क्रोनिए नायक कि खलनायक ?- खेलकुद - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

क्रोनिए नायक कि खलनायक ?

हान्सी क्रोनिए त्यस्ता नाम हुन्, जसलाई विश्व क्रिकेटले कहिल्यै बिर्सन सक्ने छैन । उनी गज्जबका खेलाडी थिए, उत्तिकै अब्बल दर्जाका कप्तान पनि । तर उनको नाम अविश्वसनीय रूपमा खेल मिलेमतोसँग जोडियो । विश्व क्रिकेटले पहिलोपल्ट थाहा पायो, यति माथिल्लोस्तरको क्रिकेटमा पनि पैसा खाएर वा खुवाएर, खेलको नतिजा आफूअनुकूल निकाल्न सकिन्छ । तर पनि सबै क्रोनिएलाई राम्रो नजरले हेर्छन् ।
रोयटर्स, एएफपी

केपटाउन — सन् २००२ को जुन १ मा हान्सी क्रोनिएले मृत्यु आत्मसात् गरेका थिए । उनी ३२ वर्षका मात्र थिए । दुःखद रूपमा उनी विमान दुर्घटनामा परे ।क्रिकेटको मैदानमा उनी अलराउन्ड थिए, केही उनलाई महान् खेलाडी पनि भन्ने गर्छन् । तर उनी विश्व क्रिकेटको त्यो कलंकसँग पनि जोडिए, जसमा खेल मिलेमतो हुन्छ । टेस्ट र एकदिवसीय क्रिकेट दुवैमा यी दक्षिण अफ्रिकी खेलाडीको प्रदर्शन औसत ३६ भन्दा माथि थियो ।

मिडियम पेसरको रूपमा उनी उत्तिकै उपयोगी पनि थिए । उनको खास परिचय भने एउटा नेताको रूपमा थियो । उनी अब्बल दर्जाका कप्तान थिए । ब्लोमफोन्टेनमा क्रोनिएको जन्म भएको हो । अस्ट्रेलियालाई छाडेर उनको नेतृत्वमा दक्षिण अफ्रिकाले लगभग सबै प्रमुख देशविरुद्ध शृंखला निकाल्न सकेको थियो । उनी ५३ टेस्टमा दक्षिण अफ्रिकी टिमका कप्तान थिए, त्यसमध्ये २७ मा ‘प्रोटियस’ विजयी रह्यो, ११ खेलमात्र गुमाएको थियो । उनको इच्छा दक्षिण अफ्रिकालाई एकदिवसीय विश्वकप दिलाउनु थियो, जुन पूरा हुन भने सकेन । अकालमै उनको ज्यान गयो । उनका साथी ग्यारी क्रिस्टनले भनेका छन्, ‘क्रोनिए मैदानमा अब्बल दर्जाका कप्तान हुन् । जतिबेला मैले दक्षिण अफ्रिकी टिममा प्रवेश पाएको थिएँ, उनी नै प्रेरणाका स्रोत थिए । उनकै कारण आत्मविश्वासी पनि भएँ । मैले उनलाई सम्मान नगर्न असम्भव थियो ।’

उनले केप्लर वेसल्सपछि दक्षिण अफ्रिकी टिमको नेतृत्व पाए र उत्तिकै अब्बल दर्जाका प्रशिक्षक तथा नयाँ–नयाँ प्रयोग गर्न रुचाउने बब उल्मरसँग बलियो साझेदारी पनि बनाए । सन् १९९९ को विश्वकपमा यो जोडीको कमाल सबैले देख्न पाएको थिए । त्यस विश्वकपमा भारतविरुद्ध दक्षिण अफ्रिकाको पहिलो खेल थियो । त्यसमा क्रोनिए ‘इयर पिस’ सँगै मैदानमा उत्रेका थिए । त्यसकै मद्दतले प्रशिक्षक उल्मरसँग कुराकानी गरिरहेका हुन्थे ।

रेफ्रीले पछि उनलाई त्यो हटाउन भन्नुपरेको थियो । दक्षिण अफ्रिकी टिम सेमिफाइनलसम्म पनि पुगेको थियो, तर सेमिफाइनलबाट बाहिरिनुपरेको थियो । अस्ट्रेलियाविरुद्धको त्यो खेल ‘टाइ’ मा टुंगेको थियो ।आफ्नो मृत्युको दुई वर्षअगाडि क्रोनिएले भारतीय सट्टेबाजबाट खेलमिलेमतोका लागि घुस खाएको स्विकारे । यसले पूरा विश्व क्रिकेट स्तब्ध हुनुपरेको थियो ।

दिल्ली प्रहरी एउटा फरक घटनाको छानबिनमा थियो, एकाएक उसको हातमा त्यस्तो टेप रहेको थियो, जसले खेल मिलेमतो प्रकरण बाहिर आएको थियो । सुरुमा उनले त्यस घटनामा आफ्नो कुनै प्रकारको सहभागिता नभएको दाबी गरे, तर दक्षिण अफ्रिकामा छानबिन सुरु भएयता त्यसमा अडिग रहन सकेनन् र गलिहाले । उनले आफूले खेल मिलेमतो गर्नेबाट घूस खाएको माने ।

त्यसपछि त उनी आजीवन प्रतिबन्धमा परिहाले । उनी इसाई धर्मका परम अनुयायी थिए । गिर्जाघरमा पापको प्रायश्चित गर्ने क्रममा बाइबल छोएर भनेका थिए, ‘आफ्नो कमजोरीका कारण म मूर्ख बनें र सैतानले जस्तो काम गरें । मैले यशुबाट आफ्नो नजर हटाएँ र पूरा संसार मेरा लागि अन्धकार साबित भयो ।’ सबैको आश्चर्य के तथ्यमा थियो भने उनका सबै खेलाडी क्रोनिएको पक्षमा थिए । क्रोनिएको घटना छानबिन गर्ने क्रममा भारतका पूर्वकप्तान मोहम्मद अजहरूद्दिन मात्र होइनन्, पाकिस्तानका पूर्वकप्तान सलिम मलिक पनि आजीवन प्रतिबन्धमा परे । यस्तै अन्य धेरै खेलाडी पनि कारबाहीमा परे । अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट काउन्सिल (आईसीसी) लाई क्रिकेट खेल स्वयंको लाज छोप्न गाह्रो भएको थियो । पछि आईसीसीले खेल मिलेमतो रोक्न विशेष कमिटी नै बनाउनुपरेको थियो ।

मिलेमतोको नालीबेली

त्यसो त पूरा घटना भएको पनि दुई दशकभन्दा बढी समय भइसकेको छ । तर हान्सी क्रोनिए प्रकरणले तरंगित विश्व क्रिकेटले त्यसको धक्का अहिलेसम्म पनि महसुस गरिरहेको छ ।

सन् २००० को सुरुआततिर क्रोनिएबाट कप्तानी छिनिएको थियो, एकपछि अर्को अविश्वसीय घटनाक्रमबीच । जनवरीमा दक्षिण अफ्रिका र इंग्ल्यान्डबीचको त्यो टेस्ट चलिरहेको थियो, जसको नतिजाले शृंखलामा कुनै अर्थ राख्दैन थियो ।

यस्तो किनभन्दा दक्षिण अफ्रिकाले यसअघि नै शृंखला जितिसकेको थियो । यही टेस्टको पनि सुरुआती तीन दिन पूर्णतः वासआउट भइसकेको थियो । यस्तोमा खेल खेल बराबरीमा टुंगिने निश्चित थियो । ठीक यही बेला क्रोनिएले कसैले यसअघि सोच्दै नसकेको उपाय निकाले र समकक्षी कप्तान नासिर हुसेनलाई प्रस्ताव राखे, दुवै टिमले मिलेर शून्यमै सुरुआती इनिङ्स सकेको घोषणा गर्ने ।

हुसेनले यो प्रस्ताव मानिहाले । इंग्ल्यान्डले जितका लागि २ सय ४९ रनको लक्ष्य पाएको थियो र उसले त्यसलाई ८ विकेट गुमाएर प्राप्त गर्‍यो । टेस्ट क्रिकेटका परम्परागत पण्डितलाई यो पटक्कै मनपरेन, तर केहीलाई पनि यो ठीकै पनि लाग्यो । क्रोनिएको छवि पक्का धर्म अनुयायी खेलाडीको रूपमा थियो । उनले लगाउने गरेको ‘ब्रासलेट’ मा लेखिएको थियो, ‘यशुले के गर्नेछन् ?’

त्यसको केही समयपछि नै विस्फोटक समाचार के आयो भने दिल्ली प्रहरीको हातमा त्यो ‘टेप’ परेको छ, जसमा क्रोनिए र भारतीय सट्टेबाजबीच खेल मिलेमतोलाई लिएर कुराकानी भइरहेको छ । इंग्ल्यान्डविरुद्धको त्यो शृंखलाअगाडि दक्षिण अफ्रिका भारत आएको थियो । त्यतिबेला क्रोनिएको छवि कति धेरै बलियो थियो भने कसैले पनि यो समाचार विश्वास गरेनन्, सबै खाली स्तब्धमात्रै थिए ।

त्यतिबेला दक्षिण अफ्रिकी टिमका कार्यकारी निर्देशक थिए अली बाकर । उनलाई पनि पूरा घटनाक्रमप्रति फिटिक्कै विश्वास थिएन । क्रोनिएले यस्तो गर्न सक्छन् भन्नेमै थिए, उनी पनि । फ्रान्सेली समाचार संस्था (एएफपी) को नयाँदिल्ली कार्यालयले त्यो समाचारलाई ‘ब्रेक’ गरेको थियो । क्रिकेट पत्रकार थिए, कुलदीप लाल । दिल्ली प्रहरीले पूरा घटनालाई लिएर पत्रकार सम्मेलन गरेको थियो ।

बाकरले आफैंले कुलदीपलाई फोन गरे र दक्षिण अफ्रिकी क्रिकेटको छवि नबिगार्न धम्की दिएका थिए । कुलदीपले पनि सोचेका रहेछन्, ‘यदि यो समाचार गलत साबित भयो भने अर्कै काम खोज्नुपर्नेछ ।’ बाकर ती पत्रकारलाई मोटो रकम दाबी गरेर कानुनी प्रक्रिया सुरु गर्ने बताइरहेका थिए । त्यसको केही दिनपछि नै क्रोनिए गल्न थाले र कम्तीमा आंशिक रूपमा एएफपीको दिल्ली ब्युरोले राहत महसुस गरेको थियो ।

पछि बाकर आफैंले दोहोर्‍याएर फोन गरे र आफ्नो धम्कीप्रति माफी मागे । झन् पछि गएर क्रोनिएले खेल मिलेमतोको आरोप स्विकारे । दक्षिण अफ्रिकामा घटनाक्रमबारे छानबिन गर्न ‘किंग्स कमिसन’ गठन भएको थियो । यसैक्रममा कतिसम्मको तथ्य बाहिर आएको थियो भने क्रोनिएले आफ्नो टिमका लागि कमजोर खेल्न हर्सल गिब्स र हेनरी विलियम्सलाई घूसको प्रस्तावसमेत राखेका थिए । क्रोनिए आफैंले सट्टेबाजबाट हजारौं डलर पाए । इंल्यान्डविरुद्ध सेन्चुरीमा भएको त्यो टेस्टमा स्पष्ट नतिजा निकाल्ने कामबापत क्रोनिएले त्यही बेला ६ हजार डलर पाएका थिए, सँगै उत्तिकै महँगो छालाको एउटा ज्याकेट पनि । क्रोनिए आजीवन प्रतिबन्धमा परिहाले । तर न त उनका साथी खेलाडीले उनको कहिल्यै ठूलो स्वरले आलोचना गरेको पाइयो, न त दक्षिण अफ्रिकी क्रिकेट मन पराउने माझ उनको छवि कमजोर रह्यो ।

क्रोनिएबाट पैसा खाएर खराब खेल्न प्रस्ताव पाउनेमध्ये एक थिए, ड्यारल कलिनन । उनलाई खराब खेलेर दक्षिण अफ्रिकालाई हराउन भनिएको थियो । यस्तो गरेको भए पूरा टिमले पाउने थियो, २ लाख ५० हजार डलर । कलिननले यो प्रस्ताव स्विकार गरेनन्, तर उनी अहिले पनि के भन्ने गर्छन् भने ‘क्रोनिए वास्तवमै राम्रा खेलाडी थिए, अझ यो भन्दा पनि राम्रा कप्तान ।’

प्रकाशित : जेष्ठ २३, २०७७ १०:०९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नदी थाँक्रो, हामी लहरा

तारानिधि भट्टराई

हाम्रो देशमा नदीनाला, झरना, ताल, पोखरी गरी पानीका विभिन्न स्रोत छन् । जलचक्रअनुरूप यी सबै आपसमा गाँसिएका हुन्छन् । त्यसैले, पानीको एउटा स्रोतमा परेको समस्या अर्कोमा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपले सजिलै प्रतिविम्बित हुन्छ ।

पानीको प्राकृतिक उपलब्धतालाई दीर्घकालसम्म सुनिश्चित गरी वातावरण स्वच्छ राख्न प्रत्येक स्रोतलाई संरक्षण गर्नुपर्छ । सबै स्रोतबारे एउटै लेखमा समेट्न गाह्रो हुने भएकाले यहाँ नदीलाई केन्द्रमा राखिएको छ ।

पृथ्वीको सतह अत्यन्त परिवर्तनशील छ । जमिन उचालिने, कोल्टो पर्ने, दबिने र समथर हुने प्रक्रिया विभिन्न ठाउँमा निरन्तर चलिरहेका हुन्छन् । हाम्रो देशमा हुने मनसुनी वर्षा या हिमपातले यी प्रक्रियालाई खासै फरक नपारे पनि वर्षाको भल वा हिउँ पग्लिएर निक्लिएको जल यिनैले निर्दिष्ट गरेको सबैभन्दा भिरालो सतहतिर बग्न थाल्छ । बग्ने क्रममा पानीले माटाका कणलाई पनि आफूसँगै लाँदा सानो कुलेसो बन्छ । यस्ता कुलेसाहरू आपसमा मिसिँदै जाँदा पानीको मात्रा पनि बढ्छ र मुख्य कुलेसो झन् फराकिलो र गहिरो हुँदै जान्छ । यो क्रम हजारौं वर्ष चलेपछि त्यहाँ पानीढलो बन्छ, जहाँ मुख्य नदीका साथसाथै यसका सहायक नदीनाला पनि हुन्छन् । हाम्रो देशका साना–ठूला सबै नदीनालाको उत्पत्ति यसरी नै भएको हो ।

कुनै पनि नदी त्यो क्षेत्रमा कार्यरत भौगर्भिक शक्ति र जलवायुसिर्जित परिस्थितिको साझा नतिजा हो । नदीको लम्बाइ, चौडाइ, गहिराइ र बाटो वा बग्ने तरिकाले ती कुराहरूलाई प्रतिविम्बित गरेको हुन्छ । त्यसैले नदी भन्नाले यसको सम्पूर्ण लम्बाइ (उद्गमस्थलदेखि विसर्जनस्थलसम्म नदीले ओगटेको भूभाग) लाई सम्झनुपर्छ, न कि आफूअगाडि देखिएको भाग मात्र । नदीले आफू बगेको सम्पूर्ण बगरलाई आपसमा यसरी गाँसेको हुन्छ, यसको कुनै भागमा प्राकृतिक हलचल वा मानव हस्तक्षेप भयो भने त्यसको नतिजा नदीको सम्पूर्ण भागमा वा कुनै विशिष्ट स्थानमा देखा पर्छ । उदाहरणका लागि, फराकिलो बगर बनाएर बगिरहेको नदीको माथिल्लो तटीय क्षेत्रको जमिन भौगर्भिक कारणले उचालिन थाल्यो भने, नदीको पानी तल्लो तटीय क्षेत्रतिर पहिलेको दाँजोमा चाँडो बग्न थाल्छ । चाँडो बग्दा पानी नदीको केन्द्रीय भाग (मुख्य भँगालो) तिर सोहोरिन्छ । गति र मात्रा दुवै बढेपछि पानीले आफू बगेको ठाउँको माटोलाई पनि सकेसम्म धेरै बगाउने हुनाले त्यो भाग वरिपरिको भन्दा गहिरो हुन्छ ।

फलस्वरूप, पानीजति गहिरिएर बनेको नयाँ बगरमा बग्न थाल्छ भने पुरानो बगरको बाँकी अंशचाहिँ किनारमा फाँटका रूपमा देखा पर्छ । यस्तै प्रक्रिया दोहोरिँदा नदी झन् गहिरिन्छ र दुवै किनारमा थप बगर देखा पर्छ । बगर वा फाँटमा भएको ढुंगा–माटो नदीले नै बगाउँदै ल्याएर त्यहाँ विसर्जन गरेको हो । नदी किनारमा यसरी विकास भएका कान्ले फाँटहरूलाई हाम्रा पुर्खाहरूले खेतबारी बनाएर जीविकोपार्जन गरेका हुन् । यसको अर्थ हो— नदीले हामीलाई गाउँ एव सहर बसाउन र खेतीपाती गर्नयोग्य भूमि मात्र उपलब्ध गराएन, जीवन धान्न नभई नहुने माटो र पानीको पनि जोहो गरिदिएको छ । भूमिगत जलभण्डारलाई पुनर्भरण गर्दै वर्षाको पानीलाई आफूमा समाहित गरेर किनारका बस्तीहरूलाई डुब्नबाट बचाउने काम पनि नदीले नै गरिआएको हो । पानीको विकल्परहित सदाबहार स्रोत मानेरै होला, हाम्रा पुर्खाहरू नदीलाई देवीदेवताका रूपमा पूजा गर्थे, नदीको प्राकृतिक बहावलाई बिथोल्दैनथे र नदीवरिपरि फोहोर गर्नु हुँदैन भन्थे ।

अचेल हामीले नदीको महत्त्व बिर्सिएका छौं । नदीले प्राकृतिक रूपमा सिर्जिएको बगरलाई मिचेर हामीले नदीको बहाव क्षेत्रलाई साँघुरो बनाएका छौं । कतिपय सानातिना नदीको त नामनिसानै मेटाएर बस्ती बसाएका छौं या खेती गरिरहेका छौं । शौचालयको निकास, कलकारखानाबाट निक्लने प्रदूषण एवं सहरबाट निक्लिएका विविध फोहोरमैला फाल्ने ठाउँ भएका छन् धेरैजसो नदी । मानव सभ्यतालाई अगाडि बढाउन अतुलनीय भूमिका खेलेको नदीलाई हामीले गरिरहेको तुच्छ व्यवहार प्रकृतिले कतिन्जेल सहला ?

सिँचाइ र विद्युत्का लागि बाँध बनाएर तल्लो तटीय क्षेत्रतिर बग्नलाई कति पनि नराखी सबै पानी हाम्रो स्वार्थमा प्रयोग गर्न नहिचकिचाएका प्रसंगहरूलाई समेत हामीले उपलब्धि मानेका छौं । त्यस्ता बाँधमार्फत नदीको पानीमा आश्रित जलचरहरूको जीवनचर्यालाई तहसनहस बनाएकामा पनि हामी चिन्तित देखिँदैनौं । उदाहरणका लागि, नदीमा हुने थुप्रै जलचरमध्ये बाम माछा पनि एउटा हो । वयस्क हुनै लाग्दा बंगालको खाडीबाट यो माछा गंगा हुँदै नेपाली नदीहरूमा विचरण गर्न निक्लन्छ । गंगाबाट गण्डकी हुँदै चितवनको देवघाट आइपुगेपछि यो माछा कालीगण्डकीतिर मोडिन्छ । कालीगण्डकीको तीव्र बहावविरुद्ध पौडँदै यो जलचर रिडी, बेनी, जोमसोम हुँदै कागबेनीसम्म पुगेर पुनः बंगालको खाडीतिर फर्कन्छ । हजारौं वर्षदेखि चलिआएको बाम माछाको यो रोमाञ्चक यात्रालाई हामीले नदीमा बाँध बाँधेर पूर्णविराम लगाइदिएका छौं । त्यस्ता बाँध बनाउँदा माछालाई आवतजावत गर्न ‘फिस पास’ बनाउनुपर्ने कानुनी प्रावधान भए पनि यसलाई पालना गरिएको देखिँदैन ।

नेपालले ओगटेको भूगोलमा मानिसहरू आउनुभन्दा धेरैअगाडिदेखि नै नदीहरू थिए । तिनै नदीको सहारा पाएर मानव सभ्यता यहाँ फस्टाएको हो । अर्थात्, नदी थाँक्रो हो भने, हामी लहरा हौं । तसर्थ, नदीहरूको संरक्षण र संवर्द्धन नगरी मानव अस्तित्व लामो समय कायम रहन सक्दैन । अहिले संसारलाई नै गाँजेको कोरोना भाइरसको मानिसमा संक्रमण हुनुको एउटा सम्भावित कारण वन्यजन्तु–मानिस सम्बन्धको अनुशासनमा आएको विचलनलाई मानिएको छ ।

गर्मी याममा हाम्रो देशका कैयौं भागमा पानीको अभाव हुने गरेको छ । त्यसमाथि, जलवायु परिवर्तनको प्रभावले अतिवृष्टि, खण्डवृष्टि र खडेरी बढिरहेको छ । त्यति हुँदाहुँदै पनि कथंकथाचित् मनसुनी वर्षा ढिलो भयो या देशका विभिन्न भागमा लामो खडेरी पर्‍यो भने पानीको आपूर्ति कसरी गर्ने भन्ने कल्पनासम्म हामीले गरेका छैनौं । यस्तो विषम अवस्थामा, गाउँ–बस्ती नजिकका पानीका सानातिना स्रोतहरू सुके भने नजिकैको अलिक ठूलो नदीको पानीमा भर पर्नुबाहेक अर्को उपाय हुँदैन । नदीनालालाई हामीले प्रदूषित नगरे संकटका बेला तिनैको पानी निस्फिक्रीसँग प्रयोग गर्न सकिन्थ्यो । दुर्भाग्य, हामीले धेरै नदीलाई छुनै नमिल्ने गरी प्रदूषित गरेका छौं । हाम्रो सौभाग्य, नदीहरू मृत नै भइसकेका छैनन् । ज्ञान, विज्ञान र प्रविधिको प्रयोगले तिनलाई अझै पनि प्राकृतिक स्वरूपमा फर्काउन सकिन्छ । त्यसका लागि गर्नुपर्ने पहिलो काम हो— नदीको प्राकृतिक बहाव क्षेत्रको सीमाङ्कन गरी त्यहाँभित्रको अनधिकृत बसोबासलाई यथाशीघ्र हटाउनु । दोस्रो, नदीमा फोहोर फाल्न दिनै हुन्न ।

तेस्रो, नदी किनारमा वृक्षरोपण गरी रेखदेखको जिम्मा स्थानीय बासिन्दालाई सुम्पिनुपर्छ । चौथो, नदीबाट अवैज्ञानिक तरिकाले बालुवा–गिट्टी झिक्ने र रैथाने जलचरको अनधिकृत सिकार गर्ने वा बासस्थान भत्काउने काम तुरुन्त बन्द गर्नुपर्छ । पाँचौं, स्थानीय सरकार एवं प्रदेश सरकारले आआफ्ना क्षेत्रमा कम्तीमा एउटा नदीलाई कुनै पनि किसिमको मानव हस्तक्षेपरहित भएर प्राकृतिक रूपमा वहन दिनुपर्छ । छैटौं, नदीमा पुल वा बाँध बनाउँदा वा नदीको पानी विविध काममा प्रयोग गर्दा वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन गरी त्यसको नतिजालाई अक्षरशः पालना गर्नुपर्छ । जसरी हामी अहिले कोभिड–१९ सँग जुध्न एकढिका भएका छौं, त्यसै गरी नदीनाला बचाउने काममा पनि जुटिहाल्नुपर्छ ।

(भट्टराई भूगर्भशास्त्रका प्राध्यापक हुन् ।)

प्रकाशित : जेष्ठ २३, २०७७ १०:०५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×