काठमा कोलिय युग

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — बुद्धको मावली र ससुराली मानिन्छ देवदहलाई । कोलिय राज्यको इतिहास बोकेको यो थलोमा मूर्तिकारहरूले सात दिन बिताउँदा बुद्ध सामुदायिक वनको दृश्य फेरिएको छ । ‘घुम्दै हिँड्दा यहाँ अब बुद्धका ससुरा र सानिमा पनि भेटिने छन्,’ मूर्तिकला कार्यशाला सकाएर शनिबार राजधानी फर्केका मूर्तिकार लालकाजी लामाले भने, ‘जंगलमा सजिएका काष्ठकलाले अब कोलिय राज्यको कथा भन्छ ।’ 

रुपन्देहीको देवदहमा काठमा कुँदिएका कोलियकालमा आधारित कला । कार्यशाला सकाएर मूर्तिकारहरू शनिबार राजधानी फर्केका छन् । 

उनका अनुसार रुपन्देहीका मूर्तिकार गोविन्द चौधरीले बुद्धका ससुरा सप्रबुद्धको मूर्ति बनाएका छन्, गुल्मीका यम थापाले सानिमा प्रजापति गौतमीको । बुद्धलाई तिनै सानिमा गौतमीले हुर्काएकी थिइन् । लालकाजीले भने मायादेवी र लिटिल बुद्धको सात पाइला काठमै उतारेर लुम्बिनीको झल्को दिएका छन् ।

गुल्मीकै मूर्तिकार भुवन थापाले पाकडीको रूख, पुरानो देवदहको नक्सा र रथको पांग्रा जोडेर कोलियकालीन समयको सभ्यता दर्साउन खोजेका छन् । लक्ष्मण भुजेलले गर्भावस्थाकै बुद्ध र कमलको फूलको काठमा कुँदेका छन् भने राजन काफ्लेले ज्ञानको ज्योतिलाई उतारेका छन् । ‘बुद्धको समयको सभ्यता झल्किने प्रतीकहरू छाडेर फर्केका छौं हामी,’ मूर्तिकार भीम श्रेष्ठले भने, ‘कोलियकालीन समयलाई थिम बनाएर पहिलोपटक यति महत्त्वपूर्ण मूर्ति कार्यशाला भएको हो ।’ उनले भने कार्यशालामा बुद्धको ज्ञानमुद्रालाई उतारेका छन् ।

काठमाडौंका प्रथमराज बज्राचार्यले ज्ञानको खोजीमा भौंतारिँदा बुद्धले पाएको दुःखलाई जीर्ण शरीरमार्फत देखाएका छन् । चितवनकी आनमारी तामाङले यशोधरा र बुद्धको सम्बन्धलाई अमूर्त शैलीको मूर्तिमार्फत देखाएकी छन् । ‘त्यति बेलाको समय उतार्दा बुद्ध र यशोधराबिचको प्रेमपूर्ण समयलाई पनि सम्झिनुपर्ने हुन्छ,’ उनले भनिन् ।

नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठान र बुद्ध सामदायिक वनले गरेको कार्यशालामा निर्मित १७ वटा मूर्ति कोलिय राज्यको झझल्को दिनेगरी पार्कमा सजाएर राखिने प्राज्ञलालकाजी लामाले बताए । मूर्तिकला विभागका प्रमुखसमेत रहेका लामाले खुल्ला कला संग्रहालयको अवधारणाअनुरूप काम गरिएको जनाए ।

‘हामीले चिनोस्वरूप मूर्तिहरू छाडेर आएका छौं,’ उनले भने, ‘स्थानीय आमा समूह र राष्ट्रिय गौतमबुद्ध उद्यान समितिले संरक्षण गर्ने जिम्मा लिएका छन् ।’ कार्यशालामा राजु पिथाकोटे, दिनेश्वर महतो, हरिराम अधिकारी, हरि थापा, बुद्ध थारू, कुवेर देवान, कुमार थापालगायतले भाग लिएको लामाले बताए ।

प्रकाशित : जेष्ठ १९, २०७६ ०८:३२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

मायालुले सम्झे कि कसो...

सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — उनको सौम्य अनुहारमा गहिरो आध्यात्मिकता पोखिएको थियो । शनिबार राजधानीको कालिकास्थानस्थित नेपालयको आरशालामा भजन प्रस्तुत भइरहेको बेला गायिका एवं संगीतकार शान्ति ठटालको अनुहार झन उज्यालियो । कार्यक्रम थानली गर्दै संगीतकार आभासले भने, ‘शान्ति दिदीमा प्रगतिशील आध्यात्मिकताको चिन्तन छ ।’ 

यिनै आध्यात्मिक चिन्तनकी शान्ति ठटाल उमेरले आठ दशकमा हिँडिरहेकी छन् । संगीतप्रतिको मोह भने उस्तै छ । यही मोहमै तानिएर उनी दार्जिलिङबाट काठमाडौं आइपुगिन् केही दिनअघि ।

नेपालयको पलेंटी शृंखलाअन्तर्गत शनिबारबाट सुरु तीनदिने ‘सेलिब्रेटिङ शान्ति ठटाल्स म्युजिकल जर्नी’ मा प्रस्तुत भइरहँदा उनको साधक अनुहारमा केही फेरबदल थिएन । पलेंटी शृंखलामा चौथोपटक प्रस्तुत भएकी उनलाई यसपटक गायनमा विमल सेञ्चुरी प्रधान र अञ्जल प्रधानले साथ दिए । श्याम प्रधानको शब्द रहेको भजन प्रस्तुतिसँगै सुरु यस पटकको शृंखलामा ठटालद्वारा संगीतबद्ध नयाँ सिर्जनाहरू प्रस्तुत गरिए ।

पलेंटी संयोजक तथा संगीतकार आभासले आफ्नो सांगीतिक याक्रामा ठटालसँगको संगतको स्मरण गर्दै कार्यत्रम अगाडि बढाइरहँदा दर्शकदीर्घामा संगीतकार तथा गायिका ठटालप्रतिको उत्सुकता बढेको थियो । आभासले ठटाललाई ‘संगीत मल्लिका’ ले सम्बोधन गर्दा ठटालको मुहारमा चमक छाएको थियो ।

यसपछि गायिका विमलाले ठटालको संगीत र रत्नशमशेर थापा शब्द रहेको ‘तिर्सना छल्किन्छ...’ र ‘मलाई चोट फेरि....’ प्रस्तुत गरिन् । थापाद्वारा नै रचित ‘आँखा आँखामा बैँसको मात...’ भने अञ्जलीले सुनाइन् । आफ्ना संगीत गुरु शान्ति ठटालसँगै पलेंटीका लागि काठमाडौं भित्रिएकी विमला र अञ्जलीले गाउने क्रममा उनीसँगको सहयात्राको क्षणहरूसमेत सम्झे । ‘यो निकै अवसर हो,’ सेञ्चुरीले भनिन् ।

ठटाल नेपाली फिल्ममा संगीत भर्ने पहिलो नेपाली नारी संगीतकारसमेत हुन् । यस पटक फिल्मका गीत प्रस्तुत गर्ने क्रममा संगीत भरेर त्यसै थन्किएका दुई रचना संगीत पारखीले सुन्न पाए । गायिका अञ्जली प्रधानले गीतकार ईश्वर बल्लभले गुरुप्रसाद मैनालीको कथा ‘बिदा’ मा आधारित फिल्मका निम्ति लेखेका गीत ‘कसैलाई सम्झिदिन्छु फूल देखे वनभरि...’ प्रस्तुत गरिन् ।

जागिरे भएर ठटाल सिक्किमतिर लागेपछि फिल्ममा दिव्य खालिङले संगीत भरेको र आफ्ना सिर्जना त्यसै थन्किएको ठटालले सुनाइन् । गायिका सेञ्चुरीले चाहिँ फिल्म ‘बाँच्न चाहनेहरू’ का दुइटा लोकप्रिय गीतहरू ‘नयाँनयाँ घामको किरण...’ र ‘मीठो मीठो तिम्रो साथ मीठो...’ सुनाइन् ।

उमेरका कारण यस पटकको पलेंटीमा भने उनी संगीतकारको रूपमा मात्र प्रस्तुत हुने सोचाइमा थिइन् । दर्शकदीर्घाबाट फर्माइस आएपछि उनले गाउनै पर्‍यो । जब उनले ‘नझार आँखाबाट कसैका प्रितहरू...’ गाइन्, तालीले आरशाला गुन्जायनमान मात्रै भएन, अम्बर गुरुङको शब्द र संगीत रहेको उनका चर्चित गीत ‘सम्हालेर राख...’ को अनुरोध तीव्र भयो । यसपछि उनले ‘सम्हालेर राख...’ गीतबारे अनुभव नै सुनाइन् । ‘यो गीत चारैतिर चर्चा भयो । जहाँ गए पनि यो गीतले मलाई छोडेन । यसलाई दोस्रो बनाउन मैले ‘आँधीहुरी...’ भन्ने गीत गाएँ, त्यो पनि हिट भयो,’ उनले भनिन्, ‘झन् पछि त दुइटा गीतले पो पछ्याए ।’ चर्चित गीतले कहिलेकाहीँ सर्जकलाई दिक्क बनाउने अनुभव सुनाउँदै उनले ‘सम्हालेर राख...’ पनि उही मधुरताका साथ गाइन् ।

आइतबारसम्म जारी रहने यस पटकको शृंखलाको अर्को विशेषताको हो, ठटालको सबैभन्दा कान्छो सिर्जना । आभासको गजल ‘जीवन चुपचाप गुजारे त के भो, तिमीले जित्यौ म हारें त के भो...?’ मा ठटालले केही दिनअघि मात्रै संगीत भरेकी हुन् । गायिका विमलाले यो गीत सुनाइन् ।

प्रस्तुतिको बिसौनीमा शशी ठटालले लेखेको लोकप्रिय गीत ‘मायालुले सम्झे कि कसो...’ प्रस्तुत गर्दा आरशालामा फेरि ताली गन्जायमान भयो । प्रस्तुतिका लागि किबोर्डमा दिनेश रेग्मी, तबलामा सन्देश महर्जन, गीतारमा सुरज प्रधान, प्रकसनमा सुन्दर महर्जन र बाँसुरीमा बलराम समालले साथ दिएका थिए भने आगामी पलेंटी शृंखला शान्ति ठटालले नै धुन भरेको महाकवि देवकोटाको कृति ‘मुनामदन’ प्रस्तुत हुने बताइएको छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ १९, २०७६ ०८:३१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्