नेपाल संवत्‌का आर्थिक पक्ष

हिमेश

नेपाल संवतको नयाँ वर्ष सुरु हुन्छ, कार्तिक शुक्ल पक्षमा  । नेपाल संवत्का आधारमा लक्ष्मीपूजा नै वर्षको अन्तिम दिन हुन्छ  । त्यसैले आर्थिक दृष्टिकोणबाट यो दिनको ठूलो महत्त्व छ । तिहारलाई नेपाल भाषामा ‘स्वन्ति’ भनिन्छ र यो तीन दिन मनाउने पर्व हो । यी तीन दिनमध्ये पहिलो दिन लक्ष्मी पूजा नै भयो । दोस्रो दिन ‘म्ह पूजा’ मनाइन्छ भने तेस्रो दिन ‘किजा पूजा’ । वर्षको अन्तिम दिन भएको अर्थमा लक्ष्मी पूजा काठमाडौंका नेवारका लागि सालतमामी गर्ने दिन पनि हो ।

व्यवसायको एक आर्थिक वर्ष यही दिन टुंगिने गर्छ । त्यसको भोलिपल्टबाट नयाँ संवत् सुरु हुन्छ । त्यसको अर्थ हो, अर्को एउटा नयाँ आर्थिक वर्ष । व्यापारीवर्गले लक्ष्मीपूजाका दिन आफ्नो एक वर्षको कारोबार र त्यसको हिसाबकिताब बन्द गर्ने गर्छन् । नयाँ वर्षका दिन नयाँ हिसाबकिताब सुरु हुन्छ । आजभोलि यो चलन धेरै हदसम्म लोप भइसकेको छ । यसका पछाडि आफ्नै कारण पनि छन् । अझै पनि सांकेतिक रूपमा भने लक्ष्मीपूजाको दिन सालतमामी गर्ने चलन छँदै छ ।

धेरै समयअघिदेखि नै काठमाडौंमा एक आर्थिक वर्ष टुंग्याएर नयाँ वर्षमा फेरि नयाँ आर्थिक वर्ष सुरु गर्नु आफैंमा महत्त्वपूर्ण छ । यसलाई हाम्रो सांस्कृतिक पक्षसँग जोडेर हेर्न पनि मिल्छ । संस्कृतिविद् सुजनविलास वज्राचार्य भन्छन्, ‘एक निश्चित वर्षलाई आफ्नो व्यापारको समय सीमा मान्ने र त्यसैअनुसार हिसाबकिताब राख्ने हाम्रो विशिष्ट आर्थिक पक्ष हो । यो हाम्रो सांस्कृतिक पक्षसँग पनि उत्तिकै जोडिएको छ ।’ उनी यसलाई हाम्रो पुर्खाले सुरु गरेको गर्विलो पक्ष मान्छन् । राणाकालमा आएर नेपाल संवत्लाई सरकारका तर्फबाट सिधै बेवास्ता सुरु भएको मानिन्छ । यसैक्रममा लक्ष्मीपूजाका दिन सालतमामी गर्नै चलनमा पनि कमी आउन सुरु भयो । तर, नेपाल संवत्कै आधारमा अहिलेसम्म हाम्रा लगभग सबै पर्व रीतिथिति आधारित हुने र मनाइने हुनाले पनि यसको सालतमामीको सांकेतिक स्वरूप कायम रहन सकेको हो ।

पछिल्लो समय नेपाल संवत्लाई नेपालकै मौलिक संवत् मानेर मनाउने र यसको प्रयोग गर्ने क्रम बढ्दो छ । केही समय अगाडिसम्म पनि यसलाई नेवारले मनाउने पर्वका रूपमा मात्र हेर्ने संकुचित दृष्टिकोण थियो । अब भने यो खास वर्गको घेरा तोडेर सबै नेपालीको मौलिक संवत् हुने क्रममा छ । तिथिमितिका आधारमा यो संवत् कार्तिक शुक्ल पक्षको प्रतिपदाका दिन सुरु हुन्छ । नेपाल संवत् चन्द्रमासमा आधारित छ ।

संवत् गणना गर्ने दुई आधार छन् । पहिलो, चन्द्रमाले पृथ्वीलाई गर्ने परिक्रमा गर्ने आधारमा । अर्को भने सूर्यको आधारमा हो । नेपाल संवत् चन्द्रमाको गतिको आधारमा तय हुने गर्छ । यो नेपालको संस्कृति तथा परम्परासँग भिजेको छ । यो नै नेपाल संवत्को सबैभन्दा ठूलो विशेषता हो । ‘जन्मदेखि मृत्युसम्म जति पनि विधि अपनाउनुपर्ने हुन्छ, ती तिथिमै आधारित हुन्छन् । नेपाल संवत्को सबैभन्दा ठूलो सांस्कृतिक पक्ष भनेकै नेपालका मौलिक परम्परा यसमै आधारित हुनु हो । यसकै एउटा पक्षका रूपमा एउटा आर्थिक वर्षको अन्त्य र नयाँ वर्षको सुरुआत रहेको छ,’ वज्राचार्यले भने ।

शंखधरसँग जोडिएको किंवदन्ती
नेपाल संवत्का प्रवर्तक शंखधर साख्वा हुन् । नेपाल संवत्को सुरुआतबारे दुई खाले किंवदन्ती प्रचलनमा रहेको पाइन्छ, यी दुवै कुनै न कुनै रूपमा आर्थिक पक्षसँगै जोडिन्छन् । जस्तो, पहिलो विश्वासअनुसार शंखधरले खास साइतमा घरमा ल्याएको सबै बालुवा सुनमा परिणत भएको थियो । पछि त्यसैको मदतले उनले जनतालाई ऋणबाट मुक्त गरे । जनताको ऋण मुक्त गर्ने प्रयास शंखधरको प्रयास आफैंमा अद्वितीय छ । यसैक्रममा नेपाल संवत् सुरु भयो ।

शंखधरबारे अर्को विश्वास पनि छ । त्यसअनुसार शंखधर व्यापारी थिए । उनले त्यसको मदतले राम्रै प्रगति पनि गरे । उनको प्रगति देखेर आफन्त र नजिककाले सहन सकेनन् । शंखधरले गलत काम गर्न थालेको प्रचार गरे । यसैक्रममा उनलाई राजाबाट सजायका भागीदार बनाइयो । तर, उनले केही खराबी गरेका थिएनन् । त्यसैले सम्पत्ति फिर्ता पाए । त्यही सम्पत्ति उनले जनताको ऋण मोचनमा लगाए अनि नेपाल संवत् सुरु भयो ।

म्ह पूजा
लक्ष्मी पूजाको भोलिपल्ट नयाँ वर्ष सुरु हुन्छ । त्यस दिन नेवार समुदायमा ‘म्ह पूजा’ गरिन्छ । म्ह पूजा नेपाल भाषाको शब्दावली हो । यसको अर्थ हुन्छ, शरीर पूजा । संस्कृतिविद् वज्राचार्य भन्छन्, ‘नयाँ वर्षको पहिलो दिन आफ्नै शरीरलाई पूजा गर्ने परम्परा आफैंमा विशिष्ट र मौलिक रहेको मान्न सकिन्छ ।’ यसलाई विशेषतः काठमाडौं उपत्यकामा ठूलो उत्साह र भावनाले मनाउने गरिन्छ । म्ह पूजाको दिन बिहान सबेरै उठेर नुहाउने चलन छ ।

यस बेला सकेसम्म सुकिलो र नयाँ लुगा लगाउने गरिन्छ । सुरुमा म्ह पूजा गर्ने स्थान निश्चित गरिन्छ । त्यसलाई सफा राखिन्छ । म्ह पूजाका क्रममा प्रयोग हुने सामग्रीहरू पनि सफा गरिन्छ । परिवारमा सदस्यको संख्या जति छ, त्यसैअनुसार पूजाका सामान र त्यसमा प्रयोग हुने अरू सामग्री व्यवस्था गर्नुपर्छ । परिवारको कोही सदस्य बिरामी छ अथवा घर बाहिर विदेशमा छ भने पनि उसको प्रतिनिधित्व गर्दै मण्डल बनाउने गरिन्छ ।

‘यो म्ह पूजाको एउटा विशिष्ट पक्ष हो,’ वज्राचार्यले थपे । सगुनका लागि विशेष खाले पूजा थालीका रूपमा कोतःलाई प्रयोग गरिन्छ । फूलमा सयपत्री, भीमसेनपाती, मखमली र गोदावरी चाहिन्छ । पूजामा सिन्दूर, अक्षता, नैवेद्य, इता (सानो बत्ती), जजंका पनि प्रयोगमा ल्याइन्छ । सगुनमा हाँसको फुल मात्र प्रयोग हुन्छ । यस्तै सिंगो माछा चाहिन्छ । भोजमा भने यस्तै हुनुपर्छ भन्ने हुन्न । सूर्योदय हुनुपूर्व अथवा अस्त हुने पश्चिम दिशातिर फर्केर म्ह पूजा गरिन्छ ।

म्ह पूजा गर्ने परिवारका जति सदस्य छन्, ती सबैको अगाडि जलमण्डल बनाइन्छ । त्यही जलमण्डलको बीचमा पाँच वटा तेलको चक्का बनाइन्छन् । यसलाई चिकंमन्द (तेलमण्डल) भनिन्छ । नजिक बस्नेले त्यसमा पनि पूजा गर्ने गर्छन् । पूजाका क्रममा पुरुषले टोपी लगाउँछन् । महिलाले दायाँ हात बाहिर निकालेर पछ्यौरा ओढ्ने गर्छन् । यो आफ्नो शरीरको तान्त्रिक विधिबाट पूजा गर्ने र वर्षभरि चोट नलाग्ने, बिरामी नहुने, सुख–शान्ति प्राप्त हुने कामना गर्ने अवसर हो । प्रकाशित : कार्तिक ८, २०७६ १२:३८

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

हुन नसकेको त्यो वार्ता

हिमेश

काठमाडौँ — यो त्यस समयको घटना हो, जति बेला राजा ज्ञानेन्द्र शाह कसैको कुरा सुनिरहेका थिएनन्, एक्लै अगाडि बढिरहेका थिए । देशमा सशस्त्र द्वन्द्व भने उत्कर्षमा थियो । ज्ञानेन्द्र न तत्कालीन विद्रोही माओवादीसँग प्रत्यक्ष वार्ता गर्न मानिरहेका थिए, न त उनीहरूले दिएको विकल्पमा मञ्जुर थिए । राजासँग नजिकका केही भने माओवादीसँग संवाद हुनुपर्छ भनिरहेका थिए र उनीहरूले यसका लागि जिम्मेवारी सुम्पेका थिए, पद्मरत्न तुलाधरलाई । 

वामपन्थी राजनीतिज्ञ तथा अधिकारकर्मी तुलाधरको गत वर्ष कात्तिक १८ मा निधन भयो । २०४६ को आन्दोलनमा कांग्रेस र वाममोर्चाको संयुक्त आन्दोलनका लागि भूमिका खेलेका उनले माओवादीलाई शान्ति प्रक्रियामा ल्याउन पनि उत्तिकै सक्रियता देखाएका थिए । अबको शनिबार यिनै तुलाधरको नेपाल भाषामा जीवनी निस्कँदै छ र त्यो उनकै नाममा छ, ‘पद्मरत्न तुलाधर’ ।

निधनअघि उनी आफ्नो जीवनी किताबमा उतार्ने क्रममा थिए । यसका लागि पत्रकार सुरेशकिरण मानन्धरको निरन्तर सम्पर्कमा थिए । पत्रकार मानन्धरका अनुसार तुलाधरको किताबमा त्यस्ता धेरै घटनाक्रमका विस्तृत विवरण छन्, जुन धेरैलाई थाहा छैन अथवा थाहा भए पनि त्यसबारे ठोस रूपमा केही लेखिएको छैन ।

तुलाधरले त्यस्ता खास घटनाबारे पनि उल्लेख गरेका छन्, जसमा उनी प्रत्यक्ष सहभागी थिए । त्यस्तै एउटा घटनाको विवरण हो, ‘जुइमफुगु वार्ता’ अर्थात् ‘हुन नसकेको वार्ता ।’ २०६० मा नेपालगन्जमा तत्कालीन विद्रोही माओवादीका प्रतिनिधि बाबुराम भट्टराई र सरकारका प्रतिनिधि कमल थापाबीच मात्र कुराकानी भएको थियो, तर त्यसबाट केही निष्कर्ष निस्केन । राजाले पठाएका वार्ताकार र माओवादीबीच हुने गोप्य बैठकबारे मिडियाले अगाडि नै समाचार लेखिसक्थ्यो । त्यसैले गोप्य वार्ता गर्ने तय भएको थियो । मिडियाले थाहा नपाउने गरेर वार्ता गर्ने हो भने विदेश नै जानुपर्छ झनेर स्विट्जरल्यान्डको ‘सिरियस सेत्रेट टक एग्रोथ’ नामको संस्थाले सुझाव दिएको रहेछ । त्यसका लागि सबै प्रकारको व्यवस्था जेनेभामा रहेको ‘सेन्टर फर ह्युमानिटेरियन डायलग’ नामक संस्थाले गर्ने भयो ।

यो प्रस्तावमा राजा ज्ञानेन्द्र पनि तयार भए, माओवादीका तर्फबाट पनि स्वीकृति आयो । लामो तयारीपछि राजाको पक्षबाट स्विट्जरल्यान्ड जानेमा दुई जनाको नाम तय भयो, कमल थापा र शरदचन्द्र शाह । माओवादी पक्षबाट नाम आएको थियो, कृष्णबहादुर महरा र सुरेश आलेमगर । सहजकर्ताको भूमिकामा तुलाधर मात्र जाने भए । उनको युरोप यात्राबारे शंका होला भनेर पत्नी नीलशोभा पनि सँगै जाने भइन् । स्विटजरल्यान्ड जाने भनिएको दिन ६ जना मात्र अट्ने चार्टर विमान त्रिभुवन विमानस्थलमा ओर्लियो । विमान उड्नुअघि तुलाधरले हेलिकप्टरबाट काठमाडौंबाहिर गई माओवादी प्रतिनिधि लिएर आउने कार्यक्रम थियो । अत्यन्त गोप्य रूपले वार्ता गर्ने त्यो रोमाञ्चकारी तयारी अन्तिम समयमा नाटकीय रूपमा रोकियो । तुलाधर हेलिकप्टर चढिसकेका थिए । अप्रत्याशित रूपमा प्रधानमन्त्री लोकेन्द्रबहादुर चन्दको फोन आयो ।

निर्देशन थियो, ‘भ्रमण रद्द गर्नुहोस् । अहिले स्विट्जरल्यान्ड जानु पर्दैन ।’ यो सुनेर तुलाधर उनकै भाषामा ‘विस्मित भए’ । आखिरमा यो वार्ताका लागि सरकारबाट प्रधानमन्त्री र माओवादीबाट पुष्पकमल दाहालको स्वीकृति थियो । स्वयं राजाको समेत स्वीकृति रहेको वार्ता किन रद्द भयो ? त्यो पनि एकाएक ? तुलाधरलाई लाग्यो, केही ठूलै गडबडी भएको हुनुपर्छ । नत्र यति ठूलो निर्णय एकाएक आउने थिएन ।

उनले सोधेछन्, ‘वार्ता किन रद्द भएको हो त ? ’ प्रधानमन्त्रीको उत्तर आयो, ‘यो वार्ताको कुरा एक्सपोज भइसक्यो । यसबारे विदेशीलाई पनि थाहा भइसक्यो । भारतलाई पनि थाहा भइसक्यो ।’

पूरा घटनाक्रमले जटिल स्थिति सिर्जना गर्‍यो । विदेशबाट जहाज आइसकेको थियो, सरकारी वार्ताकार तयार थिए, माओवादी पर्खिरहेका थिए । विदेशमै पनि सबै प्रकारको तयारी भइसकेको थियो । तुलाधर र थापा तुरुन्तै सिंहदरबार पुगे । चन्दसँग वार्ता स्थगित नगर्न अनुरोध गरे तर उनले मानेनन् । यो घटनापछि तुलाधर लामै समय तनावमा रहे । त्यो गोप्य वार्ताको कुरा कसरी बाहिर आयो ? डर थियो, कतै आफ्नै तर्फबाट पो कुरा चुहियो कि ? लामो समयसम्म कुनै मेसो पाउन सकेनन् ।

केही समयपछि उनी फरक काममा काठमाडौंस्थित नर्वेली दूतावासमा पुगे अनि थाहा पाए, वार्ता हुन नसक्नुको कारण । नर्वेली दूतावासले अज्ञानवश गरेको एउटा सोधपुछले पूरा वार्ता रोकिएको रहेछ ।

स्विटजरल्यान्डमा सरकार र माओवादीबीच धेरै दिन धेरै चरणमा वार्ता गर्ने कार्यक्रम थियो । त्यो वार्ता सकिएपछि फेरि अर्को वार्ताका लागि पनि स्थान तय गरिएको थियो र त्यो थियो, नर्वे । नर्वेले यसअघि पनि धेरै अवसरमा यस्ता शान्तिवार्ता आफ्नो देशमा गरिसकेको पृष्ठभूमि थियो ।

नेपालमा प्रतिबन्धित माओवादीका सदस्य विदेश जान लागेको हुनाले त्यसमा सरकारको स्वीकृति छ अथवा छैन भनेर नर्वेली दूतावासले बुझ्न खोजेको रहेछ । यसबारे परराष्ट्र मन्त्रालयलाई थाहा थिएन, त्यसैले सचिवले प्रधानमन्त्रीलाई यसबारे जानकारी दिए । प्रधानमन्त्री चन्दलाई के लागेछ भने गोप्य वार्ताको योजना त ‘एक्सपोज’ भइसकेछ । नर्वेली दूतावासलाई थाहा भएपछि भारतीय दूतावासको जानकारीमा पनि आएको हुनुपर्छ भन्ने ठानेर उनले वार्ता रद्द गर्न भने । तर यथार्थ के थियो भने वार्ताबारे नर्वेली दूतावासलाई केही पनि जानकारी दिएन । उसले एउटा नियमित प्रक्रिया मात्र पूरा गर्न खोजेको थियो । तर यसले निकै गोप्य राखिएर अगाडि बढाइएको वार्ता सुरु हुनु अगावै तुहाइदियो ।

सम्भवत: पूरा घटनाक्रमबारे तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रसम्म पनि सबै सूचना पुगेको थियो । त्यसैले वार्ता रद्द गर्न उनीबाटै चन्दकहाँ निर्देशन आएको हुन सक्छ । तुलाधरलाई वार्ता रद्द भएपछि के लागेको थियो भने त्यो सम्भव भएको भए र त्यसले सफलता प्राप्त गरेको भए नेपालमा शान्ति बहाली केही चाँडै हुन सक्थ्यो । त्यसपछि धेरै कुरा सजिलै अगाडि बढ्न सक्थे । र, त्यसबाट नेपालको आधुनिक इतिहास नै फेरिन सक्थ्यो । तर वार्ता रद्द भएपछि समयले आफ्नै दिशा लियो, जुन अहिलेको स्थितिमा आइपुगेको छ ।

प्रकाशित : कार्तिक ६, २०७६ ०९:०१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×