चित्रको कथा : पृथ्वीनारायणको चित्रमा चोरी औंला कसरी ठडियो ? 

पृथ्वीनारायणको चित्र बनाउने कलाकार केके कर्माचार्यसँग संवाद
केके कर्माचार्य

काठमाडौँ — आज पुस २७ पृथ्वीजयन्ती । पृथ्वीनारायण शाह भन्नासाथ दिमागमा आउने पहिलो चित्र हो, औंला ठड्याइरहेको राजाको । उनका सालिक हुन् वा फोटो, सबैमा रोबदार तरिकाले उभिएका, औंला ठड्याइरहेको यो चित्र बन्यो कसरी ? ठडिएको औंलाको अर्थ के हो ? हुलाक टिकटका लागि यो चित्र डिजाइन गर्ने कलाकार केके कर्माचार्यको स्मृति :

ZenTravel

अक्षर र तिथिबाहेकको इतिहास कलाले बताउँछ। चित्र केबल चित्रमात्र होइन इतिहास पनि हो। कपाल, आँखा, अनुहार, आभूषण, बसेको र उभिएको ठाउँले इतिहासको कथा भनिरहेको हुन्छ। जान्नेहरुले तस्बिरमा देखिने आभूषणबाटै कुन लिच्छवीकालीन, कुन मल्लकालीन र कुन शाहकालीन समय हो छुट्याउँन सक्छन्।
शब्दले मात्र इतिहास बन्दैन। पात्रको क्यारेक्टर चित्रमा आउनुपर्छ। पृथ्वीनारायणको चित्रमा साधारण श्रीपेचमात्र लगाएको भए त्यसले कस्तो इतिहास बताउँथ्यो होला?

Meroghar


पृथ्वीनारायण शाहको बारेमा पढ्नुपर्‍यो भने शब्द चाहियो। तर, शब्दले सम्पूर्ण दृश्य दिँदैन। चित्रको भाषा यहाँ महत्वपूर्ण हुन्छ। यसैकारण शब्दभन्दा चित्र बलियो हो भनिन्छ।

पृथ्वीनारायणका दुई चित्र, दुई मुद्रा
इतिहासकार बाबुराम आचार्यले फेला पारेको पृथ्वीनारायणको सबभन्दा पुरानो चित्र

अब पृथ्वीनारायण शाहको दुई अलक समयको फोटोको चर्चा गरौं।

पहिलो तस्बिर इतिहासकार बाबुराम अचार्यले भेटेका हुन् भनिन्छ। यसमा पृथ्वीनारायण फूल समाएर सिंहासनमा साधारण राजा जसरी विराजमान छन्।

यो चित्र बनाउने कलाकार अज्ञात छन्। पृथ्वीनारायणको यही चित्र प्रचारमा आएको सबभन्दा पुरानो चित्र हो। यस चित्रको क्यारेक्टर साधारण छ। पृथ्वीनारायण शाह भनेर लेखेकोमा यो सबभन्दा पुरानो हो। यसकारण यसको चर्चा निकै चल्यो।

राजाको फोटो लिने भनेपछि राम्रो बनाउनुपर्‍यो भन्ने थियो। राम्रो बनाउन केही त चाहियो। अनि हातमा फूल राखेको हुनुपर्छ। यो भारतीय प्रभाव हो। भारतका पुराना राजाहरुको चित्र प्रायः यस्तै प्रकारका हुन्छन्।

मेरो अनुमानमा फूल भएको कारण यो पोट्रेट पृथ्वीनारायण जीवित भएको बेलामा बनाएको हुनुपर्छ। अनुमान गर्ने आधारहरु छन्। यसको परम्परागत शैलीले नै उनी जीवित हुँदै बनाएको भन्ने भन्छ। बाबुराम अचार्यले पनि यही आधारमा जीवित हुँदा बनाएको भन्छन्। चित्रमा मुगलको जस्तो रानीहरु वरिपरि छैनन्।

महेन्द्र राजा भएपछि पृथ्वीनारायण शाहको चित्रको खोजी हुनथाल्यो। चित्रको खोजी गर्दा त्यही फूल भएकोमात्र भेटियो। पञ्चायत व्यवस्था, राष्ट्रिय विभूति र पृथ्वीनारायणलाई प्रचार गर्ने पनि महेन्द्रकै कन्सेप्ट हो त्यसबेला। पृथ्वी जयन्ती मनाउने चलन पनि यसैबेला सुरु भएको हो। पहिला पृथ्वी जयन्ती त्यस्तो मनाइँदैन थियो। महेन्द्र राजा भइसकेर पञ्चायतको व्यवस्था गरिसकेपछि यस्ता कुरा धेरै आएका हुन्।

महेन्द्रले यो चित्र परम्परागत भयो, प्रभावकारी भएन भने। चित्रले पृथ्वीनारायणले एकीकरण गरेको हो भन्ने कुरा कतै देखाउँदैन थियो। त्यसबखतको चित्र बनाउने शैलीले जयप्रकाश मल्ल र पृथ्वीनारायणको चित्र उस्तै देखाउँथ्यो। पूरै अनुहार पनि आएको थिएन। यो चित्रमा देखाइएको श्रीपेचको डिजाइन पनि लोकल हो, गोरखाकै।

महेन्द्रले बनाउन लगाएको दोस्रो चित्र

पृथ्वीनारायणलाई एकीकरण गरेका फरक राजा हुन भनेर कसरी देखाउने त? उनको चित्र त्यस्तो थिएन।
२०२४ सालतिर टिकट पृथ्वीनारायणको टिकट निकाल्ने भइयो। म हुलाक टिकटको डिजाइन गर्थे त्यसबेला। त्यही भएको पुरानो चित्रमा फूल हटाएर मैले नै औंला राखें।

टिकटको आर्ट गर्ने एकजनाले हो। तर, कस्तो गर्ने भन्ने के कसरी गर्ने भन्ने बैठकले अगाडि नै पास गर्थ्यो। मिटिङले पास गरेको डिजाइनअनुसार मैले चित्र बनाएँ। अनि नेपाल एकीकरण गरेका फरक राजा हुन् भनेर चित्रले छुट्यायो।
यो चित्र बन्यो कसरी त?

पहिलेको बजारको चित्र त्यति राम्रो भएन पृथ्वीनारायणको एकीकरणकर्ताको छविअनुसारको चित्र परिकल्पना गर्नुपर्‍यो भन्ने कुरा भयो। अमर चित्रकार दरबारको सबै चित्र कोर्नुहुन्थ्यो त्यसबखत। उहाँलाई बालकृष्ण समले दरबारभित्र पुर्‍याउनु भएको थियो।

उहाँ दरबार पुग्नुअघि दरबारको मात्र छुट्टै आर्टिस्ट भन्ने कोही थिएन। उहाँ पुगेपछि नै शाह राजाहरुका पोट्रेट भटाभाट बन्न थालेको हो।
२४ सालमा जारी गरिएको केके कर्माचार्यले बनाएको पृथ्वीनारायणको नयाँ चित्रको हुलाक टिकट।
पृथ्वीनारायणको यो नयाँ चित्र बनाउन त्यसबेलाको सरकारले निर्देश गरेको थियो। पृथ्वीनारायणलाई लडाकु, अलि बहादुर देखाउनुपर्‍यो भन्ने थियो। पहिलेको चित्रमा त यो कुरा देखिएन। बहादुर देखिनको लागि यो नयाँ चित्र बनाउन लगाएको हो।

यो तस्बिर अहिलेको यूरोपियन शैलीमा छ। यसलाई आधुनिक भन्नुपर्छ। राजाको त चिउडो तल पोटिलो मासु भएको देखाउनुपर्‍यो। फुर्तिलो देखाउनुपर्‍यो। अनि यस चित्रमा त्यस्तै देखाइयो।

अहिलेको समयमा सबै ठाउँमा यसैको प्रचार छ। स्कूलका विद्यार्थीले पृथ्वीनारायणलाई चिन्ने यही फोटोको मार्फतबाट हो।

यसमा हातहतियारसहित श्रृंगारिएको छ। आभूषण छ। बहादुरीपन छ। औंला राख्नुको अर्थ यो राजाले एकीकरण गरेको हो भन्ने कुरा देखाउनको लागि हो। पृथ्वीनारायण त नेपालको इतिहासमा अरुभन्दा भिन्न राजा हुन नि त !
उनको पहिचान कसरी गर्ने? औंलाको चित्रले पृथ्वीनारायणलाई पहिचान दियो।

यो चित्र हर्ने मानिसका लागि चित्रको सन्देश हो– एकीकरण। पहिलेको फोटोले एकीकरणको म्यासेज दिँदैन थियो। फूलको ठाउँमा औंला थपेर एकीरणको सन्देश दिइयो। पृथ्वीनारायणको योगदान के त भन्दा एकीकरण। अनि मैले त्यो औंला थपिदिए।

यस्तो सन्देश आमजनतालाई भन्दा पनि सैनिकलाई बेसी आवश्यक हुन्छ। सौनिकलाई जुरुक्क पार्ने फोटो चाहियो। जनताले त एक दिन पृथ्वी जयन्ती मनाउँछन्। त्यसपछि सकियो। सेनाका त कार्यालयमा अहिले पनि ठूलाठूला फोटा सजाएर राखेका हुन्छन्।
कलाकार केके कर्माचार्य

चित्रमा राजालाई नेवारजस्तो वा गुरुङजस्तो पनि देखाउन सकिन्थ्यो नि ! वा इन्डियन जस्तो पनि देखाउन सकिन्थ्यो तर क्षेत्रीय देखाइयो। यो पछिल्लो तस्बिर राजा यस्तो हुनुपर्छ भनेर कल्पना गरेर बनाइएको हो।
समयसँगै चित्रमा यसरी परिवर्तन भयो।

त्यसबेलाको पृथ्वीनारायण शाहको निर्देशित अनुहार अहिलेको गणतन्त्रमा पनि प्रयोग हुन्छ। नयाँ चित्र बनाएको छैन। यसलाई परिवर्तन गरेर नयाँ बनाउन नसकिने त होइन। तर, गरिएन। किन गरिएन यो प्रश्न नै छ। अनि अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न हो अहिले फेरि पृथ्वीनारायणको चित्र बनाइयो भने कस्तो बन्ला? वा कस्तो बनाइएला?

(नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठानका कुलपति केके कर्माचार्यसँग रवीन्द्र ढकालले गरेको कुराकानी।)

प्रकाशित : पुस २७, २०७६ ११:३४
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

सभामुखको उम्मेदवार टुंग्याउन ओली–दाहाल बालुवाटारमा

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — संघीय संसद अन्तर्गतको प्रतिनिधिसभाको रिक्त सभामुखमा पार्टीको उम्मेदवार टुंग्याउन सत्तारुढ दल नेकपाका दुई अध्यक्ष केपी शर्मा ओली र पुष्पकमल दाहालबीच बालुवाटारमा छलफल भइरहेको छ । 

प्रधानमन्त्री निवास बालुवाटारमा एक घण्टादेखि जारी छलफलमा प्रतिनिधिसभाको सभामुख र उपसभामुखको उम्मेदवारका विषयमा छलफल भइरहेको बताइएकाे छ।

नेकपा सचिवालयको शनिबार बसेको बैठकले उपसभामुख शिवमाया तुम्बाहाङ्फेलाई पदबाट राजीनामा दिन निर्देशन दिएको थियो। तुम्बाहाङ्फे तत्कालीन नेकपा एमालेबाट उपसभामुख बनेकी हुन्। उपसभामुख तुम्बाहाङ्फेले भने आफूले राजीनामा नदिने र आइतबारको बैठक आफै‌ंले चलाउने इकान्तिपुरलाई शनिबार बताएकी थिइन् ।

कृष्णबहादुर महराले गत असोज १४ गते राजीनामा दिएपछि प्रतिनिधिसभा सभामुखविहिन छ। नेकपामा सभामुखका लागि वर्तमान उपसभामुख तुम्बाहाङ्फे, पूर्वसभामुख सुवासचन्द्र नेम्वाङ र अग्नी सापकोटा आकांक्षी छन्।

प्रकाशित : पुस २७, २०७६ ११:३३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×