साझा बन्दै माघी

तराईको माघी पहाडमा माघे संक्रान्तिका रुपमा मनाइन्छ । थारु समुदाय आफ्नो नयाँ वर्षलाई स्वागत गर्न फुसका अन्तिम तीन दिनदेखि नै तम्तयार बसेको छ । रुरु क्षेत्रमा अघिल्लै दिन महोत्सव सुर भइसकेको छ । 
प्रदेश ब्युरो

(बुटवल) — प्रदेश ५ मा माघी साझा पर्वका रूपमा मनाइँदै छ । यति बेला यहाँका तराईदेखि पहाडसम्म माघे संक्रान्तिको रौनक छ । शक्तिपीठमा श्रद्धालुको घुइँचो लाग्न थालेको छ । पश्चिम तराईमा बसोबास रहेका थारु समुदायले नयाँ वर्ष उल्लासपूर्वक मनाइरहेका छन् ।

ZenTravel

बर्दियाको ठाकुरबाबा मन्दिरमा परम्परादेखि थारु समुदायका महन्तबाट पूजाआजा गरिन्छ । वर्षौंदेखि यहाँ बालिएको धुनी कहिल्यै निभाइँदैन । मन्दिर कहिले स्थापना भएको हो, कतै अभिलेख छैन । मन्दिर करिब चार सय वर्ष पुरानो मानिन्छ ।

Meroghar

‘खरानी टीकाका रूपमा प्रयोग हुने भएकाले पुर्खादेखि धुनी निरन्तर बाल्ने गरिएको छ,’ पुजारी राम अवतारले भने, ‘धुनी नबाले अशुभ हुन्छ ।’ माघे संक्रान्तिदेखि तीन दिन श्रद्धालुले धुनी ताप्ने परम्परा छ । भगवान्को घर पुग्ने बाटो भएकाले यसलाई ठाकुरद्वारा (भगवान्को द्वार) भनिएको स्थानीय जग्गदम्बा उच्च माविका पूर्वप्रधानाध्यापक दिनेशचन्द्र गौतमले बताए । मेला सुरक्षाका लागि बर्दिया र नेपालगन्जबाट ठूलो संख्यामा प्रहरी बल तैनाथ गरिएको छ । चार दिन सञ्चालन हुने मेलाका लागि पर्याप्त सुरक्षा, स्वयंसेवक परिचालन गरिएको छ ।

फेरिँदै माघी
दाङ, बाँके र बर्दियाका थारु गाउँमा माघीको रौनक छ । नाचगान र खानपानको तयारी छ । थारु समुदायका लागि यो नयाँ वर्ष पनि हो । उनीहरू पुसका अन्तिम तीन दिन र माघका दुई दिन गरी पाँच दिन माघी मनाउँछन् । पहिलो दिन माछा मार्ने, दोस्रो दिन खसी, सुंगुर, कुखुरा मार्ने र तेस्रो दिन तरुल, सक्खरखण्ड खन्ने गरिन्छ । माघ १ अर्थात् माघीको दिन नुहाउने, अग्रजसँग टीकाटाला गर्ने, नाचगान गर्ने र २ गते दिदीबहिनीको घरमा भिक्षा दिन जाने चलन छ । अन्तमा नाचेको पैसाबाट भोज गरेर माघी समापन गरिन्छ । माघीको दिन बिहानै उठेर नदीमा नुहाउन जाने, नुहाएर फर्केपछि चामल, दाल र नुन मिसाएको निसराउ छुने र त्यसपछि मान्यजनको घरमा गएर टीका लगाउने पुरानो चलन हो । बेलुकीपख थारु गाउँका अगुवा महतवाको घरमा सबै जना जाँड, रक्सी र तरकारी लिएर मान्न जान्छन् । महतवाको घरमा जम्मा भएको खानेकुरा सबै मिलेर खाने र नयाँ महतवा चयनको छलफल गर्ने चलन रहेको महतवा संघका जिल्ला अध्यक्ष चन्द्रप्रसाद चौधरीले बताए । ‘नयाँ वर्षका लागि महतवा छान्ने र नयाँ योजना बनाउने काम सम्पन्न गरिन्छ,’ उनले भने ।

माघीको भोलिपल्ट बिहानै निसराउमा थप खानेकुरा राखेर दिदी–बहिनीलाई मान्न जाने चलन हुन्छ । त्यसपछि माघीको रात नाचेर जम्मा भएको दक्षिणाबाट सामूहिक रूपमा भोज गरिन्छ, जसलाई नच्नौरी भनिन्छ । माघीको गीत र नाचमा विभिन्न भाव व्यक्त गरिन्छ । गीतमा अग्रजबाट आशीर्वाद लिने भाव हुन्छ । महतवा, रैती, कमैया, कमलरीजस्ता कामकाजी व्यथाका गीत पनि गाइन्छन् । कुनै समय माघीमै छान्ने गरिन्थ्यो । कमैयाहरूको नवीकरण हुन्थ्यो । अहिले कमैया प्रथा हटिसकेको छ । कमलरी मुक्त भएपछि धेरै चेलीले प्रगति गरेको मुक्त कमलरी विकास मञ्चकी केन्द्रीय अध्यक्ष शान्ति चौधरीले बताइन् । ‘माघी अहिले साँच्चिकै रमाइलोको पर्व भएको छ । पहिले दु:खको पर्व थियो,’ उनले भनिन्, ‘माघीकै दिन अर्काको घरमा काम गर्न जाने निधो हुन्थ्यो । अहिले माघी मुक्तिको पर्व भएको छ ।’

रूरूमा महोत्सव
पाल्पा, गुल्मी र स्याङ्जाको संगम रिडीमा मंगलबार रूरू महोत्सव तथा मकर संक्रान्ति मेला सुरु भएको छ । रूरू क्षेत्र गाउँपालिका–१ रिडी खेलमैदानमा गुल्मी उद्योग वाणिज्य संघ रिडी शाखा र रूरू फ्रेन्ड्स क्लबले संयुक्त रुपमा मेला आयोजना गरेका हुन् । पाल्पा र स्याङ्जातर्फको बगरमा भने अलग्गै मेला लाग्छ । पाल्पातर्फको ऋषिकेशव मन्दिरमा माघे संक्रान्तिको दिनदेखि भीड सुरु हुन्छ । स्याङ्जाको बगरमा पनि मेला लाग्छ । रूरू महोत्सव माघ ९ गतेसम्म चल्ने आयोजक गुल्मी उद्योग वाणिज्य संघ रिडी शाखाले जनाएको छ ।

रूरू क्षेत्रको धार्मिक, ऐतिहासिक, पर्यटकीय प्रचारप्रसारसँगै भ्रमण वर्षलाई सघाउन महोत्सव आयोजना गरिएको रिडी शाखा अध्यक्ष सुवर्णलाल कक्षपतिले बताए । ऋषिकेशव मन्दिर व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष दुर्गादत्त रेग्मीका अनुसार संक्रान्तिको केही दिनअघिदेखि नै चहलपहल बढेको छ । मेलामा व्यापारिक स्टलसमेत राखिएको छ ।

चेलीको पूजा
बिहान ४ बजे नै उठेर अविवाहित चेली–बेटीलाई पूजेपछि पूर्वी रुकुममा माघे संक्रान्ति पर्व सुरु भएको मानिन्छ । विशेष गरी दाजुभाइले दिदीबहिनीलाई पूज्ने, लत्ताकपडा तथा उपहार दिने गर्छन् । घरगाउँका चेलीबेटीलाई पुजेपछि उनीहरू अरू सामूहिक कार्यक्रममा सरिक हुन्छन् । जिल्लाका पुथाउत्तरगंगा र भूमे गाउँपालिकाको मगर बस्तीमा यसै गरी माघे संक्रान्ति मनाइन्छ । पुस मसान्तका दिन राँगा तथा खसी–बोका काटिन्छ, सक्खरखण्ड तथा अरु कन्दमूल पकाएर राखिन्छ । माघ १ गते बिहानै चेलीबेटी पुजिन्छ ।

पुथाउत्तरगंगाका १४ वटै र भूमे गाउँपालिकाका अधिकांश वडामा माघे संक्रान्ति मनाउने चलन छ । पुथाउत्तरगंगाका केही वडामा तिहारको सट्टा माघे संक्रान्तिका दिन चेली–बेटीलाई पूज्ने र सम्मान गर्ने गरिन्छ । यो पुरानै चलन भएको पुथाउत्तरगंगा गाउँपालिका–१, मैकोटका विष्णु पुन मगरले बताए । चेलीबेटी पुजिसकेपछि गाउँमा तीर हान्ने प्रतियोगिता सुरु हुन्छ । प्रतियोगिताका लागि स्थानीय युवाले एक महिनाअघिदेखि नै सहयोग संकलन गरेका हुन्छन् । तीर हान्नु भनेको मगर खाम भाषामा ‘अस्तासिन्या’ हो । माघको पहिलो दिनदेखि सुरु हुने अस्तासिन्या सात दिनसम्म चल्छ । दुस्मनलाई पराजित गरेको खुसीयालीमा परापूर्वकालदेखि नै तारो हान्न थालिएको मानिन्छ ।

कमल पन्थी (बर्दिया), दुर्गालाल केसी (दाङ), हरि गौतम (रुकुम पूर्व) र माधव अर्याल (पाल्पा)

प्रकाशित : माघ १, २०७६ १०:०६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

वर्षाले बालीमा नोक्सान

प्रदेश ब्युरो

(धनगढी) — मंसिरमा पानी पर्दा कञ्चनपुरको लालझाडी गाउँपालिका–३, नन्द गाउँका भज्जी राना खुशी भएका थिए । सिँचाई गर्नुपर्ने बेला भएको वर्षाले गहुँसँगै मसुरो बाली सप्रिने उनको विश्वास थियो । केही दिनपछि बारीमा युरिया मल हाले । दुबै बाली हर्लक्कै बढ्यो पनि । तर, केही दिनयता लगातारको वर्षाले खेत डुबानमा परेपछि गहुँ पहेँलो हुन थालेको छ । ‘पानीसँगै हावा पनि चलेर बढी नोक्सान गर्‍यो,’ भज्जीले भने, ‘खेत पूरै डुबानमा पर्दा गहुँ रमसुरोका बोट देखिएका छैनन् ।’

उनका अनुसार गाउँभरिका सबैका खेत डुबानमा परेका छन् । भज्जीको मात्रै ५ विघा खेतमा पानी जमेको छ । कञ्चनपुरको अधिकांश क्षेत्रमा वर्षाका कारण हिउँदे बाली प्रभावित बनेको हो । ‘धेरै दिनपछि सुकेको खेत फेरि डुबानमा परेको छ,’ भीमदत्त नगरपालिका–१० का मनोज चन्दले भने, ‘अब त गहुँबाली पूरै पहेँलो हुन थालेको छ ।’ उनका अनुसार टमाटर र आलुमा समेत वर्षाले नोक्सान गरेको छ ।

कञ्चनपुरमा ३५ हजार हेक्टरमा गहुँ र १७ सय हेक्टर क्षेत्रफलमा आलु खेती गरिन्छ । जिल्लाको दक्षिणी क्षेत्रमा तोरी र मसुरो खेती बढी गरिन्छ ।

‘चिम्ट्याइलो माटो भएको खेतमा पानी जमेर हिउँदे बालीमा धेरै असर पुर्‍याएको देखिन्छ,’ कृषि ज्ञान केन्द्र कञ्चनपुरका प्रमुख रामचन्द्र भट्टले भने, ‘मसुरोसँगै पाक्न लागेको तोरीलाई पनि प्रभावित गर्छ ।’ भट्टका अनुसार अघिल्लो पटक भएको वर्षाका कारण आलु खेतीमा डढुवा रोगको प्रकोप देखिएको छ । ‘अझै पनि वर्षा भइरहे हिउँदे बाली उत्पादनमा निकै ह्रास आउने देखिन्छ,’ उनले भने, ‘अहिले फल्न थालेको टमाटर, काउली लगायतमा पनि क्षति पुगेको छ ।’

कैलालीका किसानहरु पनि निरन्तरको वर्षाले मर्कामा परेका छन् । आलु, तरकारी, मसुरो, होचो क्षेत्रमा लगाएको गहुँलगायत बालीमा समेत असर परेको किसानको भनाइ छ । ‘एक विघा क्षेत्रफलमा लगाएको तरकारी हिउँदे वर्षाले सखाप पार्‍यो,’ कैलाली हसुलियाका सुखीराम चौधरीले भने, ‘ऋणमा डुबिने भइयो ।’ उनले जमिन भाडामा लिएर आलुसहित हरियो तरकारी रोपेका छन् । अघिल्लो वर्षभन्दा धेरै क्षेत्रफल लिजमा लिएर खेती गरेकोमा बढी क्षति व्यहोर्नुपरेको उनको भनाइ छ ।

‘एक लाख जति लगानी गरेको थिएँ,’ उनले भने, ‘तरकारी नबच्दा घर खर्च चलाउन पनि मुश्किल हुने भयो ।’ सुखीरामले परम्परागत कृषि प्रणाली छोडेर केही वर्षयता व्यावसायिक खेती गर्दै आएका छन् । तरकारी खेतीकै आम्दानीबाट खाद्यान्न किन्ने योजना चौपट भएको उनले दुःखेसो पोखे ।

उनीजस्तै कैलालीका अधिकांश किसानलाई यस्तै चिन्ता थपिएको छ । हसुलियाका अर्का किसान नेपालु चौधरीले वर्षाले पुर्‍याएको क्षतिको अनुमगन गरेर सरकारले किसानलाई तुरुन्त राहत दिनुपर्ने बताए । उनले गहुँबाली पहेँलो भएको र मसुरो, आलु, तोरी लगभग सखाप भएको गुनासो गरे । हिउँदे बालीमा आवश्यकताभन्दा बढी पानी हुँदा र घाम नलाग्दा क्षति पुगेको हो ।

टीकापुर क्षेत्रमा पनि अवस्था उस्तै रहेको रानी–जमरा–कुलरिया सिँचाइ आयोजनाका कृषि प्रमुख भरत कँडेलले बताए । उनले भने, ‘घाम नलागेपछि विषादी छरेको–छर्‍यै गर्नुपर्छ । बाली बचाउन लगानी धेरै लाग्छ । केही किसानले त विषादी छर्केर बाली जोगाएका छन् । धेरैजसोको आलु र टमाटरमा क्षति भएको छ ।’ किसानको बाली क्षति हुने क्रम जारी रहेकोले क्षतिको पूरा विवरण अहिले नै दिन नसकिने कँडेलको भनाइ छ । कैलालीको भजनी नगरपालिका–३, ७ र ८ मा पानीले गहुँबालीमा क्षति पुगेको छ । करिब ५० हेक्टरमा लगाइएको गहुँ, मसुरो, तोरीबालीमा क्षति पुगेको भजनी–७ का किसान तेजराम चौधरीले बताए । उनका अनुसार चिम्टाइलो माटो रहेकोले वर्षाको पानी धेरै दिनसम्म सञ्चित हुँदा हिउँदे बाली नष्ट हुँदै गएको हो । भजनीको ढुसी गाउँमा मात्र करिब १२ विघाको बाली नष्ट भएको अर्का किसान ज्ञानबहादुर चौधरीले सुनाए । नसुक्दै थप पानी परिहेकोले खेतमा बाली पहेँलिँदै मर्न थालेको उनको भनाइ छ । हिउँदे बाली राम्रो उब्जाउ हुने क्षेत्र भए पनि पानीले गर्दा लगानी पूरै खेर जाने अवस्था आएको ज्ञानबहादुरले बताए । उनले भने, ‘सबै खेतमा गहुँ छरेको छु, बीउ छर्दा मल, पानीमा खर्च गरियो, बाली सप्रने बेला वर्षा हुँदा बोट नै मर्न थालेको छ ।’

क्षतिका सम्बन्धमा लगत लिने काम सुरु भएको भजनी नगरपालिका कृषि शाखा प्रमुख कमल चौधरीले जनाए । भजनी–३, ७ र ८ वर्षातमा डुबानको चपेटामा पर्ने भएकाले किसानले हिउँदे बाली मात्र लगाउने गरेका छन् ।

कैलालीमा वर्षाले हिउँदे खेतीमा पुर्याएको क्षतिबारे स्थलगत अनुगमन गरेर फर्केका भूमि व्यवस्था, कृषि तथा सहकारी मन्त्रालयअन्तर्गत खाद्य सुरक्षा कृषि व्यवसाय प्रर्वद्धन शाखाका प्रमुख उपसचिव खगेन्द्रप्रसाद शर्माले पनि आलु, मसुरो, तोरी र तरकारी बालीमा बढी क्षति पुगेको बताए । शर्माका अनुसार कैलालीमा गहुँ ३४ हजार, तोरी १९ हजार, मसुरो २२ हजार, आलु ५ हजार र तरकारी २ हजार हेक्टरभन्दा बढी क्षेत्रफलमा लगाइन्छ । उनले हिउँदे बालीको कूल गार्हस्थ उत्पादनमा वर्षाले १५ देखि २० प्रतिशत कमी ल्याउनसक्ने आकलन गरे । पहाडी जिल्लामा भने हिमपात र वर्षाले फाइदा पुग्ने उनको भनाइ छ ।

भवानी भट्ट (कञ्चनपुर), मोहन बुढाऐर (धनगढी), गणेश चौधरी (टीकापुर)

प्रकाशित : पुस २७, २०७६ ०९:३८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×