बिसे नगर्चीका सन्तान : लालमोहरमात्रै छ साथमा

, हरिराम उप्रेती

गोरखा — नेपाल एकीकरण अभियानमा राजा पृथ्वीनारायण शाहले बिसे नगर्चीसँग सल्लाह लिएको किस्सा छ । नुवाकोटसँग पटकपटकको युद्धका कारण हायलकायल भएका पृथ्वीनारायण नगर्चीको दैलोमा ‘बुद्धि’ माग्न पुगेका थिए ।

ZenTravel

यिनै नगर्चीले घरधुरी कर लगाएर हतियार किन्ने पैसाको जोहो गर्नुपर्छ भनेर राजालाई सुझाव दिएको मानिन्छ। उनी नगरा पनि बजाउँथे। लडाइँमा नगरा बजाएर गोरखाली फौजमा जोश भरिदिन्थे।

Meroghar

२०६२/६३ सालको जनआन्दोलनमा श्रवण मुकारुङको ‘बिसे नगर्चीको बयान’ कविताले नगर्चीलाई फेरि चर्चामा ल्यायो। आन्दोलनलाई व्यापक बनाउन यो कविता र बिसे नगर्चीको बिम्वको योगदान र यो आन्दोलनले नेपालबाटै राजतन्त्रै फालेको तथ्यबारे धेरै लेखिरहनु आवश्यक छैन। रोचकचाहिँ जुन बिसेको सल्लाहमा राजतन्त्रको जग फैलिएको थियो तिनै बिसेको नाम राजतन्त्र फाल्ने आन्दोलनको अश्त्र बन्न पुग्यो !

नेपाल एकीकरणको नेतृत्व गर्ने पृथ्वीनारायणपछि उनका दस पुस्ता नेपालका राजा भए। बिसे नगर्चीका भने त्यसपछिका पुस्ताबारे कसैले खोजखबर राखेको पाइदैन।

बिसे नगर्चीको तीनपुस्ते लालमोहर।

पृथ्वीनारायण शाह राज्य विस्तारपछि काठमाडौंलाई राजधानी बनाउनेगरी ‘बसाईं’ सरे पनि बिसेका सन्तान भने गोरखामै छन्। सरकारले दिएको लालमोहर लेमिनेसन गरेर बसेका उनका शाखा सन्तति गत साता गोरखा नगरपालिका– ६ मा भेटिए।
राजाहरुले बिसेका सन्तानलाई लालमोहर दिने गरेका थिए। अन्तिम लालमोहर जंगबहादुरले दिएका थिए। जंगबहादुरका पालामा दिएको लालमोहर लेमिनेसन गरेर सुरक्षित राखिएको छ। उनीहरुका केही शाखा सन्तान भने चितवन झरेका छन्। दुवै ठाउँका मिलाएर बिसे नगर्चीका एघारौं र बाह्रौं पुस्ताका सन्तान २५ घरधुरीछन्।

विसं १९०५ को लालमोहरमा काले नगर्चीसम्मको उल्लेख छ। वि.स १८४६, १८७५ र १९०५ का सरकारी लालमोहरका आधारमा काले नगर्चीसम्मको पुस्ता कागजमा देखिन्छ। काले नगर्चीपछि एकैचोटि योगी नरहरि नाथले मचिन्द्र परियारलाई ९ औं पुस्ता भनेर उल्लेख गरे। तर, काले नगर्ची र मचिन्द्र बीच को–को थिए? यस ठाउँमा कहिले जन्मिए कहिले मरे भन्ने कुराको तिथि मिति कसैलाई थाहा छैन।

योगी नरहरिले पनि केका आधारमा ९ औं पुस्ता भने भन्ने कुरा कतै खुल्दैन। दरबारले लेख्दिएर तीन पुस्ता खुल्यो। त्यसपछिको लामो समय बिसे नगर्चीका सन्ततिको खोजी भएन। सार्वजनिक वृत्तमा खोजी हुन थालेको त भर्खरै हो।

बिसे नगर्चीकै सन्तानहरु भने मचिन्द्र परियारलाई ११ औं पुस्ता मान्छन्। त्यसै आधारमा उनकी छोरी रामकुमारी परियारलाई १२ औं पुस्ता मान्न सकिन्छ।

बजार झर्दै बिसेका सन्तति
२०३६ सालतिर बिसे नगर्चीका सन्तानहरु सिलाइबुनाइ गर्न बजार झरे। बजारले नै उनीहरुका लागि छाकटार्ने व्यवस्था गरिदियो। २०३६ सालभन्दा अगाडि बालीघरे प्रथामै उनीहरुको गुजारा टर्थ्यो। दिनभरि बिष्टका खेतमा काम गर्दा मुस्किलले एक माना अन्न पाइन्थ्यो। खेतमा काम नहुँदा विष्टका लुगा सिलाइदिनुपर्थ्यो।

२०३६ सालपछि बजारले सिपको कदर गर्न थाल्यो। तर पनि बालीघरे प्रथा टुटेको थिएन। पछिल्लो १०–१५ वर्षमा गोरखा बजार निकै ठूलो भयो। अनि बालीघरे प्रथा विस्थापित भयो। लाजले पनि विष्टहरुले पैसा दिएर लुगा सिलाउन लगाए।

बिसेका सन्तति प्रायःको नाममा घर छ खासै जग्गा जमिन छैन। रामकुमारी परियारको पनि घर भएको जग्गामात्र छ। उनका एक छोरा डीभी परेर अमेरिका गएका छन्। अर्को छोरा खाडी। श्रीमान टेलरमा काम गर्छन्। मचिन्द्रका कान्छा भाइका छोरा शिवशंकरको पनि बजारमा टेलर छ।

नगर्चीको सालिक पाखामा
बिसे नगर्चीको सालिक

२०५२ सालदेखि नै बिसे नगर्चीको सालिक गोरखामा राख्न परियार सेवा समाज लागिपरेको थियो। परियार सेवा समाज र बिसे नगर्चीका सन्तति दुवैले गोरखा दरबार जाने पर्यटनमार्ग छेउमा सालिक राखिनुपर्छ भनेर लामो समय कुरे। फलस्वरुप स्थानीय तहको चुनाव भइसकेपछि गितारडाँडामा नै सालिक राखिने निर्णय भयो।

गितारडाँडा गोरखा नगरपालिका–६, मा ०७५ साल जेठ २६ गते सालिकको शिलान्यास गरियो। यस थुम्कोबाट गोरखाबजारका कंक्रिट घरहरु, पत्रैपत्रका पहाडहरु, दरौंदी खोला र हरिया फाँटहरु देखिन्छन्। गोरखा दरबार पुग्ने पर्यटकहरु ढुङ्गाले बनेका सिँढी हुँदै यही थुम्कोबाट मास्तिर लाग्छन्।

यस ठाउँमा १४ रोपनी सार्वजनीक जग्गामा बिसेको सालिक र पार्क बनाइने भइयो। शिलान्यासमा वडाध्यक्ष, उपमेयर, परियार समाज नेपाल र गाउँमा रहेका बिसे नगर्चीका सन्तति सबै उपस्थित भए। उनीहरु निकै खुशी पनि थिए। तर, यो खुशी धेरै लामो समय टिकेन। जुन ठाउँमा सालिक राख्ने भनिएको थियो। त्यहाँ खनेको खाल्टो जस्ताको तस्तै छ तर सालिक छैन।

सालिक बन्यो गितारडाँडाभन्दा माथि अग्लो भीरमुनि। २०७५ साउन १८ मा रातारात पाखोतिर फर्काएर बिसेको सालिक ठड्याइयो। सन्तानहरुलाई थाहा नदिई। गोरखा दरबार घुम्न जाने पर्यटकले यो सालिक देख्दैनन्। सालिकका वरिपरि बाख्रा चर्छन्। बालबालिका खेल्छन्।


शिवशंकर र तिलकुमारीलाई सालिक राखेको ठाउँले बिझाएको छ। तिलकुमारीको गुनासो छ, ‘त्यहाँ राख्ने थाहा पाएको भए म मेरै पाखोमा लगेर राख्थेँ। हामीले सालिकमार्फत बिसे नगर्चीको सम्मान खोजेको हो।’ यति भनिसकेपछि उनी प्रश्न गर्छिन्, ‘अर्याल, पन्त, थापालगायतका व्यक्तिको सालिक भए यसरी मिल्काउँथे त?’

त्यस्तै मचिन्द्रको छोरी रामकुमारी भन्छिन्, ‘दमाईको चिहान यहाँ राखिदिए भन्छन् स्थानीय बासिन्दा। सालिक धरी हेला मा छ।’ उनको घर नजिकै सालिक छ। तैपनि उनले कहिले सालिक नजिक पुग्ने, धुप बाल्ने कहिलै गरिनन्। आफूले भोगेको हेला बिसे नगर्चीको सालिकले पनि भोगिरहेकै छ। उनी थप्छिन् ‘ दमाइको भूत रातिराति सालिक वरिपरि लाग्छ भन्छन् यहाँका बासिन्दाहरु।’

नगरपालिकाले नै सार्‍यो पाखामा
सालिकलाई यसरी पाखामा सार्ने काम गोरखा नगरपालिकाले गरेको हो। गोरखा नगरपालिकाका मेयर राजनराज पन्त भन्छन्, ‘३० फिटको गोरखनाथको सालिक गितारडाँडामा ठड्याउने योजना पाइपलाइनमा छ। बिसे नगर्चीको सालिक गितारडाँडामा राख्दा गोरखनाथको सालिकमा बाधा देखिने भयो।’

नगरपालिकाले बिसेको सालिक शिलान्यास गरेको ठाउँमा गोरखनाथ पार्क बनाउने योजना अघि सारेको छ। मेयर पन्त भन्छन्, ‘बिसे नगर्चीको पार्कले भन्दा गोरखनाथको पार्कले बढी आन्तरिक तथा बाहृय पर्यटक भित्र्याउन सक्छौं भन्ने हाम्रो बुझाइ र इतिहासलाई पनि सम्मान गर्ने अनि धार्मिक पर्यटक विस्तार गर्ने उद्देश्य हो।’

बिसेका सन्तान भने यसरी सालिक कसैले नदेख्ने पाखामा पुर्‍याइँदा यसले बिसेको इतिहासको अपमान गर्ने बताउँछन्। ‘हामीले राज्यबाट अरु केही मागेका छैनौं। केवल बिसेको सम्मान भएको हेर्न चाहन्छौं। सालिकै बनाउने हो भने कम्तिमा देख्ने ठाउँमा राख्नुपर्‍यो। इतिहास पनि हो भन्ने अनि लुकाउने पनि गर्न मिल्छ?’ शिवशंकर प्रश्न गर्छन्।

तिलकुमारीले सालिक देखिने ठाउँमा सालिक राख्नुपर्‍यो भनेर जनप्रतिनिधि, मेयर पन्त र पुरातत्व विभागका हाकिमलाई भेटिन्। सिडिओलाई पनि गुहार लगाइन्। ‘मैले कि देख्ने ठाउँमा राख्नुस् कि म मेरै जग्गामा राख्नु भनें, कसैले टेरेन,’ उनले भनिन्, ‘कतिले दमाइको सालिक किन सबैले हेर्नुपर्‍यो भनेर समेत भने।’ उनले थपिन्, ‘मैले संघर्ष गर्न छाडेको छैन। आखिर दमाइको खोजी त हुँदो रहेछ नि ! इतिहास त सबैलाई चाहिँदो रैछ नि !’

तिलकुमारीलाई त यो सालिकको बनावटले पनि बिझाएको छ। भन्छिन्, ‘बिसे नगर्चीको पहिचान नै राजालाई बुद्धि दिने व्यक्ति हो। उनको सालिक त हातमा एक रुपयाँको ढ्याक्क बोकेको हुनुपर्ने। कि लिएको चाहियो कि दिएको। हात त चाहियो नि ! हातै नभएको सालिक कसको हो भन्ने?’ उनले प्रश्न गरिन्।

परियार सेवा समाजका लागि अमर चित्रकारले २०५२ सालमा एक हातले राजालाई पैसा दिइरहेको बिसे नगर्चीको सालिक बनाएका थिए। यो नै उनले बनाएको अन्तिम सालिक थियो। शिलान्यास हुँदा यही सालिक राख्ने तयारी थियो। तर, पछि नगरपालिकाले बिना हातको सालिक बनाउन लगाएर राख्यो।

प्रकाशित : पुस २६, २०७६ १६:५३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

सभामुखबारे छलफल गर्न बालुवाटारमा नेकपा सचिवालय बैठक

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — सभामुखको उम्मेदवार चयनबारे सत्तारुढ नेकपा सचिवालय बैठक बालुवाटारमा सुरु भएको छ ।

प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको सरकारी निवासबालुवाटारमा सवा ४ बजे सचिवालय बैठक सुरु भएको हो ।

बैठकमा सभामुख चयन लगायत समसामयिक विषयमा छलफल भइरहेको प्रधानमन्त्रीओलीका प्रेस सल्लाहकार सूर्य थापाले जानकारी दिए ।

आइतबार संघीय संसदको प्रतिनिधिसभा बैठक आह्वान गरिएको छ । उक्तबैठकमा सभामुख चयनको कार्यतालिका अगाडि बढाउने तयारी भइरहेको छ । नेकपाले सभामुखकोउम्मेदवार तय गर्न नसक्दा संसद बैठक यसअघि सूचना टाँसेर स्थगित गरिएको थियो ।

नेपकाका अध्यक्षद्वय ओली र पुष्पकमल दाहालले सभामुखमा पूर्वएमाले किपूर्वमाओवादीबाट हुने भन्ने टुंगो लगाउन नकसेपछि नेकपा अनिर्णित भएको हो ।

प्रकाशित : पुस २६, २०७६ १६:४७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×