द्वन्द्वको पानीफोटो- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

द्वन्द्वको पानीफोटो

लेखकले ‘फ्ल्यासब्याक’ मा गएर उधिनेका घटना र पात्रहरु अहिले पढ्दा नेपालले भोगेको माओवादी ‘जनयुद्ध’ नामको सबैभन्दा त्रासद कालखण्ड हो ।
शेखर खरेल

घुर्मैलो तस्बिर’ अध्यायबाट आरम्भित श्रीभक्त खनालको ‘जोर बन्दुकको छाया’ वास्तवमा उनको समकालीन सञ्चारकर्मीको नाताले यस पंक्तिकारका लागि पनि घुर्मैलो तस्बिर नै हो । पुस्तक लेखकले ‘फ्ल्यासब्याक’ मा गएर उधिनेका घटना र पात्रहरू अहिले पढ्दा नेपालले भोगेको माओवादी जनयुद्ध नामको सबैभन्दा त्रासद कालखण्ड हो ।

खनालले त्यस समयमा आफैं साक्षी बनेर भोगेका घटना र भेटेका पात्र उधिनेर तयार गरेको ‘जोर बन्दुकको छाया’ नेपालको आन्तरिक द्वन्द्वको पानीफोटो हो ।

एकातिर द्वन्द्वले पैदा गरेको असुरक्षा र अनिश्चितता त थियो नै । तर, अर्कोतिर प्रत्येक सञ्चारकर्मीमा केही ‘स्कुप’ मार्ने हुटहुटी रहन्थ्यो, माओवादी द्वन्द्वकालभरि । त्यस समयतिर खनालले ‘स्कुप’ मारिरहे, आफ्ना सहकर्मी, समवयीलाई आरिस लाग्नेगरी ।

खनालको स्कुपको अध्याय हो, ‘त्यो तस्बिर’, जुन तस्बिर यथार्थमा माओवादी ‘जनयुद्ध’मा अनाहकमा पिसिएका आमजनको मानक तस्बिर हो । ‘हिमाल’ खबरपत्रिकाको २९ जनवरी– १२ फेब्रुअरी, २००२ अंकको ‘के हेरिरहेका छन् पार्टीहरू ?’ शीर्षकको श्रीभक्त खनाल बाइलाइनको आवरण कथाले तिनताक राष्ट्रियदेखि अन्तर्राष्ट्रिय मञ्च र मिडियामा ठूलो आँधी ल्याएको थियो । लमजुङ दुराडाँडास्थित पाणिनि संस्कृत माविका शिक्षक मुक्तिनाथ अधिकारी सुराकी र चन्दा नदिएको आरोपमा माओवादीबाट विद्यालय समयमै मारिएका थिए ।

पत्रिकाको आवरणमा प्रकाशित अधिकारीको तस्बिरले माओवादीको हिंस्रक अनुहारलाई उदांगो गरिदिएको थियो । आखिर त्यो तस्बिर कसले खिचेको थियो ? त्यो कौतूहलको पटाक्षेप अद्यापि हुन सकेको छैन । ती फोटोग्राफर लेखकको पहुँचमा त छन्, तर द्वन्द्व सकिएको डेढ दशक बितिसक्दा पनि ती व्यक्ति ‘हिजो माओवादीको बन्दुकका डर र आज सत्ताका डर’ का कारण आफ्नो परिचय खुलाउन तयार छैनन् । परिचय लुकाउनु वा खोल्नु सम्बन्धित व्यक्तिको इच्छाको कुरा हो । तर, द्वन्द्वकालमा माओवादीले धुइँपड्ताल खोज्दा र त्यसउप्रान्त पनि उनको परिचय गुपचुप राख्नुमा खनालले जुन गोपनीयता अपनाउँदै आएका छन्, त्यो व्यावसायिक र जिम्मेवार पत्रकारिताको एक अनुपम उदाहरण हो ।

काभ्रेपलाञ्चोक खरेलथोककी किशोरी मैना सुनारको पाँचखाल सैनिक हिरासतमा रहेको बेला यातनापूर्वक भएको हत्या, माओवादी गठबन्धनको किराँत राष्ट्रिय मोर्चाद्वारा खोटाङ चिसापानीका शिक्षक हर्कबहादुरको हत्याको खोजमूलक रिपोर्टिङ पुस्तकमा छन् । त्यसैगरी ‘सिमलको आडमा’ चितवन बाँदरमुढेमा माओवादीद्वारा भएको ‘ट्रिगर ब्लास्ट’ को रिपोर्टिंङ हो । ६ जुन २००६ मा बाँदरमुढेमा सैनिक जवान सवार भएको आशंकामा माओवादीद्वारा सार्वजनिक बसलक्षित ट्रिगर ब्लास्ट गरिँदा ३८ जनाले ज्यान गुमाएका थिए । त्यस आततायी घटनाको अन्तर्यसम्म पुग्दै लेखकले मुख्य योजनाकार साहस (चण्डिका पौडेल) र सुजन (रामबहादुर कुमाल) बारेका रहस्य उद्घाटित गरेका छन् ।

पुस्तकले समेटेको अर्को महत्त्वपूर्ण घटना हो ‘दोरम्बा’ शीर्षकको रामेछापको दोरम्बा हत्याकाण्ड । युद्धविरामका बेला श्रीदल गण रामेछापका मेजर राममणि पोखरेलको नेतृत्वको टोलीले २१ माओवादी नेता–कार्यकर्तालाई नियन्त्रणमा लिई गरेको हत्याले शान्ति वार्ता भंग गरेको थियो । अन्तर्राष्ट्रिय दबाबका कारण गाडिएका शव उत्खनन् गरिएको त्यो घटनाबारेको विवरण समेटेर भए मात्रै पनि लेखकले यस महत्त्वपूर्ण घटनाको अभिलेख राखेका छन् ।

लन्डनमा कुमार लामा पछ्याउँदै नेपालका द्वन्द्वग्रस्त स्थल एवं गैरन्यायिक हिंसाका घटनाउपर रिपोर्टिङ गरेका खनाललाई द्वन्द्वकालीन एउटा महत्त्वपूर्ण घटना पछ्याउने संयोग पनि जुरेको छ । कामको सिलसिलामा अहिले लन्डनमा बसोबास गरिरहेका खनालले नेपाली सेनाका तत्कालीन कर्णेल कुमार लामामाथि बेलायती सरकारद्वारा चलाइएको युद्ध अपराध मुद्दाको नालीबेली मिहिन ढंगले उधिनेका छन् । सन् २००५ मा कपिलवस्तुका जनकबहादुर राउत र करम हुसैनलाई गैरन्यायिक हिरासतमा लिई गोरुसिंगेस्थित शिवदल गणमा यातना दिइएको आरोपमा मानवअधिकार उल्लंघनको ‘इन्टरनेसनल जुरिस्टिक्सन’ अन्तर्गत बेलायतमा रहेको बेला लामामाथि मुद्दा चलाइन्छ ।

‘महँगो मुद्दा’ शीर्षकमा अदालती सुनुवाइको पाठ हात पार्न उनले ४ सय ४० पाउन्ड (करिब ६५ हजार रुपैयाँ) बुझाएको बयान छ । तर, भारी रकम तिरेर हात परेका सुनुवाइका कागजात अपेक्षा गरिएझैं उपयोगी भेटिँदैनन् । त्यसैले लेखक दोस्रो उपाय अपनाउँछन्, बहसका बेला अदालत गएका पत्रकार, अनुवादक र सर्वसाधारणको कथन समेट्ने । बेलायतको विल्कुलै फरक न्यायिक प्रणालीको इतिवृत्तको यो अध्याय अत्यन्तै रुचिपूर्ण छ । नेपालको द्वन्द्वलाई लिएर बाह्य अदालतमा चलेको र संसारै आकर्षित भएको यस मुद्दामा अन्ततः लामा पर्याप्त आधार नपाइएको भन्दै निर्दोष साबित हुन्छन् । नेपालमा कानुनलाई झन्झटिलो मान्ने र ‘न्यायको नौ सिङ’ भन्नेहरूले लामामाथिको सुनुवाइ र कानुनी जटिलता पढ्ने हो भने बेलायती न्याय प्रणालीलाई के भन्दा हुन् ? प्रश्न उठ्छ ।

मुद्दाका स–साना प्रमाण र सम्बन्धित व्यक्तिका भनाइ उधिन्दा–उधिन्दै लेखक तथ्य प्रमाणीकरणमा कहीं कतै चिप्लेका देखिन्छन् । जस्तै, उनी अन्तर्राष्ट्रिय कानुनका ज्ञाता नेपाली मूलका प्राध्यापक सूर्य सुवेदीलाई असावधानीवश सूर्य ढुंगेल लेखिरहेका देखिन्छन् । त्यसैगरी, लन्डनमा बसोबास गरेका उनी आम नेपालीले झैं ‘वेस्टमिन्स्टर’ लाई ‘वेस्टमिनिस्टर’ लेख्छन् ।

लेखकले पुस्तकको बिट भने ‘कृष्णहरि सैंजूको डायरी’ बाट मारेका छन् । सशस्त्र द्वन्द्व उत्कर्षमा पुगेको बखत माओवादीद्वारा १२ माघ २०५९ को बिहान प्रातः भ्रमणमा निस्किएका सशस्त्र प्रहरी बलका तत्कालीन महानिरीक्षक कृष्ममोहन श्रेष्ठ र उनकी पत्नी नुडुपको सानेपा चक्रपथमा भएको हत्या प्रकरणमा गिरफ्तार कृष्णहरि सैंजूले नख्खु जेलमा रहँदा लेखेका डायरी पुस्तकको एउट रोचक खण्ड हो । माओवादी जनसेनाको विशेष कमान्डअन्तर्गतको भ्याली स्पेसल टास्क फोर्सले कसरी ‘कोल्ड ब्लडेड’ व्यक्तिहत्या गर्थे भन्ने कुराको रहस्योद्घाटन सैंजूको डायरीले गर्छ । टास्क फोर्सका जुजुभाइ महर्जन (अहिले बेपत्ता) ले पछाडिको बायाँ खल्तीमा राखिएको पेस्तोलबाट श्रेष्ठमाथि गोली प्रहार गर्नु र सैंजूको बायाँ खुट्टा एकैपटक अघि सर्नुसँगै सैंजूको देब्रे तिघ्रामा लाग्न पुग्छ र खुट्टा भाँचिन्छ ।

यसरी रगतपच्छे भएर बीच बाटोमा लडेका उनी प्रहरीको फन्दामा पर्दै जेल चलान हुन्छन् । सैंजूको डायरीले कस्तो मनोबलका साथ उनीहरू सशस्त्र द्वन्द्वमा होमिएका थिए भन्ने कुरा एकातिर उजागर गर्छ भने अर्कोतिर तिनै सैंजू लेखकसँगको यसै वर्षको कुराकानीमा विरक्तिँदै भनिरहेका हुन्छन्, ‘नयाँ जनवादी क्रान्ति सफल बनाई समाजवाद र साम्यवादमा जानका लागि युद्धमा होमिएका थियौं । अहिले फर्केर हेर्दा सीमित व्यक्तिलाई सत्तामा पुर्‍याउन लडेजस्तो भान हुन्छ । जनयुद्धले राजतन्त्र नामको सामन्ती सत्ता त फाल्यो तर नवसामन्तको उदय भयो ।’

सैंजूका झैं द्वन्द्वका कैयौं प्रश्न अद्यावधि अनुत्तरित छन् । त्यसैगरी युद्धका घाउ र खाटाहरू पुरिएका छैनन् । नेपाली जनमानसलाई सधैं तर्साइरहने त्यस कालखण्डको पीडा र क्रन्दनलाई श्रीभक्त खनालले तटस्थका साथ लिपिबद्ध गरेर आउने पुस्ताका लागि एउटा संग्रहणीय किताब तयार गरिदिएका छन् ।

प्रकाशित : पुस २५, २०७७ १३:१२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पहाड नचढी पहाड बुझिँदैन

पहाड भन्नु एउटा चुनौती हो । सगरमाथा चढ्ने प्रयासमा बारम्बार लागेका पर्वतारोही जर्ज ली मेलोरीलाई ‘ किन पटक–पटक एभरेस्ट नै चढ्न जान्छौ ?’ भनी प्रश्न गर्दा उहाँको सटीक जवाफ थियो - ‘ किनभने, त्यो त्यहाँ छ ।’
तीर्थबहादुर श्रेष्ठ

पहाड, पर्वत वा हिमाल जेसुकै भनिए पनि तिनलाई नचढीकन तिनको पत्तो लाग्दैन । तिनलाई बुझ्न सकिँदैन । साधारणतः अंग्रेजीमा जसलाई ‘माउन्टेन’ भनिन्छ । हामी त्यसलाई पहाड भनेर बुझ्छौं । तर, पनि कुनै परिभाषाले पहाडलाई बाँध्न सकिँदो रहेनछ । करिब २० वर्षपहिले फ्रान्सको आल्पस पर्वतको अट्राँ र ग्रिनोबल सहरमा विश्वका प्रसिद्ध वैज्ञानिक एवं चिन्तकहरू पहाडको परिभाषा खोज्न जुटेका थिए ।

तर, पहाड परिभाषित भएन । डा. हर्कबहादुर गुरुङले (एकीकृत पर्वतीय विकासका लागि) अन्तर्राष्ट्रिय केन्द्र ‘इसिमोड’ का लागि एसियाका पर्वतहरूबारे पुस्तक लेख्दा उहाँ भन्नुहुन्छ, ‘विश्वभरले मान्यता प्रदान गर्ने परिभाषा पहाडलाई छैन... । तसर्थ जनमानसको कल्पनामा पहाडले खेल्ने भूमिका नै पहाड हो ।’

फ्रान्सको गोष्ठीमा मेरो तर्क थियो— पहाडलाई नचढी पहाड चिनिंदैन, बुझिँदैन । पहाड भन्नु एउटा चुनौती हो । त्यसै भएकाले सगरमाथा (एभरेष्ट) चढ्ने प्रयासमा बारम्बार लागेका पर्वतारोही जर्ज ली मेलोरीलाई ‘किन पटक–पटक एभरेस्ट नै चढ्न जान्छौ ?’ भनी प्रश्न गर्दा उहाँको सटीक जवाफ थियो— ‘किनभने, त्यो त्यहाँ छ ।’ आरोहणकै क्रममा सन् १९२४ मा सहयात्री एन्ड्रयु इर्भिनका साथ मेलोरी एभरेस्टबाटै लापत्ता भए । समाधीस्थ भए ।

चुनौतीको सर्वोच्च शिखर सगरमाथाको चुचुरोमा तेन्जिङ नोर्गे शेर्पा तथा एडमन्ड हिलारी सन् १९५३ को मे महिना २९ तारिखका दिन पुगेका थिए । त्यसलाई ‘सगरमाथामाथिको मानवविजय’ भनेर विश्वभर प्रचार–प्रसार गरिएको थियो । आजभोलि प्रत्येक वर्ष सयौं मानिस सगरमाथा शिखरमा पुग्छन् । ती सबै आरोहीलाई सगरमाथा विजयी भनेर धुमधाम प्रसार गरिन्छ । त्यो देख्दा लाग्छ, मानौं त्यो कौरवमाथि पाण्डवहरूले विजयजस्तैको घटना हो । सगरमाथा चढ्नका अनगिन्ती चुनौतीहरू अझै कायम छन् । र, त्यो त्यहीं छ ।

मानिस पर्वत शिखरमा पुग्न सफल हुन्छन्, तर त्यसमाथि कहिल्यै विजय हुँदैनन् । पर्वत शिखरमा मानिसहरू देवात्मा भेट्छन् । त्यहाँ केही अनुपम र अद्भुत रहस्यहरू उजागर हुन्छ । मानिसहरू शिखरमा पुगेर त्यसको चरणमा आफूलाई समर्पण गर्छन् । त्यही धर्म हो पर्वतारोहणको । पहाड भन्नु वा पर्वत भन्नु अथाहको पनि पहाड वा पर्वत हुन् । विश्वको सर्वोच्च शिखर भएर पनि त्यसको यकिन उचाइ भर्खरै मात्र स्थापित भयो— ८८४८.८६ मिटर ।

एसिया महाद्वीपभन्दा बाहिर ७,००० मिटरभन्दा अग्ला शिखर भेटिँदैन । नेपालभित्र भने अझै पनि त्यो उचाइ भएका ७८ वटा हिमशिखरको नामकरणसम्म पनि हुन सकेको छैन । तसर्थ पहाड रहस्यको पनि पहाड हो । त्यसको परिभाषा छैन । त्यसमा यी विजय पनि हुँदैन । मेरो बाल्यावस्थामा मेरो पहाड भन्नु स्वयम्भूको डाँडा मात्रै थियो । त्योभन्दा अग्लो ठाउँ पुगेको थिइनँ । काठमाडौं वरिपरिका शिवपुरी, नागर्जुन, फुल्चोकी एवं चन्द्रगिरि सधैं नजरमा पर्थ्यो, तर त्यहाँ पुग्ने रहर पनि जागेन र मौका पनि मिलेन । तिनताका थानकोट पुग्नु पनि परदेश पुगेझैं हुन्थ्यो । पहाडबाट डोको बोकेका मानिसहरू असन बजार आउँदा तिनीहरू किन खर्पन बोक्दैनन् भनी जिल्ल पर्थ्यौं ।

पछिबाट ज्ञान भयो पहाडमा उकाली–ओराली गर्न डोको नै बोक्नुपर्दो रहेछ । पर्वतीय जीवनको अभिन्न अंग डोको रहेछ भनेर बुझ्न धेरै समय लागेन । तसर्थ, पहाडको परिभाषामा जमिनको भिरालो भूस्वरूपलाई अर्थात् भिरालोपनलाई बिर्सनै नमिल्ने कुरा बोध हुन थाल्यो । संखुवासभा जिल्लाको भ्रमणमा याफू गाउँमा एक महिलाले आफ्नो एक मात्र विकास चाहना भनेको ‘थाप्लोबाट नाम्लो हटाइदेऊ’ भनेको सुन्दा हामी जिल्ल परेका थियौं । ज्यादै सोच विचारमा पनि डुब्यौं । पानी–पँधेरो, वन–जंगल, खेतीपाती, कुलो–घट्ट, हाट–बजार जहाँ गए पनि थाप्लोमा नाम्लो बाँधिएको जीवन नै पहाडी जीवन हुँदोरहेछ । के इलाम, के दार्चुला ।

वनस्पति विभागमा जागिरे भएपछि २०१७ सालदेखि नै जडीबुटी खोजतलासमा पहाडतिर लाग्नुपर्ने भयो । काठमाडौंको बालाजुबाट हिँड्दै ककनी पुग्यौं । उकालोले सताउने नै भयो । ककनीबाट काठमाडौंतिर नियाल्दा एक विशाल खाल्डो थियो यो उपत्यका । दुई–तीन दिनपछि त्रिशूली बजार र नुवाकोटको सदरमुकामसम्म पुग्दा पहाडी भूगोलको विविध भू–स्वरूपले चकित बनाइदियो । अगाडिको यात्रामा धुन्चे पुग्यौं । त्रिशूली नदीले पहाडै चिरेर बग्दोरहेछ । ठाउँ–ठाउँमा ठूला–साना पहिरोहरू । खोल्सा–खोल्सी र भीरपाखामा पनि खेत–बारी र अन्नबालीका

कान्लाहरू । मानिसकै पाखुरी–बलले खनजोत गरी लाखौंलाख कान्लाहरू कसरी सम्याए होला ! त्रिशूलीमा कति पानी बग्यो वा यी कान्लामा कति पसिना पोखियो त्यसको हिसाब हुने भएन । तर, पहाडी जीवन कति कठिन हुँदो हो भन्ने बुझ्न भने गाह्रो भएन ।

जडीबुटी भेट्न लेक जानुपर्छ भन्ने थाहा थियो । हामीलाई गात्लाङ, सेरतुङ, तिपलिङतिर जाने सुझाव दिइयो । गाउँबेंसी छोडेर लेकतिर हानिनु सजिलो थिएन । रासन, पानी, भरिया तथा गाँसबासको भेउ नपाई अघि बढ्न मिल्दैन । तर, लेक कसरी पुग्ने ? लेक कस्तो हुन्छ भन्ने केही हेक्का थिएन । पहाडका विशाल छातीहरू छिचोल्दै माथिमाथि चढ्न थाल्यौं । स्थानीय भरिया दाजुभाइले बाटो देखाउने र पहाड चिनाउने काम गर्न थाले ।

त्रिशूली बजार आसपासका टार–बेंसीका साल, सिसौ, सिमलका वन उछिनेर पहाडी सल्ला, चिलौने, कटुस, गुराँसका वनभन्दा माथि पुगेपछि ठिग्रे सल्लाका घना वनभित्र पुग्यौं । माथिमाथि उकालो लागेर सबै वन र बुट्यानका सीमा नाघेर लगभग ४,००० मिटरको खुला बुकी पाटन चहुरमा चौरी गोठालाहरू भेटेपछि लेक पुगेको भन्ने बुझिँदो रहेछ । त्यहाँ पुग्दा–नपुग्दै फोक्सोले सास फेर्न निकै कठिन हुन थाल्यो । पाइलैपिच्छे विश्राम नगरी अगाडि बढ्न नसकिने र कपाल पनि दुख्न थाल्यो । वाकवाकी लाग्ने । खाना नरुच्ने । रातमा निद्रा नपर्ने । पिसाब अधिक लाग्ने । यस्ता शारीरिक कठिनाइलाई लेक लाग्यो भन्दा रहेछन् ।

एक–दुई दिनभित्रै त्यो सहन सकिएन भने तत्काल ओर्लने व्यवस्था नभएमा ज्यानलाई नै खतरा पुग्ने अवस्था हुँदोरहेछ । यिनै लेकाली पाटन, चहुर, पाखा र पखेरूबाट जडीबुटी संकलन गरेर स्थानीय मानिसहरू त्रिशूली बजार पुग्दा रहेछन् । यसप्रकार ४,००० मिटर र १,००० मिटरको पहाडी ओहोर–दोहोर गरेर तिनले जडीबुटीको मूल्य कति पाउँदा रहेछन् भनेर विचार गर्दा हाम्रो भरिया ज्याला पनि नउठ्ने रहेछ । पसिनाको त्यही मूल्य कसरी दिने वा दिलाउने भन्ने उद्देश्य बोकेर नेपालको लेक–बेंसी घुम्ने सौभाग्य पाएको थिएँ । माना खर्च सरकारकै थियो । त्यसका लागि दिनको रु. १० रुपैयाँ भत्ता पाउँथेँ । एक कोस हिँड्दा रु.४ को भ्रमण भत्ता पनि बटुल्थेँ ।

कञ्चनजंघादेखि कञ्चनपुरसम्म, दमकदेखि दार्चुलासम्म विभिन्न समयमा पैदल भ्रमण गर्दा पर्वतीय बासिन्दाका रोग, भोग, गरिबी र अशिक्षा सबैभन्दा टड्कारो वास्तविकता लाग्थ्यो । शासन, प्रशासन, नीति–निर्माण र विकासका मूलधारबाट धेरै पर किनारा लगाइएको अवस्था पनि पर्वतीय विशेषता बनेर अगाडि आउँथ्यो । यो तथ्य संसारभरिका पहाड पर्वतहरूको पनि वास्तविकता थियो । तसर्थ, संयुक्त राष्ट्रसंघको विश्व शिखर सम्मेलन ‘पृथ्वी सम्मेलन सन् १९९२’ ले दिगो पर्वतीय विकास र दुर्बल पारस्थितिकीय प्रणालीलाई सम्बोधन गर्ने एजेन्डा—२१ नामक दस्ताबेजलाई स्वीकृत गर्‍यो । किनभने पहाड– पर्वतबिनाको फृथ्वी जीवन्त रहन सत्तैन ।

यस पृथ्वीको २२ प्रतिशत भू–सतहमा पहाड–पर्वतहरू उठेका छन् । विश्वको १३ प्रतिशत जनसंख्याको बसोबास पहाडमा विद्यमान छ । विश्वको ५० प्रतिशत जनसंख्या स्वच्छ पिउने पानीको निम्ति पहाडी जलस्रोतमा निर्भर छन् । जैविक विविधता संरक्षणका लागि अति महत्त्वपूर्ण संवेदनशील क्षेत्रहरूको लगभग ५० प्रतिशत भूभाग पहाड–पर्वतभित्र पर्छ । संसारका मानिसलाई आवश्यक खाद्यपदार्थको ८० प्रतिशत ओगट्ने २० प्रजातिका वनस्पतिमध्ये मकै, आलु, जौ, बाजरा र गोलभेंडाजस्ता खाद्य वनस्पतिको रैथान पहाडभित्रै पर्न आउँछ । तिनका अतिरिक्त पर्वतीय जडीबुटीको महत्त्व मान–कल्याणका लागि सबैले ध्यान दिनुपर्ने अवस्था छ ।

पानीको खानी पहाड–पर्वतमा हुन्छ । समुद्रको पानी पिउन मिल्दैन । सिँचाइ पनि हुँदैन । तसर्थ हिमालयलाई एसियाको ‘जल मिनार’ भन्ने संज्ञाले अलंकार गरिन्छ । सिन्धु, गंगा, ब्रह्मपुत्रलगायत अरू सात विशाल नदीहरू हिन्दुकुश–हिमालबाट उद्गम हुन्छ । त्यसबाट यस क्षेत्रका २ अर्ब ४० करोड जनसंख्याका अतिरिक्त अरू समथर निवासी १ अर्ब ७० करोड जनसंख्या लाभान्वित हुन्छन् । यस जलभण्डारलाई विश्वव्यापी उष्णीकरणबाट विशेष खतराका संकेतहरू उजागर हुन थालेका छन् ।

इसिमोडले सन् २०१९ मा केही तथ्यांकहरू अघि सारेका छन् । सन् २०२१ देखि सन् २०७१ सम्ममा गंगा नदीको जलाधारभित्र पर्ने नेपाललगायतका भूभागमा ५० देखि ६० प्रतिशतसम्म बर्सेनि हुने हिमपातमा कमी आउने आकलन गरेको छ । हिमनदीहरूमा हिउँदको मात्रा ९० प्रतिशतले घट्ने प्रक्षेपण छ । यस्तो भयावह आकलन हुनाका पछाडि बितेका ५०/६० वर्षभित्र अत्याधिक गर्मी हुने दिनहरू बारम्बार दोहरिनु, अत्यधिक जाडो हुने दिन घट्दै जानु र प्राकृतिक प्रकोपका घटनाहरू बढ्दै जानु प्रमुख छन् । जलवायु परिवर्तनसँग आत्मसात् हुने क्षमता पहाडी जनजीवनसँग निहित हुन्छ भन्ने विश्वास गर्न सकिन्छ । किनभने हिमालय पर्वतको काखमा हुर्कंदा हामी पहाड, मान्छे र मनसुनको त्रिकोणात्मक सन्तुलनमा बाँचेका हुन्छौं ।

बढी वर्षा हुने क्षेत्रका मानिसका रहन–सहन, खेतीपाती, भू–उपयोग थोरै वर्षा हुने क्षेत्रमा भन्दा विल्कुल भिन्दै खालको हुन्छ । कर्णाली प्रदेश, डोल्पा वा मुस्ताङ जिल्लामा पुग्दा त्यहाँ समथर छत भएका मुण्डन घर देख्छौं । कास्की, पोखरा, इलाम वा ताप्लेजुङतिरको घरका छाना हेर्दैमा ज्ञात हुन्छ कि त्यहाँ घनघोर वर्षा हुन्छ । त्यस्तै खेत–बारीका कान्लाहरूको बनोट पनि आ–आफ्नै प्रकारको हुन्छ । कुनै कान्लामा पानी अडिँदैन । सबै बगेर जान्छ । कुनैमा पानी जमेर बस्छ । वर्षाअनुसारको कान्लो र कान्लोअनुसारको खेती नेपाली किसानका विशेषता हुन् । मनसुन व्यवस्थापनमा विचार पुर्‍याउन सकिएन भने पहाड भत्किनलाई जलवायु परिवर्तन कुर्नु पर्दैन । वर्तमान नेपालको सडक सञ्जालले निम्ताएका पहिरो र भूक्षयका प्रकोप वातावरणीय प्रभावलाई आकलन नगर्नुको परिणाम हो । स्थानीय परम्परागत ज्ञानलाई उपेक्षा गर्नु पनि अर्को कारण हो । विकास निर्माणको सिलसिलामा स्थानीय परम्परागत ज्ञान र सीपको आधारमा पहाडलाई चिन्ने र मनसुनलाई बुझ्ने प्रविधिको विकास हुनुपर्छ ।

पर्वतीय पानीमा शक्ति हुन्छ । किनभने पहाड–पर्वतले पानीलाई बग्ने अवस्था सिर्जना गरिदिन्छ । बग्ने पानीको शक्तिले घट्ट चलाउने प्रविधि गाउँ–गाउँमा देख्न पाइन्थ्यो । घट्ट प्रविधिले कहीं ‘ॐ मणि पद्मे हुँ’ का प्रार्थना पाङ्ग्राले घुमाउँथे भने कहीँ धूपी काठमा ठूल्ठूला मुडालाई पाङग्राले घोटेर लेप बनाउँथे । गहुँ, मकै, जौ पिँध्ने कुरा आफ्नै ठाउँमा छ । यिनै जलशक्तिको जलविद्युत् क्षमता ८३,००० मेगावाट पुग्न आउँछ भनेर इन्जिनियर हरिमान श्रेष्ठको आँकडा सुन्दै आएको पनि ५० वर्ष नाघिसक्यो होला । वर्तमान तथ्यांकले पनि ४३,००० मेगावाटको क्षमता प्रक्षेपण गर्छ, तर हामीले ७५३ मेगावाट मात्र विकास गर्न सकेका छौं । मनसुन र पहाडको यो देशमा चुनौतीको अर्को पहाड जलशक्ति विकासको क्षेत्रमा खडा छ ।

हाम्रो देश नेपाल उत्तरी छिमेकी चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बतजस्तै समथर पठारभूमि भएको भए वा दक्षिणी छिमेकी भारतको उत्तर प्रदेश र बिहारजस्तै समथर भइदिएको भए हामीसँग जैविक विविधताको अर्को अथाह पहाड हुँदैन थियो । फगत एक वनस्पति प्रजाति धान ‘ओराइजा साटिभा’ भित्र २००० भन्दा बढी विभिन्न स्थानीय स्वजातिका अन्न हुने थिएन । त्यसभित्र विश्वकै सर्वोच्च क्षेत्रमा फल्ने जुम्ली मार्सी धानदेखि तराईका प्रसिद्ध वास्मतीसम्म पर्न आउँछ । विश्व व्यापारीकरणको मारमा परेर कैयौं स्थानीय अन्नबाली, तरकारी र फलफूलहरू लोप पनि हुन थालेका छन् । साथै स्थानीय कृषि प्रविधिहरू पनि नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण हुने अवस्था क्षीण हुँदै छ ।

हाम्रो वन–वस्पति र वन्यजन्तुलगायतका प्राकृतिक संसाधानको विश्लेषण गर्दा नेपाल सानो देश होइन भन्ने प्रमाणित हुन्छ । चरा प्रजातिको हिसाब गर्दा विश्वको ९ प्रतिशत चरा प्रजाति नेपालमा पाइन्छ । विश्व भूभागको करिब ०.१ प्रतिशत ओगट्ने देशमा ८८६ भन्दा अधिक चरा प्रजाति हुनु र त्यस्तै फूल फुल्ने र बीउ लाग्ने वनस्पतिको संख्या झन्डै ३ प्रतिशतको नजिक पुग्नुमा पर्वतीय वातावरणको विशेषता उजागर हुन्छ । यिनै कारणले नेपालले आफ्नो भूभागको लगभग २५ प्रतिशत क्षेत्रफलमा संरक्षित क्षेत्रहरू स्थापना गरेको छ । त्यसो हुँदा विश्व पर्यटन प्रवर्दनमा नेपालको ख्याती उल्लेखनीय रहिआएको छ ।

संसारले हेर्दा पहाड दुर्गम हुन्छ र पहाडी जनजीवनबारे धेरै कुरा रहस्यमय देखिन्छ । रहस्यमय यसकारणले हुन्छ कि पहाड–पर्वतको हावापानी, भूस्वरूप र वातावरण तथा ती परिवेशभित्रका वन, वनस्पति, जीवजन्तु एवं सम्पूर्ण जैविक विविधतामा आ–आफ्नै पन र स्थानीय स्वरूप कायम भएको हुन्छ । एक ठाउँको विशेषता अन्यत्र भेटिन्न अर्थात् स्थानीयता प्रस्फुटन भएको हुन्छ । मानवीय समाज र संस्कृतिमा पनि स्थानीयपन कायम हुन्छ । नेपालजस्तो सानो क्षेत्रफल भएको देशमा लगभग १२५ विभिन्न भाषाभाषिका मानिस बस्नु र ६० भन्दा बढी जनजातिका मानिस पहिचान हुनु नेपाली हुनुको वास्तविकता हुन पुगेको छ ।

पहाड–पर्वतको चर्चा र चुनौतीका विषय उठाउँदा तिनको आध्यात्मिक आयाम तथा पवित्र स्वभावलाई बिर्सन मिल्दैन । जलस्रोत र जैविक विविधताको विश्व मिनार मात्र नभई आध्यात्मिक शक्ति र साधनाका अनुपम स्रोत पनि हो पहाड । पर्वतीय पवित्रताका बारेमा ‘स्याक्रेड माउन्टेन्स् अफ द वर्ल्ड’ या ‘द वर्ल्ड’ का लेखक एड्विन वर्नबाउनसँग पेरुको हुस्कारन पर्वतमा भेट भयो । सन् १९९५ को विश्व पर्वतीय गोष्ठीमा पर्वतीय पवित्रताबारे निकै गहन छलफल र प्रस्तुतिहरू भए ।

नेपालका पहाड–पर्वत घुम्दा मेरा मनमा अनायास उठ्ने अनुभूतिहरू विभिन्न पर्वतारोहीहरूका वाक्यमा पढ्न पाउँदा ज्यादै नौलो आत्मसन्तोष मिल्न गयो । देवात्माको चेतनालाई प्रस्फुटन गर्ने शक्ति भएका स्थलहरूमध्ये मेरा स्मृतिपटलमा बझाङको सुर्मासरोवर, डोटीको खप्तड लेक, गोर्खाको सेराँग गुम्बा र चुम उपत्यकाको छेकम्पार, डोल्पाको फोक्सुण्डो ताल र शेगुम्बा, रसुवाको गोसाइँकुण्ड, सोलुखुम्बुको त्याङ्बोचे गुम्बा, मुस्ताङको मुक्तिनाथ, संखुवासभाको खेम्पालुङ, ताप्लेजुङको तेम पोखरी आदि झल्कन थाल्छ । यस्ता सयौं मात्र होइन, हजारौ धार्मिक एक आध्यामिक स्थलको भण्डार पनि हो हिमालय पर्वत । र, त एसियाको पवित्र देवआत्मा यहीं छ ।

पर्वतीय परिवेशले पञ्चतत्वको प्राकृतिक संसारलाई बुझ्ने र मनन गर्ने शक्ति प्रदान गर्छ । प्रकृतिलाई सम्मान गर्ने र तिनप्रति समर्पित हुने अवसर पनि प्रदान गर्छ । जीवनको सार बुझ्ने ऋषि–मुनि, ध्यानी र तपस्वीहरूलाई मात्र होइन साधारण मानिसलाई पनि चेतनाको नयाँ गन्तव्यमा पुर्‍याउने क्षमता राख्छन् पहाड–पर्वतहरू । तर, त्यहाँ पुग्नु नै पर्छ । नपुगीकन चेतना खुल्दैन ।

अन्त्यमा

कुनै भाषा वा परिभाषाभित्र पहाड अटाऊन सत्तैन । पहाडलाई बुझ्न पहाडै चढ्नुपर्छ । पहाडी जीवनसँग अभ्यस्त हुनुपर्छ । पहाडी परिवेशको वातावरणले प्रदान गर्ने आध्यात्मिक चेतनाभित्र जीवनको रहस्य पनि खोज्न सकिन्छ । भेट्न सकिन्छ । संसारका विभिन्न पहाडहरूको आ–आफ्नै विशेष चरित्र हुन्छ । हिमालयको चरित्रभित्र मान्छे, मनसुन र पहाडको त्रिकोणात्मक सन्तुलन कायम भएको हुन्छ । प्रकृति र संस्कृतिभित्र आ–आफ्नै विशेषता स्थानीयता निर्माण हुन्छ । वर्तमान विश्वका तीनवटा विश्वव्यापी संक्रमणहरूबाट पर्वतीय स्थानीयतामा प्रहार हुन थालेको छ । प्रथमतः विश्व उष्णीकरण र जलवायु परिवर्तनको प्रभावले हिमाल पग्लिन थालेको छ ।

दोस्रोमा विश्व व्यापारीकरण तथा अत्याधिक मानिसहरूको विश्वव्यापी चलफिर तथा प्रगमनका प्रभावहरूले पहाडहरू रित्तिने र स्थानीयता हराउन थालेको छ । अब आएर विश्वव्यापी कोभिड–१९ को संक्रमणमा हामी होमिन पुगेका छौं । यस परिदृश्यमा मानिसलाई जति पहाड वा पर्वतको आवश्यकता छ, त्योभन्दा बढी पहाड–पर्वतलाई मानिसको आवश्यकता खड्कन थालेको छ । हाम्रो प्रकृति र हाम्रो संस्कृतिलाई समाल्दै यी विश्व व्याधिहरूसँग सामना गर्नु समयको माग हुन आउँछ ।

प्रकाशित : पुस २५, २०७७ ११:०२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×