पासजस्ता कुनै पनि त्यस्तो प्रबिधि युरोपेलीसँग थिएन, जुन चिनियाँसँग थियो ।

चीन–अर्थतन्त्रका लागि चिया अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण थियो । र, चियाको उपभोग अनि व्यापार इतिहासमा सम्पूर्ण समय चीनकै एक्लो पकड रह्यो । चिया खेती, प्रशोधन र उत्पादनसम्बन्धी ज्ञानलाई चीनले ‘ट्रेड सिक्रेट’ का रूपमा कायम राख्यो । सन् १४०९ मा तैमरलिनका छोरा शाह रूखले चीनको दरबारमा पठाएका दूत फर्कने बेला चियाको बीउ/बेर्ना तस्करी गरेको हुन सक्ने आशंकामा उनको शरीर खानतलासी गरिएको थियो । सन् १८२४ मा कसैगरी ७० लाख बीउ तस्करी गरेर भागेका डच इस्ट इन्डिया कम्पनीका लेभाइन ज्याकोबसनलाई चीनले टाउकोको मोल तोकेको थियो (अल अबाउट टी, हेलेन सवेरी) । ब्रिटिस इस्ट इन्डियाका लागि चियाको बेर्ना तस्करी गरेर ल्याएका रोबट फच्र्युनको कथा जासुसी उपन्यासको झल्को दिने खालको छ । चीनलाई आधार बनाएर संसारमा चिया–विस्तारको यो पहिलो अध्याय थियो ।

चियाको युरोप यात्रा

सोह्रौं–सत्रौं शताब्दीमा युरोपका कुलीनहरूमा केही विशिष्ट रुचि विकास भए– विदेशी उपभोग्य सामग्रीले शरीर, आवास र थाली सजाउने । लामा दूरीका व्यापारले मानिसको खान्की, ओखती र उपभोग संस्कृतिमा व्यापक परिवर्तन ल्याउन थाल्यो । सन् १५०० देखि १८०० भित्र अन्तर–महादेशीय व्यापार फस्टाइसकेको थियो । एसियालाई भू–मध्यसागरसम्म सिल्क रोडले जोडेको थियो भने मरीच, मसला, पस्मिना र चिया व्यापारिक वस्तु थिए । यस्तैमा कानेखुसी हुँदै गाइँगुइँ गफमा युरोप पुगेको थियो चिया ।

युरोपेली अभिलेखमा चियाको पहिलो उल्लेख भेनिसका अधिकारी जिओभानी बाटिस्टा रामुसियोले सम्पादन गरेको यात्रा वृत्तान्तको ठेलीमा छ । उनले फारसी व्यापारी हाजी मोहम्मदको मुखबाट अरबमा प्रचलित पेय ‘चाय’ बारे सुनेको लेखेका छन् । पूर्व र पश्चिमको व्यापारिक–सांस्कृतिक संगम थियो– भेनिस । मध्यपूर्वमा त्यसबेलासम्म फाट्टफुट्ट चियापसलहरू खुलिसकेका थिए । यस्तोमा पहलो पटक सन् १६१० मा नेदरल्यान्डको पानीजहाजले जापानबाट पहिलो पटक व्यापारिक प्रयोजनका लागि चिया लिएर आयो । त्यहाँबाट फ्रान्समा सन् १६४० मा र बेलायतमा १६५० मा चिया पुग्यो । युरोपेलीका लागि यो पेय विल्कुल बिरानो थियो । सन् १६८५ मा मनमाउथको ड्युककी विधवा पत्नीले एक पाउन्ड चिया स्कटल्यान्डमा रहेका आफ्ना आफन्तलाई उपहार पठाइछिन् । प्रयोग–विधि थाहा नपाएर नोकरले पानीमा भकभक चियापत्ती उमालेछ, अनि पानी फालेर चियाको छोक्रालाई सागझैं पस्केछ (टी : अ ग्लोबल हिस्ट्री) ।

चिया, दूध र चिनी

मकाउ र क्यान्टोनका मञ्चु शासनका अधिकारीहरूले दूध चिया पिएको र सन् १६५५ मा आफूलाई पनि पिउन आग्रह गरेको डच व्यापारी जोहाननले लेखेका छन् । युरोपमा भने फ्रान्सेली सम्भ्रान्त म्याडम डेला सेभाइनेले एक बिरामी साथीलाई लेखेको पत्रमा चियामा दूध मिसाएर पिउन सल्लाह दिइएको छ । त्यसयताका युरोपेली पेन्टिङहरूमा टी–पट सेटछेउमा दूधको जग पर्याप्त देख्न सकिन्छ । सम्भवत: महँगा चिनियाँ सेरामिक्सहरू तातो चियाले फुट्ने भएकाले दूध हालेर चिस्याउन थालिएको हुन सक्छ (टी : अ ग्लोबल हिस्ट्री) । तर, फ्रान्समा कफी र चकलेटका अगाडि चियाको प्रभाव जम्न सकेन । दूध मात्रै होइन वेस्ट इन्डिजको उखुबाट उत्पादित चिनी पनि युरोपमा आएर चियासँग मिसियो । युरोपेलीको नियमित भोजनमा धरतीका दुई कुनाबाट आएका खुराक एक ठाउँ जोडिनु अर्काे छुट्टै रोचक कथा हो ।

बेलायत र चिया

सन् १६६२ मे १३ का दिन चौधवटा बेलायती युद्धपोत पानीजहाज पोर्ट्समाउथ बन्दरगाहमा प्रवेश गर्‍यो । बाटोमा आँधी आएकाले तीन साताअघि पोर्चुगलको लिसबनबाट हिँडेका सवारी रोकिएका थिए । मूल पानीजहाज ‘चाल्र्स’ मा भीआईपीको सवारी थियो । जहाजमा पोर्चुगलकी राजकुमारी क्याथरिन थिइन् । आफ्नो आगमनको सूचना दिँदै हुनेवाला पति, बेलायतका राजा चाल्र्स द्वितीयलाई उनले पत्र पठाइन् ।

६ दिनपछि चाल्र्स पनि पोर्ट्समाउथ पुगे । त्यही बिहान उनीहरूको विवाह भयो । ऋणमा डुबेका चाल्र्सलाई दाइजोमा पाँच लाख स्टर्लिङ पाउन्ड नगद दिइने प्रस्तावले विवाहसम्म पुर्‍याएको थियो । अन्तत: आधा मात्रै नगद दिन सक्ने भनिएपछि विवाह झन्डै रोकिएको थियो । नगदबाहेक आधा रकमबराबरको मरमसाला र चिनी दिइने प्रस्तावले विवाहको कुरो फेरि अगाडि बढेको थियो । भनेजस्तो दाइजो नपाएकाले बेलायत र पोर्चुगलको सम्बन्ध पछिसम्म पनि राम्रो हुन सकेन । तथापि पोर्चुगलबाट दाइजोका अन्य सामग्रीका साथमा चाल्र्सले ल्याएका दुई चीजले बेलायत, विश्व र चिया संस्कृतिको समेत इतिहास बदलिदियो । ती दुई चीज थिए– चियाको बाकस र बेलायतलाई बम्बईको व्यापारिक बन्दरगाह प्रयोगको अधिकार ।

चियाको लत लागेकी क्याथरिनले सम्भ्रान्त–सर्कलमा यसलाई स्थापित गरिन् भने बम्बईको व्यापारिक र सामरिक महत्त्वको बन्दरगाहले बेलायतलाई चिया व्यापारका लागि रणनीतिक पकड दियो । बेलायतमा चिया स्थापित हुनु र व्यापारको माध्यमबाट बाँकी दुनियाँसँग बेलायतको अद्वितीय सम्बन्ध विस्तारको हुनुको एउटै आधार चाल्र्स–क्याथरिन विवाह थियो ।

इस्ट इन्डिया कम्पनी

इस्ट इन्डिया कम्पनीको स्थापना हुनु नै विश्वव्यापी चिया विस्तारको अर्काे आरम्भ थियो । इस्ट इन्डिया कम्पनीलाई बेलायतले इस्ट इन्डिज मुलुकहरूबाट वस्तु आयात गर्ने एकाधिकार दिएको थियो । सन् १६०० मा स्थापना भएर १६१० मा हिरादोमा यसको पहिलो कार्यालय स्थापना भयो । आरम्भमा सीधै चीनसँग पहुँच थिएन, त्यसैले राजा चाल्र्सको चाकरीका लागि कम्पनीले नेदरल्यान्ड्ससँग किनेर चिया दरबार पठाउने गथ्र्याे । चिया र अन्य उपहारसँग प्रभावित दरबारले कम्पनीलाई जमिन अधिग्रहण गर्न सक्ने, मुद्रा निकाल्ने, सेना राख्ने, युद्ध तथा सम्झौता गर्नेदेखि न्याय निरूपणसम्मका असीमित अधिकार प्रदान गर्‍यो । सानो व्यापारिक फर्मको रूपमा स्थापित एउटा संस्था एक शताब्दी–अवधिमा बेलायती औपनिवेशिक शक्तिको खास मानक बन्यो ।

आरम्भमा कम्पनीले पूर्वबाट मरीच, दालचिनी, अलैंची र जाइदानाजस्ता मसला ल्याएर युरोपमा बेच्थ्यो । जहाजका अधिकारीहरू लुकाएर वा सहुलियतमा पाएको कार्गाे कोटामा फाट्टफुट्ट चिया ल्याउँथे । यसरी ल्याइएको चियाले बजारलाई थोरै भए पनि भरथेग गर्‍यो र चिया संस्कृति टिकाइरहन सहयोग पुर्‍यायो ।

कफी हाउसमा चिया बिक्री ! महिलाका लागि छुट्टै आउटलेटको व्यवस्था ! पत्रपत्रिकामा आउने चिया–विज्ञापन ! र, चियाको औषधीय गुणबारे डाक्टरहरूको प्रेस्क्रिप्सन ! यी इत्यादि कुराले चिया–विस्तारमा सहयोग पुर्‍यायो । तर, धेरै कुलीनका लागि पछिसम्मै चिया–सेवन केवल विलासिता थियो । सन् १६५० मा १ पाउन्ड चियाको मोल ६ देखि १० पाउन्ड स्टर्लिङ थियो अर्थात् हालको ५०० पाउन्ड बराबर (अ थस्र्ट फर एम्पाएर, एरिका रापापोर्ट) ।

सन् १६६९ मा कम्पनीले पहिलो पटक इन्डोनेसियाबाट चिया किनेर बेलायत ल्यायो । बिस्तारै चियाको आपूर्ति बढ्न थाल्यो । सन् १६७८ मा कम्पनीले ४७१७ पाउन्ड चिया लन्डनको बजारमा आपूर्ति गर्‍यो । इन्डोनेसिया टापुको मरीच र भारतको सुतीबाट कम्पनीको ध्यान अब चियामा मोडिन थाल्यो । त्यसमाथि वास्फ इन्जिनको प्रयोगबाट बनेका मेसिनले बेलायती कपडा उद्योगको उत्पादन ह्वात्तै बढायो । भारतबाट आयात गरिने सुती कपडालाई निरुत्साहित गर्ने कानुन बन्यो । सुती आयातमा कडीकडाउ तथा नाफामा गिरावट आएपछि इस्ट इन्डिया कम्पनीको पूरै ध्यान चियातर्फ मोडियो ।

चिया–आपूर्ति बढेसँगै यसको मूल्य पनि घट्यो । यति हुँदाहुँदै पनि सत्रौं शताब्दीको अन्त्यसम्ममा चिया अझै कुलीनहरूको विलासी पेय मात्रै रह्यो । सन् १७०८ मा पहिलोपल्ट सोझै चीनबाट चियाको आयात हुन थालेपछि यसको मोल घट्यो र समाजका सबै तप्काका लागि सहज उपलब्ध हुन थाल्यो । बिस्तारै चीनबाट आयात हुने प्रमूख वस्तु सिल्कलाई समेत चियाले उछिन्यो ।

अठारौं शताब्दीको आरम्भमा कानेखुसीमा सीमित पेय शताब्दीको अन्त्यमा सबैको भान्सासम्म पुग्यो । सन् १६९९ मा जम्मा ६ टन चिया आयात गरेको बेलायतले अर्काे शताब्दीको आरम्भमा ११ हजार टन पुर्‍यायो । कम्पनीको कुल व्यापारको ६० प्रतिशत हिस्सा चियाले ओगट्यो । राज्य–कोषमा जम्मा भएको १० पाउन्डमध्ये १ पाउन्ड चियाले कमाएर दियो । चिया आयात र व्यापारमा पाएको एकाधिकारले कम्पनीलाई राजनीतिक रूपमा निकै शक्तिशाली बनायो । आवश्यक ऐन–कानुन कम्पनीको सहजताका लागि निर्माण भयो । बेलायतमा युरोपका अन्य मुलुकबाट चिया आयात गर्न प्रतिबन्ध लाग्यो । चियामा लाग्ने कर/महसुल घटाइयो र यसले तस्करीबाट आउने चियालाई निरुत्साहित गर्‍यो । चियाको मोल घट्यो र बजार विस्तार भयो । अब चिया र कम्पनीबीचको व्यवधान डचहरू मात्रै रहे । डच कम्पनीसँगको शृंखलाबद्ध युद्ध सन् १७८४ मा टुंगियो । डच इस्ट इन्डिया कम्पनी नै सन् १७९५ मा खारेज भयो । त्यसपछि चिया बजारमा इस्ट इन्डिया कम्पनीको एकछत्र साम्राज्य सुरु भयो ।

चिया र अफिम

आफ्ना लागि आवश्यक वस्तु तथा सेवामा चीन आत्मनिर्भर थियो । तर, युरोपसँग चीनलाई बेच्ने कुनै वस्तु थिएन (युरोपले चीनसँगै चिया खरिद गरिरहेको थियो ।) त्यसैले स्पेनमा चिनी बेचेर प्राप्त भएको चाँदीसँग चिया साट्न बेलायतसमेत बाध्य थियो । तर, बिस्तारै चाँदीको पनि अभाव हुन थाल्यो । चाँदीको ठाउँमा अफिम विकल्पको रूपमा देखियो । चीनमा अफिमको राम्रो माग थियो । सत्रौं शताब्दीको आरम्भदेखि नै एसियाभरि अफिमको तस्करी हुन थालिसकेको थियो । चीन पनि अपवाद थिएन ।

चिनियाँ व्यापारीसमेत अफिमको सट्टा चिया साट्न उत्तिकै लालायित थिए । भारतमा अफिम उत्पादन, बिक्री र तस्करीमा कम्पनीको एकाधिकार थियो । त्यसैले कम्पनी यसैलाई मजबुत बनाउन कस्सियो । यसको व्यापारमा कम्पनीले छद्म रूपमा काम गर्न थाल्यो । क्यान्टोनका भ्रष्ट चिनियाँहरूको पनि यसमा सहयोग रह्यो । सन् १८३० मा आइपुग्दा चीनमा अफिमको निर्यात बढेर १५०० टनसम्म पुग्यो । चीन सरकारले नयाँ नियम–कानुन ल्याएर अफिम–निर्यात रोक्न खोजे पनि सकेन ।

सन् १८३४ मा चीनबाट पठाइएका नयाँ अधिकारीले क्यान्टोनमा आइपुगेको एक वर्षको अफिमको स्टक जलाइदिए । यसले विधिवत् रूपमा अफिम–युद्धको शुरुवात भयो । युद्ध एकपक्षीय झैँ भयो । बेलायतको आधुनिक हतियारसामु परम्परागत र मध्यकालीन हतियार भएको चीन टिक्न सकेन । सन् १८४२ मा हङकङसमेत बेलायतले कब्जा गर्‍यो ।

चीनले आत्मसमर्पण गर्‍यो । व्यापारका लागि थप पाँच बन्दरगाह खोल्न तथा जलाइएको अफिमको क्षतिपूर्ति पनि तिर्न चीन तयार भयो । आफू दुनियाँकै अजेय शक्तिका रुपमा रहेको मिथलाई दूरदराजको सानो टापुले ध्वस्त बनाइदियो । यसले राष्ट्रिय निराशा ल्यायो, विदेशीप्रति चिनियाँमा झन् घृणा जन्माइदियो । त्यसपछि बेलायत, जापान, अमेरिका, फ्रान्स र जर्मनीजस्ता मुलुकको साम्राज्यवादी स्वार्थको खेलमैदान बन्यो चिन ।

दक्षिण एसियामा चिया

आसामको ब्रह्मपुत्र नदीको माथिल्लो भेगमा आदिमकालदेखि नै त्यहाँका आदिवासीले चिया प्रयोग गर्दै आइरहेका थिए । चियाको अचार बनाएर वा फर्मेन्टेसन गरेर तयार पारिने ‘लेफेट’ भनिने परिकार अझै लोकप्रिय छ । त्यहाँदेखि बर्मा र थाइल्यान्डसम्मको चियाको रैथाने भू–भागका आदिवासीमा यस्तो परिकारको प्रयोग अझै छ । तर, आफ्नै रैथाने भूमिमा चियाको आम प्रयोगका लागि उन्नाइसौं शताब्दीको आरम्भ कुर्नुपर्‍यो । त्यसअघि चियाको नगन्य प्रयोग मात्रै थियो ।

पन्ध्रौं शताब्दीको आरम्भतिर उत्तरी अफ्रिकाको तटसम्म पुगेका चिनियाँ जलसेना प्रमुख झेङ हिको साथ लागेर आएका दोभाषे मा हुवानले बंगालबारे टिपोट गरेका छन्, ‘यहाँ धान र अन्न वर्षको दुई पटक पाक्छ । रक्सी तीन प्रकारको पाइन्छ । चियाचाहिँ बजारमा पाइन्न । मानिसहरू बरु पान खान्छन ।’ (ट्रु हिस्ट्री अफ टी) ।

चीनबाट युरोप पुगेको चिया सत्रौं शताब्दीको आरम्भमा डच व्यापारीले भारतमा ल्याए । सन् १६८९ देखि १६९३ सम्म सुरतमा बिताएका पादरी जोन ओभिङ्टन भन्छन्, ‘चिया सबै भारतीयको आम पेय हो । युरोपेलीझैं उनीहरू चिया मन पराउँछन् ।’ तर, उनले भनेझैं आम प्रचलनमा चिया आइसकेको थिएन ।

सन् १७७४ देखि नै कम्पनीले चीनभन्दा बाहिर चियाखेतीका लागि सम्भावित स्थान खोजी गर्न थालिसकेको थियो । त्यही वर्ष चियाका केही बेर्ना प्रयोगका लागि भुटान पठाइएको थियो । सन् १८१६ मा काठमाडौंमा खटिएका रेजिडेन्ट एडवार्ड गार्नरले पनि काठमाडौंमा भेटेको चियाको सम्भावित नमुना बिरुवा कलकत्ता रोयल बोटानिकल गार्डेनका प्रमुख नथानियल वालिचलाई पठाएका थिए । तर, त्यो चियाको बिरुवा पुष्टि भएन । उता मेजर रबर्ट ब्रुसले आसाममा काम गर्दा सन् १८२३ मै चियाका रैथाने बोट देखिसकेका थिए । चीनसँगको चिया–व्यापारमा कायम रहेको एकाधिकार तोडिने आशंका देखेको कम्पनी कुनै पनि हालतमा विकल्प चाहन्थ्यो । बेलायत पनि युरोप र आफ्ना उपनिवेशहरूमा चिया व्यापारले दिएको नाफा कुनै हालतमा गुमाउन चाहँदैनथ्यो ।

अल्पज्ञानले भारतमा चियाखेतीको पहिलो प्रयास सफल भएन । जसोतसो भारतमा उत्पादन गरिएको चियाको पहिलो नमुना १८३९ मा लन्डन पुर्‍याइयो । अर्काे वर्ष टी कम्पनीको स्थापना भयो, जसले आसाममा आफ्नै बगान बनायो । रबर्ट फच्र्युनले चीनबाट तस्करी गरेर ल्याएका २० हजार बेर्ना र आसामी जात दुवै खेतीको प्रयोग गरियो । आसाममा रैथाने आसाम–जात बढी सफल भयो । सन् १८६० मा चिया बगानको विस्तार दार्जिलिङमा गरियो । सन् १८७० मा आएर बल्ल चिया उत्पादनले भारतमा जग हाल्यो ।

चिया पिउने संस्कृतिमा बेलायतको प्रभाव रह्यो । बेलायतबाट दुलाहाको खोजीमा भारत आउने युवतीले उताको ‘दिवा चिया’ को संस्कृति पनि भित्र्याए । गर्मीले दिउसो काम गर्न नसक्ने बेलायती अधिकारी र तिनको सिको गर्ने भारतीय कर्मचारीतन्त्रमा बिहान घाम नचर्किंदै काम सक्ने चलन बस्यो । नोकरचाकरहरू चिया, दूध, चिनी र साथमा फलफूल वा बिस्कुट लिएर आउँथे । यसलाई छोटा हाजिरीसमेत भनिन्थ्यो ।

भारतमै चियाको ठूलो बजारको महसुस हुन समय लाग्यो । चियाको पातमा रहेको क्याफिनको लत विस्तार हुन भारतमा बीसौं शताब्दीको मध्य कुर्नुपर्‍यो । दक्षिण एसियामा भारतबाटै चियाको विस्तार भयो । ठूलठूला चिया बगानको स्थापना, सस्तो श्रमको शोषण तथा उत्पादन र वितरणमा नयाँ प्रणालीको आरम्भले केही दशकमै चिया उत्पादक/आपूर्तिकर्ताको एकाधिकारबाट चीन पछारियो । यसले चीनलाई अर्काे धक्का लाग्यो । कालान्तरमा भारत संसारकै ठूलो चिया उत्पादक र धरै उपभोक्तासमेत रहेको मुलुक बन्यो ।

०००

औद्योगिकीकरण र साम्राज्यवाद विस्तारको मियो बन्दै चियाले नै बेलायतलाई अद्वितीय रूपमा शक्तिशाली बनायो । चिया–आपूर्ति र यसको व्यापारबाट हुने नाफाको लोभले बेलायती विदेश नीतिलाई प्रभावित पार्‍यो । यसैले अमेरिकी स्वतन्त्रा संग्रामको जग खन्यो, उता चीनको प्राचीन सभ्यता धूलिसात भयो, भारत विश्वकै ठूलो चिया उत्पादक मुलुक बन्यो ।

रैथाने भूमिबाट उपहार र व्यापारमार्फत चियाले संसार डुल्यो । चिया जहाँ पुग्यो, त्यही समाजको संस्कार–शैली आत्मसात् गर्‍यो । रैथाने भूमिमा ‘टे’, ‘चा’ वा ‘चाय’ भनिने एक पेय संसार डुलेर स्वाद र परिचयमा केही नवीनता थप्दै, केही मौलिकता कायम राख्दै हाम्रो प्रिय पेय ‘चिया’ बनेर आइपुग्यो ।

(शनिबार प्रकाशन हुने कान्तिपुरको प्रिन्ट संस्करण ‘शनिबार विशेष’बाट ।)

प्रकाशित : असार ४, २०७८ १९:०२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×