चंखमानको डायरी- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

चंखमानको डायरी

हेर्नुस् बाजे ! साहित्यमा मचैं सिर्जनशील अराजकतावादी । राजनीतिमा म सांस्कृतिक पहिचानवादी । दर्शनमा म पारस्परिक शून्यवादी । अर्थशास्त्रमा म कात्रोवादी । इतिहासमा म विकल्पवादी । तापनि म योभन्दा अरु केही हुँ, कोही हुँजस्तो लागिरहन्छ ।
हाङयुग अज्ञात

हिटलरको ग्यास च्याम्बरबाट भागेर जब म सुन्दरीजल पुगेँ, यौटा ख्याउटे दारीजुँगा फुलेको अग्लो मान्छे जेलको कुनामा कालो फ्रेम र बाक्लो लेन्सले केही पढ्दै र टिपोट टिप्दै बसिरहेको देखेँ । मनको घुर्‍यानमा कालो सुँगुरको बुच्चाले निस्केर भन्यो, ‘यही हो सुम्निमा लेख्ने मान्छे । यही हो हरेकको घरमा एउटा–एउटा दुहुनो गाई होस् भनेर सपना देख्ने मान्छे । पूर्वीय मिथकलाई पश्चिमसँग जोड्ने यही हो ।’

म नजिक भएँ । उसका अगाडि ‘भागवतगीता’, फ्रायडको ‘इन्टर प्रिटेसन अफ ड्रिम्स’, राहुल सांस्कृत्यायनको ‘भोल्गा से गंगातक’ र ‘चंखमानको डायरी’ जस्ता किताब थिए ।

मैले हठात् उसको ध्यान भंग गर्दै भनेँ, ‘कुङ्बा सोमदत्त ! प्रणाम गरेँ ।’ तर, किताबको दहमा कुङ्बा यति डुबेका थिए कि मैले धेरैचोटि अनेक नामले पुकार्दा पनि सुनेनन् । अन्तमा मैले मेरो मुटु नै धुकधुक हल्लिने गरी भनेँ, ‘हे महामानव !’ तब मात्रै दोषी चस्माको माथिल्लो कान्लाबाट कुहिरो लागेका दुई नयनले चियायो । मलाई ठिंग उभिएको देखेर भुइँमा बस्ने इसारा दियो । उसले किताबको पृष्ठ पट्यायो, ‘असुर एक बहुत ही सुसभ्य जाति थे,’ जहाँ म ठोक्किएँ, पछारिएँ, अडिएँ । र, उसले सेल्फ स्टार्ट नभइरहेको बाइकको ख्याँसख्याँसे आवाजमा ‘तिमी को हौ युवक ?’ भन्दा मात्रै हत्तपत्त सम्हालिएँ म ।

थाहा पाएँ कि सम्हालिनु एउटा सुन्दर क्रीडा हो । भीरबाट खसेर छाँगो सम्हालिन्छ दहमा, नीलो दहमा सेतो हुँदै सम्हालिन्छ छाँगो । कहिले त पानीका थोपाहरू इन्द्रेणी भएर सम्हालिन्छ छाँगो ।

सोचको यस्तो सपनाबाट ब्युँझेर मैले भनेँ, ‘म हिटलरको ग्यास च्याम्बरबाट भागेर आएको चंखमान हुँ । यहुदी भनेर झुक्किएछन् । हिटलरका सैनिक दासहरूले समातेर च्याम्बरमा खाँदे मलाई । जब बुरुरु ग्यास निस्किन थाल्यो ‘सावरहेड’ बाट म त्यहीँबाट छिरेर सिलिन्डरभित्र पुगेँ अनि ग्यास सकिएपछि सिलिन्डर उठाउन एउटा हरियो ट्रक आयो । त्यही ट्रक चढेर जंगलैजंगल भागेँ, चिसो नदी आयो । त्यै नदीमा हातखुट्टा फालेर हाम्फालेँ । मेरो छातीमा पानीले ठेलेको दाग अझै छ । र, यसरी बग्दैबग्दै म सुन्दरीजल आइपुगेँ ।’

‘तपाईं सोमदत्त कि यहुदी ?’ मैले प्रश्न गरेँ । उसको हेराइमा यहुदीपनले अलिअलि चियाइरहेको थियो । नत्र ऊ सोमदत्त नै हो । एउटा सांस्कृतिक फ्युजनको मिथक नै हो ऊ । उडेर कहीँ जाऊँ भन्दा थुप्रै आकाशहरू हेरेर फर्केको एउटा यायावरजस्तो ऊ ।

‘सुरुमा म यहुदी थिएँ । जरा कोट्याउँदै जाँदा म इजरायल पुगेँ । तर, मलाई पछि ज्ञान भयो म सोमदत्त नै रहेछु कोसीको किनारमा डुलिहिँड्ने । राजनीतिमा म समाजवादी, साहित्यमा म अराजकतावादी । नरेन्द्र पनि हो मेरो नाम । बुझ्यौ युवक ?’

म एकै छिन घोरिएँ । कोसीको बाक्लो जंगल । सालका रूखहरू । हप्हप् गर्मी । दिनको अपराह्न । एक हूल काला सुँगुरहरू जलकुम्भीका जराहरू उधिन्दै चरिरहेका । कोसी नदीको पानी च्याब्रुङको तालमा बगिरहेको, ‘बाख्राको छाला के : दिङ् दिङ् ! सर्लाइ स : सर्लाइ स : !’ घाँस स्याउला काट्नेहरूको गीत । बेलाबेला लुइँचेको भाले बासेको आवाज– ‘किक्किरी काँ ।’

तब मैले भनेँ, ‘हेर्नुस् बाजे ! साहित्यमा मचैं सिर्जनशील अराजकतावादी । राजनीतिमा म सांस्कृतिक पहिचानवादी । दर्शनमा म पारस्परिक शून्यवादी । अर्थशास्त्रमा म कात्रोवादी । इतिहासमा म विकल्पवादी । तापनि म योभन्दा अरू केही हुँ, कोही हुँजस्तो लागिरहन्छ ।’

बूढो सोमदत्तको पातलो ओठमा पन्यालो मुस्कान दगुर्‍यो । आफ्ना चस्मा खोलेर किताबमाथि राख्यो र भन्यो, ‘उपनिषद्का महावाक्यहरू त्यसै रचिएका होइनन् । म त तिमीलाई जस्तो पहिचानको संकट पर्नेबित्तिकै ‘अहम् ब्रह्मास्मि’ को मन्त्र जप्छु । निको भैहाल्छु । तर, हिजोआज अलि बिरामी छु । अब म बाँच्न चाहन्नँ । म बाँचेँ भने मैले खप्रको सदस्यता लिनुपर्ने हुन्छ ।’

‘हाउबाजे ! म पनि ता–गे–रा–नि–ङ्–वा–भू–मा–ङ्–ए सेवारो ! सेवारो ! भन्दै सृष्टिकालदेखि नै बाँचिआएको हुँ नि । शक्ति र सत्ता नभएर पो त । नत्र त म पनि मुन्धुम विश्वविद्यालय खोल्ने थिएँ । मुन्धुमशास्त्रलाई विश्वव्यापी बनाउने थिएँ । भागवतगीताजस्तै किताब रच्ने थिएँ । तर, गीताको साइड इफेक्टले विश्वमा अशान्ति मात्रै मच्चाइरहेको छ है । विचार चोगे,’ मैले भनेँ ।

सोमदत्तले हीराजस्ता आँखा पुछ्दै भन्यो, ‘मैले देखेको हिटलर गीता पढ्थेँ । धर्म र कर्तव्यका नाममा कृष्णले जस्तै हिटलरले पनि मान्छे मारे । यहुदीहरूले नाजीहरूमाथि गरेको अन्याय–अत्याचारबारे कसले बोल्ने ? कसले लेख्ने ? हिटलरलाई जन्माएको त यहुदीहरूले नै हो जसरी कृष्णलाई कौरवहरूले युद्धमा प्रेरित गरेका थिए । तब तिमी आफैं सोच त युवक ! कृष्णलाई भगवान् मान्नुपर्ने अनि हिटलरलाई चैं राक्षस ! त्यसकारण तिमीले भनेजस्तै गीतालाई नयाँ ढंगले व्याख्या गर्नु जरुरी छ ।’

म ब्लाङ्क भएँ, पूरै ब्लाङ्क । बुर्जुवा लेखकजस्तो लागेको थियो यी बाजे मलाई । तर, यिनी त प्रगतिशीलहरूभन्दा पनि प्रगतिशील रहेछन् सोच र लेखनमा । मान्छेको जीवनमा कति धेरै प्याराडक्सहरू हुन्छन्, विरोधाभास र विमतिहरू हुन्छन् । अहम् र आडम्बरहरू हुन्छन् । मलाई सुरुमै अलिकति रिसचैँ उठेकै हो । ‘कुङ्बा सोमदत्त’ भन्दाचैं नबोल्ने, हाम्रै चेली सुम्निमासँग लभ गरेका हैनन् यिनले ? ‘महामानव’ भन्दा मात्रै कान सुन्ने ! ‘राजतन्त्र र मेरो घाँटी एउटै हो’ पनि भनेका होइनन् यिनले ?

राजतन्त्रले सिल्टिम्बुर खाएपछि यिनीचैं किन बाँचिरहेका छन् ? यिनलाई बाँच्ने इच्छा छैन अरे, कारण बाँच्यो भने खप्रको पार्टीमा लाग्नुपर्छ अरे । बाँच्ने इच्छा कसलाई हुँदैन होला र ? तर, यिनको दुःखभन्दा उखु किसानहरूको दुःख कैयौं गुणा गह्रुंगो छ । भारतका किसानहरूले जस्तो नेपालका किसानहरूले आत्महत्या गर्न थाले भने ? यी बाजेले पनि आत्महत्या गर्दै ऐक्यबद्धता जनाउलान् ? सडकमा पलेटी कसेर ऐक्यबद्धता जनाउन त म पनि सक्छु । ठीक यतिबेला एउटा बूढो सुँगुरले सालको रूखमा ढाड दलेर लुतो कन्याइरहेको देखेँ । मनको घुर्‍यानमा अघिको कालो सुँगुरको बुच्चा फेरि उफ्रेर भाग्यो ।

मैले भने, ‘बाजे ! तपाईंको गिदीलाई छपनीमा छानौं कि सिलौटोमा पिनौं ? कस्तो एक्स्ट्रा अर्डिनरी गिदी छ तपाईंको ! पूरै हाडे ओखरको गिदीजस्तो । म तपाईंको यस्तो फ्यान हुन पुगेँ कि तपाईंको हरेक वाक्यमा मह चुहिएको पाउँछु । तपाईंको शब्द सुन्दा मेरो कानमा मह खन्याएजस्तो लाग्छ । आजसम्म तपाईंजस्तो ज्ञानले भरिएको महासागर देखेकै थिइनँ । तर, महामानव अलिकति बढ्ता भएन र ?’

‘डियर चंखमान ! म मानव हुँ । यही कुरो मैले भन्ने गर्थें यी जेलका भित्ताहरूलाई । मैले बाँचेको युगमा ईश्वरको मृत्युको डंका पिटिएको थियो । नित्सेले ईश्वरलाई मार्‍यो र ईश्वरको ठाउँमा सुपरम्यानहरूको जन्म हुन थाल्यो । नेपाली भर्सनमा मलाई सुपरम्यान बनाउन खोज्दा महामानवको प्रचार गरे । म मानव हुँ पृथ्वीका सात अर्ब मानवजस्तै । मन दुख्दा रुन्छु, खुसीमा हाँस्छु, फुरुंगै हुन्छ । खान्छु, हग्छु, सुत्छु, उठ्छु । म आममानव हुँ,’ सुकेको ओठलाई बेचैनीले भिजाउँदै सोमदत्त मेरै जगमा उभियो ।

मैले सोधेँ, ‘क्युबाको सिगार छ, तान्नुहुन्छ ?’

‘आगो उपलब्ध छैन यहाँ,’ उनले भने । मनको आगोले जलाए भैगो नि, मैले मनमनै भनेँ ।

कृष्णको पूजा गरेर विश्वमा शान्ति हुँदैन । पूजा अर्जुनको गर्नुपर्छ जसले युद्ध इंकार गरे, युद्धमा मर्ने शत्रु होइन, मान्छे हो भनेर वकालत गरे । कत्ति धेरै गर्लफ्रेन्ड थिए कृष्णका तर उनैको पूजापाठ भएपछि हाम्रो समाजले भगवान् हुनुका लागि धेरै गर्लफ्रेन्ड बनाउन जरुरी रहेछ भन्ने ट्याबु निर्माण गर्ने भो । सोह्र सय गोपिनीको वस्त्र हरण गर्ने कृष्णले एउटी द्रौपदीको वस्त्र हरण हुनुबाट किन जोगाए ? किनभने द्रौपदी त कृष्णकी बहिनी थिइन् नि त । एउटा अराजकतावादी लेखकको लिखितम यहीँ समाप्त हुन्छ ।

प्रकाशित : पुस १८, २०७७ ११:३१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

‘महिला हिरो’ खोज्दै मझुवाबेंसी 

'नेपाललाई पछिल्लो ४० वर्षयता अध्ययनको केन्द्रमा राखिरहँदा र महिला साधकहरू योगमाया–दुर्गादेवीका बारेमा अरूको चासो रहिरहेको देख्दा मलाई इतिहासको यो पाटोमा अझै शोध गर्न सकिने विषय बाँकी रहेको जस्तो लाग्छ  ।'
देवेन्द्र भट्टराई

उमेर हिसाबमा बारबरा निमरी अजिज ८० वर्ष लागिन् । तर, उनको निरन्तरको पत्रकारिता कर्म र मानवशास्त्रीय शोधखोज भने अझै तन्नेरीझैं छ । अमेरिकाको न्युयोर्कवासी अजिज ‘रेडियो ताहिर’ नामको वेबसाइट रेडियो पनि चलाउँछिन्, जहाँ बढीजसो अरबी जगत्‌का समस्या र सरोकारलाई उनी उठाउने गर्छिन् ।

फुलब्राइट प्रोफेसरका रुपमा सन् २००७ देखि झन्डै २ वर्ष अल्जेरियामा प्राध्यापनमा खटिएकी उनी केही वर्ष त्रिभुवन विश्वविद्यालयको सिनाससम्बद्ध स्कलर पनि रहिन् ।

क्यानडाको ओन्टारियामा सन् १९४० मा जन्मेकी बारबराले युनिभसिर्टी अफ लन्डनबाट मानवशास्त्रमा पीएचडी गरेकी छन् । हालै काठमाडौंको मण्डला बुक्स प्वाइन्टबाट उनको ‘योगमाया एन्ड दुर्गादेवी : रेबेल वुमन अफ नेपाल’ शीर्षक पुस्तक प्रकाशित छ ।योगमाया र दुर्गादेवीजस्ता नेपाली महिला पात्रहरूको विद्रोही इतिहासमा उनको रुचिबारे देवेन्द्र भट्टराईले गरेको कुराकानी :

तपाईंले योगमाया र दुर्गादेवीजस्ता नेपाली महिला पात्रहरूको विद्रोही इतिहासमा किन रुचि राख्नुभएको हो ? यसमा मुख्य के कारण थियो ?

यसमा आफ्नै कारण र पृष्ठभूमि लुकेको छ । मेरो बाल्यकाल, प्राथमिक शिक्षाको चरण क्यानडा र बेलायतमा बितेको हो । म सानैदेखि आफ्ना पुस्तकमा समाजका हिरो (नायक) का बारेमा खोजी गरिरहेको हुन्थेँ, अचेतन मनमै त्यस्ता ‘हिरो’ पुरुष मात्रै भएकोमा अचम्मित पनि हुन्थेँ । स्कुलका पुस्तकदेखि बाहिरी मिडियासम्म पनि ‘पुरुष नायक’ हरू मात्रै भेटिन्थे । यो पुरुष–प्रधानताको स्थिति एसियन, अफ्रिकन र अरब समाज तथा त्यहाँको इतिहासमा अझ बढी पाइन्थ्यो, पाइन्छ । ठीक यही बेला, एसियन, अफ्रिकन र अरब जगत्‌मा महिला भनेको सधैं परनिर्भर र सीमान्तकृत झैं देखाइएको हुन्थ्यो । समाज निर्माणको इतिहासमा जोडिएका थुप्रै महिलाको योगदान र बलिदानी सधैं ओझेलमा हुन्थ्यो ।

निकै पछि सन् १९७० मा युरोपमा सुरु भएको नारीवादी अभियानले ‘महिला नायक’ (वुमन हिरो) लाई समेत बाहिरतिर ल्यायो, समाजका महिला नायक चिनाउन थाल्यो । अझै पनि युरोप बाहिरको जगत्मा महिलाहरू पीडित र प्रताडित रूपमै चिनिदै थिए । सन् १९९० को दशकमा संसारभर लैंगिकमैत्री गैरसरकारी संघ–संगठनहरूको उदय यही कारण भएको थियो, जसका कारण समाजमा पुरुषसरह महिलाको भूमिका रहेको छ भन्ने खोजीनिती सुरु भयो ।

पारिजातसँग बारबारा

यो पृष्ठभूमिभन्दा पर्तिर म आफ्नै कुरो गर्दा मैले आफू ४० वर्ष जति उमेरमा पुगेपछि मात्रै यो ‘बायसनेस’ का बारेमा गहिरिएर थाहा पाएँ । मानवशास्त्रको अध्ययन रुचिको क्रम बढ्दै गएपछि मैले पनि इतिहासको पर्दामा छोपिएर बसेका वीर, साहसी र अग्रगामी महिलाबारे शोधखोज थालेकी हुँ । संयोगले त्यही क्रममा मैले आफ्नो शोधमा तिबेतियन, नेपाली र अरबी समाजको पृष्ठभूमिमा त्यहाँको साहित्य र सभ्यताका खुराकहरू पर्गेल्न थालेकी थिएँ । यही रुचि र स्वअध्ययनले मलाई नेपालका पारिजात, योगमाया र दुर्गादेवीसम्म ल्याइपुर्‍याएको हो ।

लेखक नीलम कार्की ‘निहारिका’ ले ‘योगमाया’ पात्रको केन्द्रमा रहेर लेखेको उपन्यासले मदन पुरस्कार पाइसकेको छ । धेरैपछि थाहा भयो, नीलमलाई यो लेखन चेतनामा बल दिने तपाईं हुनुहुँदोरहेछ । आफू भने शोध–अनुसन्धानको कुरामा किन ‘साइडलाइन’ हुनुभयो ?

लेखक नीलम कार्की स्वयं योगमायाको जीवन र इतिहासबाट अत्यधिक प्रभावित हुनुभएको हो । नीलमको शोधखोजप्रति मेरो गहिरो सम्मान छ, आदर छ । नेपालको ऐतिहासिक र लुप्त विषयमाथि नीलमको रुचि तथा भोजपुरसम्मको स्थलगत अध्ययनले इतिहासमा कहीँकतै हराइरहेकी योगमाया न्यौपाने नामकी एक जना साधक महिलाको नामकाम बाहिर आउन सकेको छ । एउटा ऐतिहासिक रूखो विषयमा साहित्यिक सुगन्ध र केही स्वैरकल्पना भरेर उनले ल्याएको ‘योगमाया’ उपन्यास आफैंमा अनुपम छ ।

योभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको १ सय वर्षअघिको त्यो इतिहासलाई नेपाली प्राज्ञिक र अनुसन्धानदाताको वृत्तमा यसरी चिनाउन सक्नु आफैंमा अनुकरणको कुरा हो । मलाई मेरो जीवनका अघिल्ला वर्षहरूमा पारिजात र पछिल्लो समयमा नीलम कार्की ‘निहारिका’ ले अन्तस्करणदेखि प्रभावित गरेका छन् । यति भनेर, साधक योगमायामाथिका मेरा अघिल्ला रिपोर्टहरू ‘साइडलाइन’ मा पर्नुका कारण पनि म बताउन चाहन्छु ।

मूलतः सरकारी नीतिमै योगमायाको योगदान र इतिहासलाई दमन गर्न चाहने नियत लुकेको थियो । अझ राणाकालमा त योगमाया भन्नासाथ विद्रोही र सत्ताका विरुद्ध धावा बोल्ने पात्रका रूपमा उभ्याइएको थियो । अर्कातिर, योगमायाकै बारेमा त्रिभुवन विश्वविद्यालय, सिनासले सन् २००१ मा निकालेको मेरो पुस्तक नै सार्वजनिक बिक्री–वितरणमा गयो, न यसबारे चर्चा गरियो । त्यसअघि, सन् १९८१ यता म आफूले गरेको अनुसन्धान र दुर्गम पहाडका अशिक्षित तथा गरिब भक्तिनीहरूले जगाएको चेतनाको दियोका बारे मैले विभिन्न माध्यमबाट बाहिर ल्याउन थालेकी थिएँ । तैपनि त्यो सूचना मात्रै सबैका निम्ति काफी थिएन, रहेन ।

तपाईंले आफ्ना कतिपय जर्नल, साहित्यिक लेखमा पारिजात, सुकन्याको नाम धेरैपटक लिनुभएको छ । यी नेपाली समाजका अभियन्ता पात्रबाट तपाईंले के प्रेरणा पाउनुभएको थियो ?

आदरणीय पारिजात र सुकन्याजस्ता वैचारिक रूपमा स्पष्ट तथा अनुभवी दुई महिलालाई नभेटिन्जेलसम्म म नेपालको राजनीतिक–सामाजिक धरातलबारेमा शून्य जानकार थिएँ, नेपाल आइरहने अरू धेरै विदेशी अनुसन्धानकर्मीजस्तै । धेरैजसो मानवशास्त्रीहरू अक्सर नेपाली राजनीति र त्यसमा पनि विवादास्पद लाग्ने राजनीतिक पात्रहरूबाट टाढै बस्न रुचाउँछन् ।

सुरुमा त पारिजातले मलाई नेपालको शाही शासनले उनी र उनीजस्ता कतिपय विचारक साथीभाइलाई सधैंसधैं दुःख दिइरहेको बताउने गर्थिन् । उनले नेपाली युवा जमातलाई अधिक प्रभावित गर्ने गरेको म आफैंले प्रत्यक्ष देखेकी थिएँ । उनका कवितामा पनि योगमायाका ‘हजूरवाणी’ समेटिएका हुन्थे । उनै पारजातले मलाई योगमायालाई ‘राजनीतिक विद्रोही’ (फेलो पोलिटिकल रेबेल) का रूपमा चिनाएकी थिइन् । पछि पारिजात र डा. हर्क गुरुङले मलाई मेरो अनुसन्धानमा अग्रसर हुने थप प्रेरणा दिएका थिए, यही कारण म मनकामना (संखुवासभा) र मझुवाबेंसी (भोजपुर) मा गएर भक्तिनी आमाहरूसँग बसेकी थिएँ ।

योगमाया बारेमा अध्ययन गर्न संखुवासभा, भोजपुर भ्रमणमा कत्तिको जानुभएको थियो ? योगमायाको जीवन र कर्मबारे के कुरा बाहिर आउन बाँकी छजस्तो लाग्छ ?

सन् १९८० पछि लगातार ५ वर्षजति वर्षमा एक–डेढ महिनाका हिसाबमा अथवा कहिलेकाहीं वर्षमा २ पटक म पूर्वी पहाडी जिल्लाहरू पुगिरहेकी हुन्थेँ । सोलुखुम्बुमा भने सन् १९६९–७० मा म बसेकी थिएँ, त्यसपछिका वर्षमा तेह्रथुममा पनि रहेँ । त्यसबेला नेपाली गाउँघरमा बस्न र निश्चल स्वभावका गाउँलेसँग उठबस गर्न निकै आनन्दको समय थियो, सुरक्षित पनि । सन् २००२ र २०१९ मा पनि संखुवासभा र भोजपुर भ्रमणमा निस्किएकी थिएँ । मैले मजुवाबेंसी र गौरेनी गुफामा निकै परिवर्तनहरू देख्न पाएँ, यी दुवै ठाउँ सन् ८० को दशकमा पूरै रित्तिएका थिए ।

नेपाललाई पछिल्लो ४० वर्षयता अध्ययनको केन्द्रमा राखिरहँदा र यी महिला साधकहरू (योगमाया–दुर्गादेवी) का बारेमा अरूको चासो रहिरहेको देख्दा मलाई इतिहासको यो पाटोमा अझै शोध गर्न सकिने विषय बाँकी रहेकोजस्तो लाग्छ । मेरो विचारमा योगमायालाई पक्राउ गरिँदाको अदालती अभिलेख, मृत्यु (आत्मदाह) बारेको शोध र नेपालमा राजनीतिक अभियान थाल्नुअघि युवा उमेरमा भारत प्रवासमा बस्दाको इतिहासमाथि पनि शोध हुन बाँकी छ । अर्कातिर, दुर्गादेवीकै पनि अदालती अभिलेख खोजी भएको छैन । दुर्गादेवीका श्रीमान्तर्फका आफन्तहरूले अझै पनि उनलाई सम्झिरहेका हुन्छन् । मैले तीमध्ये केहीलाई केही वर्षअघि खाँदबारी नजिकै मार्वा भन्ने ठाउँमा भेटेकी थिएँ ।

अहिले पनि राजनीतिक चेतना र विद्रोहका कुरा हुन्छन् । योगमायाले गरेको विद्रोह र पछिल्लो विद्रोह (महिला आन्दोलन) मा के तात्विक अन्तर भेट्नुभयो ?

योगमायाको समय, काम र दृष्टि निकै फरक थियो, अहिले हुने विद्रोहसाग अतुलनीय खालको । यो अन्तरका बारेमा मैले निकै समय दिमाग खियाएकी छु । योगमाया न्यौपाने मात्रै होइन, दुर्गादेवी कार्की घिमिरेका बारेमा पनि मैले त्यो समय र संघर्षको इतिहासलाई सामान्य मानेकी छैन जसबारे मैले आफ्नो यो पुस्तक (योगमाया एण्ड दुर्गादेवी : रेबेल वुमन अफ नेपाल)मा उल्लेख गरेकी छु । मैले यो पुस्तकमा यी दुई विद्रोही महिलाका बारेमा र उनीहरुले त्यसबेला उठाएको लोकतन्त्र र नागरिक अधिकारसँगको आजको सान्दर्भिकतालाई जोडेकी छु ।

प्रकाशित : पुस १८, २०७७ १०:४५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×