अन्नबाली जोगाउनै मुस्किल

माधव अर्याल

पाल्पा — यहाँका किसानको मुख्य बाली मकै भित्र्याउने सिजन सुरु भएको छ । बाँदर, दुम्सी, बँदेल, हरिण, मृगबाट अन्नबाली जोगाउनै मुस्किल परेको किसानको गुनासो छ । गाउँघरमा जंगली जनावरले आतंक मच्चाएको उनीहरूले बताए । 

‘मकैले घोघा लगाउन थालेपछि नै खाइदिन थालेको छ,’ रैनादेवी छहरा–४, काफलबुटाका डिलबहादुर खत्रीले भने, ‘वर्षदिन खाने अन्न जंगली जनावरले समाप्तै पारेको छ ।’ बारीमा लगाएको मकैबाहेक आलु, सिमी, बोडीलगायतका बाली दिउँसोमा बाँदरले र रातिमा बँदेलले नोक्सानीपुर्‍याएको उनले बताए ।

वर्षभरि खाने र गाईभैंसीलाई समेत खुवाउने मकै बाली वन्यजन्तुले सखाप पार्न थालेपछि किसानलाई दिनरात चिन्तामा पारेको उनले गुनासो गरे । यस वर्ष मकै भित्र्याउनै नपर्ने गरी नोक्सानी गरेको काफलबुटाकै अर्का किसान नारायण कार्कीले बताए । वर्षेमात्र नभई हिउँदे बालीसमेत वन्यजन्तुबाट जोगाउन मुस्किल परेको उनले सुनाए ।

‘आफ्नो भएको थोरै जमिनमा लगाएको मकै बँदेलले समाप्त नै पारेको छ,’ उनले भने । वर्षभरि दुःख गरेको बाली वन्यजन्तुले खाइदिएपछि सबैलाई कृषि व्यवसायतर्फ नै अरुचि बढदै गएको उनले बताए । खाद्यान्न बालीको विकल्पमा अन्य बाली लगाए पनि वन्यजन्तुले नोक्सानी पुर्‍याउँदै आएको छ । रैनादेवी छहरा मात्र होइन, यहाँको बगनासकाली गाउँपालिकाका चापपानी, यम्घा, दर्लमडाँडाका स्थानीयलाई उत्पादित मकै बाँदरबाट जोगाउन मुस्किल छ ।

वर्षभरिको अन्नबाली मकै बाँदरले नष्ट गर्न थालेपछि किसान समस्यामा परेका छन् । तिनाउ गाउँपालिकाको हरियाली गाउँमा पनि बँदेलले हैरानी पारेको छ । स्थानीय लक्ष्मण बोहराका अनुसार जंगलमा झाडी बढ्ने बेला भएकाले मकै स्याहार्ने बेलामा बँदेल र बाँदरले नोक्सानी पुर्‍याएको हो । ‘मकैले घोघा हालेपछि बाँदर बारीभरि हुन्छ,’ बगनासकाली गाउँपालिका–६, यम्घाका विक्रम विश्वकर्माले भने, ‘बारीमा कुरुवा नै बस्नुपर्ने बाध्यता छ । हुलका हुल बाँदर बारीमा पसेर मकैबाली नोक्सान गरेको छ, सबै गाउँले मिलेर धपाउने काम गरिरहेका छौं ।’

किसानले बाँदरलाई तीन/चार किमि टाढा धपाए पनि पुनः गाउँमा आउने गुनासो किसानको छ । बगनासकाली गाउँपालिकाभित्रका सबै वडामा बाँदरले हैरानी पुर्‍याएको गुनासो आएको अध्यक्ष कृष्णप्रसाद बस्यालले बताए । ‘अघिल्लो वर्ष पनि गुनासो आएको थियो,’ उनले भने, ‘केही बाँदर पक्राउ गरेर अन्यत्र जंगलमा लगेर छाडेको पनि हो ।’

उनका अनुसार बाँदरको हैरानीलाई समस्याकै रूपमा लिएर गाउँपालिकाले कार्यक्रम अघि बढाएको छ । मकै मात्र नभई खेतबारीमा लगाएको आलु, बन्दा, काउलीलगायतका तरकारी खाने र नष्ट गर्ने गरेको चापपानीकै विष्णु ढकालले बताइन् । ‘बारीको मात्र होइन, घरकै सुलिमको मकैसमेत निकाल्दिन्छ,’ उनले भनिन्, ‘यसका लागि स्थानीय तहले पनि चासो दिनुपर्छ ।’

भरुवा बन्दुक, पटाकाजस्ता ठूला आवाज आउने वस्तु पडकाउन पाइँदैन । गुलेली र कुकुरलाई बाँदरले टेर्न छाडेको छ । ‘यसले पनि समस्या निम्तिएको छ,’ तानसेन नगरपालिका–५ का लक्ष्मण खडकाले भने । बारी नै ढाक्ने गरी ६/७ सयको संख्यामा बाँदरको हूल आएर बारी नै ढाक्ने गरेको छ । बाँदरले कतिपयको घरभित्रै पसेर पनि अन्नपात खाने गर्छ । दिनरात बँदेल र बाँदरले किसानले लगाएको खेतीमा क्षति पुर्‍याउन थालेपछि स्थानीय तह पनि चिन्तित छन् ।

रैनादेवी छहरा गाउँपालिकाका अध्यक्ष रामबहादुर कार्कीले गाउँपालिकाले कृषिलाई प्राथमिकतामा राखेर काम गरेकाले पनि किसानले लगाएको बाली जंगली जनावरले क्षति पुर्‍याएपछि गम्भीरतापूर्वक लिएको बताए । क्षति पुगेका किसानलाई छिट्टै केही व्यवस्था गर्ने र आगामी दिनका लागि दीर्घकालीन योजना बनाएर अगाडि बढ्ने उनले सुनाए ।

दुम्सी मार्ने पक्राउ
जंगली जनावर दुम्सी मारेर खाने रिब्दीकोट गाउँपालिकाका तीन जना पक्राउ परेका छन् । रिब्दीकोट–५, कुसुमखोला मरेडाँडाका वसन्तबहादुर खडका, सोही गाउँपालिका–६ का भीमबहादुर गाहा र धनबहादुर गाहा पक्राउ परेको प्रहरीले जनाएको छ ।

डिभिजन वन कार्यालयको अनुरोधमा प्रहरीले उनीहरूलाई बुधबार पक्राउ गरेको हो । भीमबहादुरका छोरा आशिष गाहाको नाममा समेत पक्राउ पुर्जी जारी गरेको प्रहरी जनाएको छ । उनी बिरामी भएकाले पक्राउ नगरिएको डिभिजन वन कार्यालयले जनाएको छ ।

कुसुमखोलाका खडकाले ‘बल्ल आज दुम्सीको मासु खान पाइयो’ भनेर सामाजिक सन्जाल फेसबुकमा लेखेका थिए । विभिन्न व्यक्तिलाई समेत ट्याग गरिएको थियो । दुम्सी मारेर मासु काटेको देखेपछि त्यसैका आधारमा पक्राउ गरिएको डिभिजन वन कार्यालयका सहायक वन अधिकृत अर्जुन चापागाईंले बताए ।

राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐन, २०२९ अनुसार कारबाही प्रक्रिया अगाडि बढाइएको अनुसन्धान अधिकृत यमलाल पोखरेलले बताए । जंगली वन्यजन्तु मार्न पाइँदैन । मारेमा २० हजार रुपैयाँ जरिवानाका साथ एक वर्षसम्म कैद वा दुवै सजायको व्यवस्था छ ।

प्रकाशित : भाद्र १, २०७६ १०:१७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

मर्चवारका आमाहरू जोखिममा

अमृता अनमोल

बुटवल — रूपन्देहीको कोटहीमाई गाउँपालिका–४, वयरघाटकी पुनिता साहनीको १४ वर्षमा बिहे भयो । १६ वर्षमै गर्भवती भइन् । सहज रूपमा बच्चा जन्माउन नसकेपछि गाउँको मझगावा स्वास्थ्य चौकी, जिल्ला अस्पताल हुँदै बुटवलको सिद्धार्थ बाल तथा महिला अस्पतालमा जटिल शल्यक्रियाबाट शिशु जन्मियो ।

आमा र शिशु दुवैमा कडा खालको कुपोषण देखियो । ‘आमाको असर छोरामा सरेछ,’ पुनिताका पति राजेन्द्रले भने, ‘बच्चामा अपांगता देखिने जोखिम पनि छ रे !’

गर्भवतीका लागि मझगावा स्वास्थ्य चौकीमा २४ घन्टे प्रसूति सेवा छ । मासिक ४० महिला सुत्केरी हुन आउँछन् । धेरैजसो कमजोर स्वास्थ्य अवस्थाका हुन्छन् । कम जोखिम भए अनमि शर्मिला शर्मा नेतृत्वको चार सदस्यीय टोलीले प्रसूति गराउँछ । धेरै जोखिम भए रेफर गर्छ । जोखिमकै कारण महिनामा ८ देखि १० गर्भवतीलाई बुटवल वा भैरहवा रेफर गर्ने गरेको उनले बताइन् ।

‘कम उमेरका, लामो समयदेखि बेथा लागेका, पाठेघरबाहिर बसेका, रक्तअल्पताको समस्या धेरै भएका गर्भवती जोखिमका मानिन्छन्,’ उनले भनिन्, ‘दिन कटेर आएका र पोजिसन नमिलेकालाई पनि रेफर गर्छौं ।’ सानैमा आमा बन्दा धेरै गर्भवती जोखिममा हुने उनले बताइन् ।

मझगावा स्वास्थ्य चौकी प्रमुख सुमनचन्द्र ठाकुरले सुत्केरी तथा गर्भवती अवस्थामा पोषणयुक्त खान र कामको बोझ घटाउन नसक्दा धेरै आमा रोगी भएको बताए ।

‘गर्भवती र सुत्केरी स्याहारका न्यूनतम कुरा पनि मर्चवारमा छैनन्,’ उनले भने, ‘गर्भावस्था र सुत्केरी अवस्थामा भारी बोक्ने, खानपानमा ख्याल नपुर्‍याउने, उमेर नपुग्दै बच्चा जन्माउने, असुरक्षित सुत्केरी गराउने, सुत्केरी समयमा यौन सम्पर्क राख्नेजस्ता कारणले धेरै महिलाको प्रजनन स्वास्थ्य बिग्रेको रहेछ ।’ प्रसूति र प्रजननजन्य समस्यालाई पुरुषले रोग नै मान्दैनन् । महिलाले पनि लाजको विषय मानेर लुकाउँछन् । यसले आमालाई जोखिममा पार्ने गरेको मझगावा स्वास्थ्य चौकी प्रमुख ठाकुरले बताए ।

मझगावा स्वास्थ्य चौकीमा कोटहीमाईसहित मर्चवारका मर्चवारी र सम्मरीमाई गाउँपालिकाका बिरामी उपचारका लागि आउँछन् । दैनिक आउने एक सय बिरामीमध्ये करिब ७० महिला छन् । प्रजननसम्बन्धी समस्या बोकेर आउने आमा धेरै छन् । उनीहरूमा कुपोषण र रक्त अल्पताको समस्या बढी हुने स्वास्थ्य चौकी प्रमुख ठाकुरले बताए ।

साबिक जिल्ला जनस्वास्थ्य कार्यालयले तीन वर्षअघि सर्वेक्षण गरेको थियो । त्यसमा हरेक तीन महिलामध्ये दुई जनामा प्रजनन तथा पाठेघरसम्बन्धी समस्या देखिएको थियो । त्यसपछि मर्चवारमा बृहत् महिला उपचार शिविर आयोजना गरियो । त्यसमा फिस्टुला र पाठेघरको शल्यक्रिया गर्नुपर्ने तीन सय महिला भेटिए ।

अहिले आमालाई जोखिमबाट बचाउन कोटहीमाई गाउँपालिकाले मासिक रूपमा स्वास्थ्य छलफल गराउने गर्छ । स्वास्थ्य चौकीमा किशोरकिशोरी सेवा संचालनमा छ । उनीहरूमार्फत बालविवाह रोक्ने अभियान चलाएको छ ।

तर, त्यसले मात्रै आमाहरूको स्वास्थ्य सुध्रेको छैन । गाउँपालिकाका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत गणेश घिमिरेले महिलालाई दोस्रो दर्जाका रूपमा हेर्ने रुढीवादी सोच, गर्भवती र सुत्केरी समयमा पनि कामको भार थोपर्ने परिपाटी र रुक्खासुक्खा खाने परम्परा नबदल्दासम्म यहाँका आमा स्वस्थ रसुरक्षित नबन्ने बताए ।

‘अहिले आमा समूहमार्फत टोलटोलमा सासूबुहारी पतिपत्नीको समूह बनाउन थालेका छौं,’ उनले भने, ‘समूहमार्फत घरभित्र र बाहिरको कामको बाँडफाँट गर्ने र प्रजनन स्वास्थ्य तथा खानपानबारे सिकाउने योजना छ ।’

प्रकाशित : भाद्र १, २०७६ १०:१६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्