रातो माटो र कमेरोको चटारो

वीरेन्द्र केसी

(अर्घाखाँची) — दसैं नजिकिँदै गर्दा गाउँका महिला कमेरो र रातो माटोको जोहो गर्नमै व्यस्त छन् । घण्टौं पैदल हिँडेर जंगलमा माटो खोज्न गाउँभरीका महिला जुटिरहेका छन् । दसैं/तिहारका लागि घर पोतेर चिटिक्क पार्न गुल्मी पुर्कोटदहकी शान्ता थापा हातमा नाम्लो, बोरा र कोदालो लिएर अर्घाखाँचीको लौरीमा रातो माटो लिन आएकी छन् । 

ZenTravel

Meroghar

अढाइ घण्टा पैदल हिँडेर उनले एक बोरा माटो घर पुर्‍याइन् । घरको आधा भित्ता रातो र आधा सेता (कमेरो) माटोले पोतिन् । ‘अहिले त कमेरोको खानी भेट्टाउनै मुस्किल छ । बजारबाट चुना वा रंग ल्याएर पोत्नुपर्ला,’ उनले भनिन् । धार्मिक संस्कार अनुसार रंग र चुनाले घर चोखिन्न । माटो नै शुद्ध मानिन्छ । गाउँमा धनी परिवारले सेतो र रातो रंग ल्याएर घर पोत्छन् । गरिब परिवारले मात्रै जंगल धाएर खानीकै माटोले चोख्याउने उनले बताइन् ।
माटो पाउनै मुस्किल छ । केही खानीमै कमेरो सकियो, कही मोटरबाटोले पुरिए । नयाँ ठाउँमा पत्ता लगाउनै गाह्रो पर्ने मालारानी गाउँपालिका–७ की विमला खड्काले बताइन् । बजारको रंगले खानीको शुद्ध माटोलाई विस्थापित गराएको उनले बताइन् । माटो खानीभित्र एक/डेढ घन्टा खनेपछि बल्ल एक बोरा भरिन्छ । बोकेर घर लैजाने, भाँडोमा भिजाएर घोलेपछि घरको भित्तामा छ्यापिन्छ । खानीको माटोले पोतेपछि घर मगमग बास्ना आउने, वर्षदिनसम्म देवता खुसी हुने र परिवारलाई काम गर्दा शुभसाइत पार्ने धार्मिक विश्वास रहेको उनले सुनाइन् ।

घर शुद्ध पार्न वनजंगलमा माटो खोज्दै भौंतारिनु परेको खड्काले बताइन् । ‘घर पोत्ने रातो माटो र सेतो कमेरो जहाँसुकै पाइँदैन,’ उनले भनिन्, ‘दसैंमा कसको घर चिटिक्क छ भनेर दाँजिन्छ । त्यही भएर वर्षाभरि पानीले पखालेको भित्तो टाढाबाट हेर्दै टलक्क टल्किने गरी पोत्न थालेकी छु ।’ गाउँमा पक्की घर छिटफुटमात्रै छन् । घटस्थापनाअघि नै घर चोख्याइन्छ । टपरीमा जमरा नयाँ माटोमा उमारिन्छ । त्यसैले पनि अहिलेदेखि नै आफूहरू माटोको जोहोमा लागेको स्थानीले सुनाए । फुदवाङको राताटारीमा अहिले रातो माटो झिक्नेको भीड छ । सन्धिखर्क, खाँचीकोट, नरपानी लगायत ठाउँबाट पनि स्थानीय आइरहेका छन् ।

‘दसैंमा घरलाई पवित्र बनाउन लिपपोत गरिन्छ । त्यसैले माटोखानीकै माटो खोजिन्छ,’ खाँचीकोटका पदम खत्रीले भने । उनको खर्‍यानमा पनि खानी छ । दसैंअघि नै उनी खानी खोल्छन्, माटो झिकेपछि खानी पुरेर छाड्छन् । ‘छिमेकी र केही शुभचिन्तकसम्मलाई खर्‍यानको माटोले पुगेको छ,’ उनले भने, ‘कमेरो खोज्न भने टाढै धाउनुपर्छ । गाउँनजिक कतै कमेरो खानी छैन ।’

प्रकाशित : आश्विन ७, २०७६ ११:२९
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

मसला बालीमा बजेट कम

वीरेन्द्र केसी

(अर्घाखाँची) — यहाँका स्थानीय तहहरूले मसला बाली उत्पादन र प्रवर्द्धनका कार्यक्रममा बजेट छुट्याउन कन्जुस्याइँ गरेका छन् । लसुन, प्याज, खुर्सानी, अदुवा, बेसार र धनियाँलगायत बालीका लागि न कार्यक्रम छ न त बजेट नै विनियोजन गरिएको छ । अधिकांशले बारीमा थोरै भए पनि मसला बाली लगाए पनि व्यावसायिक उत्पादन भने कमै छ । 

जिल्लाभर मसला बाली उत्पादनबाट वर्षमा १८ करोड २ लाख रुपैयाँको कारोबार भएको कृषि ज्ञान केन्द्रले जनाएको छ । अदुवाको भाउमा बर्सेनि उतारचढाव भएकाले व्यावसायिक रूपमा फस्टाउन सकेको छैन । सितगंगा नगरपालिकाका १४ वटै वडामा अदुवा उत्पादन हुन्छ । कहिले भाउ बढ्ने र कहिले घट्ने गरेका कारण उत्पादनमा वृद्धि हुन नसकेको केन्द्रका कृषि प्रचार अधिकृत थिरलाल गैरेले बताए । ‘तीन वर्षदेखि यहाँ अदुवा उत्पादन घट्दो छ,’ उनले भने, ‘भारतमा निर्यात हुन छाडेपछि गाउँमा उत्पादित अदुवाले बजार पाउन छाडेको हो ।’

बुटवल र तराईका बजारमा सितगंगाको अदुवा गए पनि पहिलेजस्तो बिक्री छैन । गानो कुहिने रोग नियन्त्रण भएको छैन । किसान नै खेती गर्न उत्साहित नभएको देखिएको छ । परम्परागत ढंगले खेती भइरहेको छ । सिद्धारा, जलुके र जुकेनाका कृषकले अन्नबाली मासेर अदुवा खेती गरेका थिए । लगानी नै नउठेपछि अहिले छाडेको बताउँछन् । अहिले यहाँका धेरैजसो किसानले घरको करेसाबारी र केहीले दुई/चार रोपनीमा अदुवा खेती गरेका छन् ।

जिल्लामा चार सय हेक्टर जमिनमा ३ हजार ९ सय ६८ टनसम्म अदुवा उत्पादन भएको र ११ करोड रुपैयाँको कारोबार भएको केन्द्रका सूचना अधिकारी रामबहादुर रायमाझीले बताए ।

उत्पादित अदुवा जिल्लाभित्र र बाहिर खपत भएको थियो । अदुवा एक रोपनीमा १ दशमलव ५ टनसम्म फल्छ । कपुरकोट जातको उत्पादन भइरहेको छ । अरू बालीमा नयाँ जात भए पनि अदुवामा अहिलेसम्म बढी उत्पादन हुने नयाँ जातको विकास गर्न सरकारको ध्यान नपुगेको सूचना अधिकारी रायमाझीले बताए ।

१४३ हेक्टर क्षेत्रफलमा १ हजार १ सय ४४ टन बेसार उत्पादनबाट २ करोड रुपैयाँको कारोबार भएको छ । प्याज, लसुन, खुर्सानी १ हजार १५ टनबाट ५ करोड रुपैयाँको कारोबार भएको उनले सुनाए । कृषि भन्ने बित्तिकै तरकारी बुझिन्छ । प्लास्टिकका टनेल वितरण हुन्छ, अनुदान दिइन्छ तर लसुन, प्याज, खुर्सानीजस्ता बालीमा स्थानीय तहको ध्यान नपुगेको अगुवा कृषक पुष्करनाथ बञ्जाडेले बताए ।
‘खानालाई स्वादिलो बनाउन तरकारी, दाल, मासु, अचारमा राख्नैपर्छ,’ उनले भने, ‘हाम्रा जनप्रतिनिधिको नजर यिनमा परेको छैन ।’

ठूलापोखराका कृष्णप्रसाद पाण्डेले बेसार उद्योग खोलेर कारोबार गरेका छन् । वर्षमा दस टन धुलो र दुई टन चाना र सुठो बनाएर बिक्री गर्ने गरेको उनले सुनाए । काँचो बेसार खरिद गरेर धूलो बनाएर बिक्री गर्दा वर्षमा ३ लाख रुपैयाँ कमाइ हुने उनले बताए । ‘लोकल लसुन महँगोमा बिक्री हुन्छ,’ उनले भने, ‘मुलुक बाहिरबाट भित्रिने मसला रोक्न सके स्वदेशी उत्पादन बढ्नेमा शंका छैन ।’

प्रकाशित : आश्विन ५, २०७६ ०८:३४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×