वन्यजन्तु हेर्न अब गोविन्दपुर

ठाकुरसिंह थारु

बर्दिया — ठाकुरबाबा नगरपालिका–५, गोविन्दपुरका जीवनकुमार चौधरी पाहुनालाई हौस्याउँदै थिए, ‘रतुवा निस्कियो है । अलि पर हेर्नुस् त ऊ नीलगाईको झुण्ड । त्यो बँदेलको बगाल हो ।’ अहिले गाविन्दपुर गाउँछेउकै खोदउ सामुदायिक वनमा दिउँसै वन्यजन्तु हेर्न पाइन्छ ।

उक्त सामुदायिक वनमा गैंडा, हात्ती, पाटेबाघ, चितुवा र बाह्रसिंगेलगायत वन्यजन्तु छन् । ‘तपार्इं जतिबेला आउनूस् कुनै न कुनै वन्यजन्तु सहजै देख्न पाउनु हुन्छ । यो हाम्रो वनको विशेषता हो,’ चौधरीले भने, ‘वन्यजन्तु हेर्न अब टाढा जानुपर्दैन, यहीं आए हुन्छ ।’ दक्षिणमा भारतीय जंगलसँग जोडिएको यो सामुदायिक वन १ सय ८६ हेक्टर क्षेत्रफलमा फैलिएको छ ।
भुरीगाउँ बजारबाट पाँच किलोमिटर दक्षिण–पश्चिममा गोविन्दपुर गाउँ छ । छेउमै सामुदायिक वन छ । वन्यजन्तु हेर्न आउने पाहुनाका लागि १२ होमस्टे खोलिएका छन् । प्राकृतिक वातावरणका होमस्टेमा बस्ने र सामुदायिक वनमा घुम्दै रमाउने वातावरण मिलाइएको छ । वनमा पैदल घुम्दै वन्यजन्तु हेर्न सकिन्छ ।

बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जसँग उक्त वन जोडिएका कारण वन्यजन्तु बढी देखिने गरेका हुन् । स्थानीयले वन्यजन्तुको संरक्षण गर्दै आएका छन् । पर्यटकलाई आकर्षित गर्न स्थानीय संरक्षणमा जुटेका हुन् । ‘संरक्षण गरेकै कारण घरछेउको हाम्रो सामुदायिक वनमा दुर्लभ वन्यजन्तु हेर्न पाइन थालेको हो । नीलगाई, बँदेल त आँगनमै आउँछन्,’ गोविन्दपुर होमस्टे सञ्चालक समितिका अध्यक्ष वीरबल कुसमाले भने, ‘हाम्रो गाउँको आकर्षणभनेकै वन्यजन्तु हुन् ।’

भुरीगाउँ बजारछेउ रहेको गोविन्दपुर गाउँ भने प्रचारप्रसार अभावमा ओझेलमा छ । सञ्चार माध्यमको आँखामा पनि उक्त गाउँ परेको छैन । जसका कारण आन्तरिक र बाह्य पर्यटकको रोजाइमा गोविन्दपुर पर्न नसकेको स्थानीयको भनाइ छ । ‘सुरुआत भएर पनि होला गाउँको प्रचार हुन सकेको छैन । तर, थाहा पाएका पाहुना भने वन्यजन्तु हेर्न आउन थालेका छन् । कोही होमस्टेमा रात पनि बिताउँछन्,’ अध्यक्ष कुसमाले भने, ‘बिस्तारै पाहुना आउनेक्रम बढ्दै गएको छ ।’

वन्यजन्तु हेर्न सामुदायिक वनमा मचान बनाइएको छ । वन क्षेत्रमा प्रवेश निःशुल्क छ । होमस्टेमा थारु परिकारको मजा लिन सकिन्छ । थारु परम्पराअनुसार पाहुनाहरूको सत्कार गरिन्छ । ढिक्री, लोकल कुखुरा, घोंघी, माछा र सिद्रा लगायतको परिकारको स्वाद पाहुनाले पाउने गरेका छन् ।

नगरपालिका आफैंमा प्राकृतिक रूपमा निकै धनी छ । बर्दिया निकुञ्ज र थुप्रै सामुदायिक वन छन् । नगरपालिकाले गोविन्दपुरमा होमस्टे सञ्चालनका लागि सहयोग गरेको छ ।

ठाकुरबाबा नगरपालिका प्रमुख घननारायण श्रेष्ठले गोविन्दपुरका होमस्टे प्रवर्द्धनका लागि आर्थिक सहयोग गरिरहेको र यसलाई पर्यटकीय क्षेत्रका रूपमा विकास गरिरहेको बताए । ‘गोविन्दपुर निकै सुन्दर गाउँ हो । प्रकृृतिले भरिपूर्ण छ । वन्यजन्तु पनि प्रसस्त छन्,’ उनले भने, ‘पर्यटकलाई यहाँसम्म ल्याउन सक्ने हो भने गाउँको विकास आफैं हुनेछ ।’

प्रकाशित : भाद्र २९, २०७६ १०:४९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

१५० वर्षअघि नै चल्थ्यो बर्दियामा रेल

ठाकुरसिंह थारु

गोविन्दपुर, बर्दिया — पूर्व–पश्चिम रेल सञ्चालनका लागि सरकारी कसरत भएको धेरै भएको छैन । सरकारले रेल विभाग गठन गरी विस्तृत परियोजना रिपोर्ट (डीपीआर)सम्म तयार गरेको छ । तर, बर्दियाको मधुवन नगरपालिका, गेरुवा गाउँपालिका र ठाकुरबाबा नगरपालिका हुँदै हाल बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जमा पर्ने दनुवातालसम्म डेढ सय वर्षअघि रेल सञ्चालन भएको तथ्य खुलेको छ । 

बर्दिया ठाकुरद्धारा नगरपालिका ५ गोबिन्दपुर गाउँ छेउमा डेढ सय वर्षअघि रेल सञ्चालन गर्न छुट्याइएको मार्ग ।तस्बिर : ठाकुरसिंह/कान्तिपुर

भारतमा राज्य गरिरहेको तत्कालीन ब्रिटिस इस्ट इन्डिया सरकारले रेल सञ्चालन गरेको हो । भारतको निसानगढबाट मधुवन, गेरुवा हुँदै ठाकुरबाबा–५, गोविन्दपुर गाउँ छेउबाटै कोइलाको इन्धनले रेल चल्थ्यो । त्यतिबेला रेल सञ्चालनका लागि बनाइएको लिक हाल सडकका रुपमा प्रयोगमै छ । सर्वसाधारण मोटरसाइकल र साइकलमा आउजाउ गर्छन् ।

रेल चल्ने फलामको लिक र काठको पटरा हराइसकेको छ । तर, लिकका लागि बिछ्याइएको ग्राभेल अझै छ । ‘रेलै चलेको मैले देखिनँ । तर, बाजेहरूले हाम्रै गाउँको पश्चिम छेउबाट रेल चल्ने गरेको सुनाउनु हुन्थ्यो,’ ठाकुरबाबा नगरपालिका–५, गोविन्दपुरका बीरबहादुर कुसमाले भने, ‘नेपालमा रेल आउने कुरा अझै निश्चित भइसकेको छैन । तर, हाम्रो गाउँमा उहिले नै रेल चल्थ्यो ।’

अंग्रेजले बर्दियाको जंगलबाट इन्धनका लागि कोइला बनाउन र रेलका पटरीका लागि काठ बोक्न रेल चलाएका थिए । उक्त क्षेत्रमा अहिले पनि सालको घनघोर जंगल छ । गाउँ र जंगल हुँदै सीधा रेलको लिक निर्माण गरिएको थियो । रेल निर्माण गरिएको सडकमा रुखबिरुवा उम्रेका छैनन् । गोविन्दपुर गाउँदेखि पश्चिमतर्फको ओरहीखोलासम्म पनि रेल चल्थ्यो ।

रेलको इञ्जन तातिएपछि खोलाबाट पानी ल्याउनका लागि लिक तयार पारिएको थियो । ‘हाम्रा बाजेहरूको पालामा गाउँ भएर रेल चल्यो । हामीले देख्न पाएका छैनौं । अबको सरकारले रेल ल्याउँछु भन्छ तर देख्न पाउने हो कि होइन थाहा छैन,’ कुसमाले भने, ‘बर्दियाका लागि भने रेल नयाँ कुरा होइन रहेछ ।’ सन् १८६० नोभेम्बर १५ मा नेपाल–भारत सीमा छुट्याउन दशगजा कोरिएपछि बर्दिया नेपालतर्फ आयो । तर, अंग्रेजले त्यसअघि नै रेल बन्द गरिसकेको पुर्खाले सुनाउने गरेको स्थानीयले बताए ।

गोविन्दपुरका स्थानीय जीवनकुमार चौधरीले रेलको किस्सा अझै पनि गाउँमा सुनाउने गरिएको बताए । उनले रेलको बाटो भएर मधुवनको ओराली बजारसम्म स्थानीय पुग्थे । ‘रेलको लिकको रुपमा प्रयोग गरिएको फलाम पुरिसकेको छ । रेल बन्द भएपछि लिक भत्किसकेको छ,’ उनले भने, ‘मर्मतसम्भार गर्ने हो भने स्थानीयलाई आउजाउ गर्न सहज हुन्छ ।’

त्यसो त पूर्व–पश्चिम रेल सञ्चालनका लागि बाँके र बर्दियामा महेन्द्र राजमार्गबाट दुईदेखि तीन किलोमिटर दक्षिणबाट रेल मार्ग निर्माणको डीपीआर बनाइएको छ । पूर्व–पश्चिम महेन्द्र राजमार्गदेखि उत्तरतर्फ पर्ने बाँके र बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जमा प्राकृतिक क्षति रोक्न दक्षिणतर्फ सारिएको हो ।

डीपीआर रेल विभागमा बुझाइएको छ । बुटवल–लमही, बाँकेको कोहलपुरदेखि बर्दिया हुँदै सदूरपश्चिमका सुख्खडसम्मको डीपीआर चाइना रेलवे सेवा कम्पनीले तयार परेको हो । लमहीदेखि पश्चिमतर्फ रेल मार्ग निर्माण गर्दा दुवै निकुञ्जमा हुन सक्ने ठूलो क्षति र दीर्घकालीन असर पार्नेबारे विस्तृत छलफल भएको छ ।

रेल विभागमा पेस गरिएको डीपीआर अनुसार पूर्व–पश्चिम रेल मार्ग महेन्द्र राजमार्ग र हुलाकी राजमार्गको बीच भागमा निर्माण हुने देखिएको छ । दुई दशकमा चार हजार किलोमिटर रेल सञ्जाल निर्माण गर्ने लक्ष्य छ । आगामी पाँच वर्षभित्र ७ सय ५० किलोमिटर रेल सञ्जाल निर्माण गर्ने रेल विभागका अधिकारीले बताए । पूर्व–पश्चिम मेची–महाकाली, काठमाडौं–पोखरा–तराई, काठमाडौं–तराई लगायतका दक्षिण सीमा भारतीय बोर्डरबाट महत्त्वपूर्ण औद्योगिक, व्यापारिक सहर र प्रादेशिक प्रशासनिक केन्द्रलाई रेल सञ्जालसँग जोड्ने लक्ष्य छ ।

प्रकाशित : भाद्र २८, २०७६ ११:४८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्