लाइन खुलेको रात- विचार - कान्तिपुर समाचार

लाइन खुलेको रात

सीमा क्षेत्रका दुवैतर्फका समाजमा पढाइभन्दा पनि द्रुत आर्थिक उपार्जनको संस्कृति विकास भएको छ । सानै उमेरदेखि सजिलै पैसा कमाउन थालेपछि लेखपढतर्फ वा मिहिनेत गर्नतर्फ रुचि मर्न थाल्छ । अवैध आर्जनले ठीक–बेठीकबीचको नैतिक सीमारेखा धमिल्याइदिन्छ ।
प्रमोद मिश्र, तुलानारायण साह

मधेस घुम्दै गत डिसेम्बरमा हामी राजमार्गछेउ र अलि भित्रका गाउँहरूमा त गयौं नै, नेपाल–भारत सीमा क्षेत्रमा पनि घुम्यौं, बास बस्यौं । हुन त आफैं मोरङ र सप्तरीका भएकाले हामीले मोरङको आमगाछी–सिकटी क्षेत्र, जोगबनी नाका र सप्तरीका कोशी ब्यारेज, भीमनगर, हनुमाननगर, कुनौली क्षेत्रबारे सानैदेखि देखे, सुने, बुझेका थियौं तैपनि यताका वर्षमा सीमा क्षेत्रमा के भइरहेको छ भनी हेर्ने, सुन्ने, बुझ्ने मन थियो ।

झापा, मोरङ र सुनसरीमा केही दिन बिताएर जब सप्तरी पस्यौं, हामीले भाडामा लिएको गाडी फेर्नुपर्‍यो । कोशीपूर्वका जिल्लाहरूमा सीमा क्षेत्रसम्मै ठीकठाक स्तरको पक्की बाटो थियो । सस्तो भाडादर भएको सानो खाले कारले पनि काम चलेको थियो । तर, कोशीपश्चिम त्यस्तो अवस्था थिएन । जताततै बाटो भत्केको थियो । त्यसैले ठूला पांग्रा भएको स्कर्पियो गाडी लिएर हामीले आफ्नो यात्रालाई निरन्तरता दिएका थियौं ।

हामी सप्तरीको सीमा क्षेत्रको पुरानो ऐतिहासिक बजार हनुमाननगर गयौं । प्रधानमन्त्री केपी ओलीले कोशीमा चलाउने भनेको पानीजहाजको अन्तिम बिसौनी हनुमाननगरमै हुने चर्चा छ । हनुमाननगरको कोशी घाट नेपाल–भारत सीमा क्षेत्रनजिक छ । हामी त्यहाँका बस्ती घुम्यौं । गरिबीको मार त्यहाँका अनुहार, झोपडी, लुगाफाटामा प्रस्ट देखिन्थ्यो । खण्डहर बनिसकेको हनुमाननगरमा केही समय बिताएर हामी सप्तरीका चर्चित गाउँहरू कोइलाडी र तिलाठी गयौं । फर्किंदा हामी कुनौली भन्सारबाट बन्दै गरेको सडक प्रयोग गरेर पुनः भारदह हुँदै गोइठी फर्कियौं । सप्तरीको सीमा क्षेत्रमा चरम गरिबी, परम्परागत समाज र बन्दै गरेका सडक संरचनाहरू जताततै खनिएको देख्यौं । सबै किसिमले शाब्दिक रूपमै सीमान्त हुनु यसैलाई भन्छन् भन्ने लाग्यो ।

सिरहा जिल्लामा राजमार्ग छेउको धनगढी (नैनपुर) मा एक रात बसेपछि हामी दिउँसो सीमा क्षेत्रतर्फ लाग्यौं । सिरहाको सीमा क्षेत्रमा हुलाकी सडकको पुनर्निर्माण बडो जोडतोडका साथ भइरहेको थियो । हुलाकी सडक बनेपछि सीमा क्षेत्रको मधेस बिउँझेला–जिम्देला–जाग्ला जस्तो लाग्यो । सीमा क्षेत्रको कुनै गाउँमा रात काट्ने इच्छा भयो । धनुषाको ठाढी गाउँका एक परिचित फेला परे । फोन गरेपछि बस्ने व्यवस्था हुने आश्वासन मिल्यो । सिरहा बजारबाट धनुषाको ठाढी पश्चिमतिर फर्किंदा नाक सोझै पर्छ । बढीमा आधा घण्टा लाग्ला मोटरमा, बीचमा कमला नदी नहुनु हो भने । कमला नदीमा पुल नरहेकाले सीधै नेपालैनेपाल जान सकेनौं । हामीसँग दुइटा विकल्प थिए । कि सिरहा बजारबाट फेरि पूर्वपश्चिम राजमार्गको चोहर्बा पुगेर कमला पुल पार गर्ने र फेरि त्यति नै दूरी दक्षिणतर्फको कच्ची सडकको यात्रा गरेपछि ठाढी पुग्ने, कि त माडर खटौका भन्सारबाट भारतको जयनगर गएर कमला पुल पार गर्ने अनि थोरै उत्तरतर्फ आएपछि सीमा क्षेत्रको महिनाथपुर बजारबाट ठाढी पुग्ने ।

हामीले दोस्रो विकल्प रोज्यौं । नेपालको सार्वजनिक वृत्तमा गत दुई दशकयता ‘सीमान्त’ शब्द संवादको केन्द्रमा रहेकाले पनि हामीलाई सीमा क्षेत्रका दुवैतर्फका समाज हेर्न मन थियो । सजिलै वारपार गर्न सकिने सिमानाबाट यसो भारत भ्रमण पनि हुने । सोहीअनुरूप हामी सिरहा बजारबाट दक्षिणतर्फ लाग्यौं । नेपाल–भारत सीमामा सशस्त्र प्रहरीको चेकिङ थियो । त्यो खटौका भन्सार रहेछ । सशस्त्रको बर्दीकी, आदिवासी जनजाति देखिने, यस्तै बीस–पच्चीस वर्षकी महिला प्रहरीले आदेशिलो–रोबिलो बोलीमा कहाँ जाने, किन जाने, कहाँबाट आएको, अरू कोही छ आदि कुरा सोधिन् । हामीले धनुषाको महिनाथपुरबाट ठाढी गाउँ जाने भन्यौं । ‘गाडीमा के–के सामान छ ?’ अमेरिकाबाट रिसर्च गर्न आएको, सिरक, ब्ल्यांकेट र अन्य लगेजहरू छन् भनेपछि जान दिइन् ।

सिरहाको धनगढी बजारबाट हिँडेपछि र माडरबाट भारत छिरुन्जेल सिरहा जिल्लामा जति बेर हामी घुम्यौं, अधिकांश मानिस मधेसी देखिएका थिए तर सीमाको चेकपोस्टमा सबै प्रहरी पहाडे मात्र । हामीले कुरा गर्‍यौं– सायद यसैलाई आन्तरिक औपनिवेशीकरण भन्दा होलान् ।

कुनै बेला सिरहाको खटौका भन्सारको ठेकेदार कृष्णप्रसाद कोइराला थिए । बीपी कोइरालाको बाल्यकालबारे लेखिएका लेख र पुस्तकमा खटौका भन्सारको चर्चा पढ्न पाइन्छ । बीपीको बाल्यकालको केही समय त्यहीँ बितेको थियो । कृष्णप्रसाद कोइरालाले पहाडबाट बेसार बेच्न आएका गरिबहरूका लुगा पोको पारेर त्यही खटौका भन्सारबाटै राणा प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेरलाई पठाएका थिए । त्यसबापत कोइराला परिवारले सम्पत्ति जफत र प्रवासको पीडा भोग्नुपरेको थियो । हामी यस्तै गन्थन–मन्थन गर्दै भारत पस्यौं ।

भारततर्फको बेतौनहा पोस्टमा भारतीय प्रहरीहरूको चेकिङ थियो । त्यहाँबाट बेला बाँधको बाटो हुँदै कमला पुल पार गर्‍यौं । हामी जयनगर बजारमा प्रवेश नगरीकनै ओसराही चोक पुग्यौं । त्यहाँ जताततै चनाको सातु बिक्री भइरहेको थियो, हामीले पनि एक पाकेट किन्यौं । दशगजाको ढिस्को छेवैछेउ कच्ची बाटो थियो । कुनै ठाउँमा अति साँघुरो तर ढलान गरेको बाटो थियो त कुनै ठाउँमा धूले खाल्डाखुल्डी । हाम्रो स्कर्पियो झल्ट्याङझुल्टुङ गर्दै अगाडि बढ्यो । गाडीचालक चौधरीजीले हामी किन यस्तो बाटोबाट गाउँगाउँ गइराखेका छौं भन्ने भेउ पाएका थिएनन् । झमक्क साँझ पर्नै लागेकाले बोर्डरपारि अलिअलि भय पनि लागिरहेको थियो । बोर्डरमा हामीलाई सतर्क भएर जान पनि भनिएको थियो ।

देउदहा, सिमरारी, छतौनीको बरगाछी नजिकबाट सोध्दासोध्दै हामी महिनाथपुर पुग्यौं । महिनाथपुर नेपालतर्फको बजार होला भन्ने लागेको थियो तर होइन रहेछ । पूरै बजार भारततर्फ रहेछ । बजार पार गरेपछि रेलवे स्टेसन आउँछ जुन नेपालतर्फ पर्दो रहेछ । जयनगर–जनकपुर रेलवे लाइन । नेपालतर्फ पनि महिनाथपुर नै भनिन्छ । सानो चोक छ । त्यहाँ रोकिएर हामीले चिया खायौं । फेरि सशस्त्र प्रहरीहरूको दर्शन भयो, सबै अनुहार पहाडे नै । सामान चेक गराई भत्केको रेललाइन पार गरेर गाडी रोक्यौं ।

दशगजा छेउमै ससानो इँटाभट्टा जस्तोमा गोबर गुइँठाको चाङ लगाइएको थियो । सम्पर्कसूत्र आइसकेपछि हामी बाटोछेउको उनको घरमा पुग्यौं । घर ओसिलो र साँघुरो थियो । लगत्तै गाउँका केही भद्र पुरुष (झा, मिश्र, गोइत, दास थरका) आगन्तुक देखेर आइपुगे । एक छिन कुराकानी गर्‍यौं । तीमध्ये एक जना पहाडमा शिक्षक भई सेवानिवृत्त भएका रहेछन् । सदियौंदेखि गोत्र–मूलकै घनचक्करमा अल्झेर पहिचान बनाउन बाध्य भएका तिनले थर थाहा पाउनेबित्तिकै गोत्र अनि मूल सोधिहाले । बढी जान्ने भएर गोत्रको उच्चारण सच्याए र मूलको उत्तर सन्तोषजनक नभेटेपछि जुरुक्क उठेर हिँडे । हामीले त्यस साँघुरो ठाउँमा रात काट्न गाह्रो पर्ला कि भनेपछि सम्पर्कसूत्रले आफ्ना काकाकहाँ बस्ने व्यवस्था मिलाए । काकाको सिमेन्टको घर निर्माणाधीन हुँदाहुँदै पनि बस्नयोग्य थियो । साँझ हातमुख धोएपछि गाउँका केही अगुवाहरूसँग कुराकानी गर्‍यौं ।

घुर संवाद : खाना खाइसकेपछि हामी मुसलमान बस्तीमा घुर खोज्न थाल्यौं । एक छिन हिँडेपछि एक ठाउँमा एक वृद्ध र केही बच्चा घुर ताप्दै गरेको भेटिए । हामी खुसी भयौं र कुराकानी सुरु गर्‍यौं । त्यहाँ बसेकाहरू एउटै घरका हजुरबुबा, बुबा र नाति थिए । हजुरबुबाको नाम बसुवा शाह (फकिर), छोराको नाम आरिफ शाह रहेछ । त्यस परिवारको पेसाचाहिँ स्थानीय बजारमा कुखुराको मासु बेच्ने रहेछ । फकिर त वृद्ध थिए, छोराको उमेर तीस–पैंतीस वर्ष हुँदो हो । नाति बाह्र–तेह्र वर्षका थिए । तर नातिचाहिँ पढ्न नमान्ने भन्ने परिवारको गुनासो थियो । फकिरले भने, ‘स्कुल जाँदैन । पासपोर्ट बनाइदेऊ, विदेश जान्छु भन्छ । अबको दुई–चार वर्षमा पासपोर्ट बनाएर विदेश पठाइदिने हो ।’

दोस्रो घुर संवाद त्यही टोलका अताबुल नामका व्यक्तिको घरअगाडि गरेका थियौं । त्यहाँ स्थानीय इँटाभट्टाका सञ्चालक सिठु यादव पनि थिए । एक जनाले भने, ‘म कांग्रेसको मानिस हुँ तर मधेस आन्दोलनमा खुबै सक्रिय थिएँ । दिनदिनै जुलुस, नारा लगाउन जनकपुर जान्थें । तर, यी मधेसिया नेताहरू पनि त्यस्तै भए, जस्तो कांग्रेस–कम्युनिस्टहरू थिए । सबै भ्रष्टाचारमा लिप्त छन् ।’

ठाढी गाउँमा मुसलमान, यादव, साह र ब्राह्मणको बस्ती छ । मुसलमान बस्तीमा नयाँनयाँ पक्की घर बनेको प्रस्ट देखिन्थ्यो । त्यो बस्ती देखेपछि लाग्छ, मधेसमा रेमिट्यान्सको पैसाको सबैभन्दा पहिलो काम घर बनाउने रहेछ । जताततै नयाँनयाँ घर बन्दै गरेका । दूरदराजको देहातमा पनि हार्डवेयरका पसल प्रशस्तै खुलेका थिए ।

रेमिट्यान्सको आगमन भएपछि गाउँमा युवाहरूको पढाइमा भन्दा पनि पासपोर्ट बनाउनमा रुचि बढी भएको छ । ठाढीको मुसलमान बस्तीमा दुइटा मदरसा छन् । एउटामा हामी पस्यौं । झन्डै सय बालिकाहरू पढ्दै थिए । मधेसमा युवतीहरू विदेश जाने चलन छैन । शिक्षामा अलि ध्यान दिइयो भने बालिकाहरूको शिक्षामा नयाँ फड्को देखिन सक्छ । गाउँका घुर संवादहरू सकेर आएपछि केही स्थानीय र शिक्षकसँग कुराकानी भयो । ती सबै हिन्दु थिए । दुई जना यादव र एक जना साह । कुराकानीको सिलसिलामा उनीहरूले भने, ‘यहाँ मुसलमानको बाहुल्य छ तर वडाको निर्वाचनमा धेरै राजनीति खेलेर हिन्दुलाई जितायौं । एउटा मात्रै मुसलमान उठेको भए उनीहरू नै जित्ने थिए । हामीले पोलिटिक्स खेलेर दुई जना मुसलमानलाई उठाइदियौं, यता हिन्दु एक जना मात्र । बल्ल हाम्रो हिन्दुले चुनाव जित्यो ।’

हामी राति बडो कष्टका साथ सुत्यौं । बीस दिनको पूरै यात्रामा त्यही एउटा रात थियो जहाँ हामीलाई एउटै ओछ्यानमा साँघुरिएर सुत्नुपर्‍यो । शौचालय नजिकै थियो तर पानी टाढाबाट बोकेर ल्याउनुपर्ने । त्यसमा फेरि रातभरि अनौठो आवाज आइरह्यो । जसोतसो रात काट्यौं । मूलबाटोबाट अलग त्यस साँघुरो गल्लीमा पनि त्यो अनौठो आवाज मोटरसाइकल आवतजावतको रहेछ । हामीले लख काट्यौं– रातभरिमा कम्तीमा एक हजार पटक मोटरसाइकल हामी सुतेको घरको अगाडिबाट ओहोरदोहोर गरेको हुनुपर्छ । रातभरि गुडुडुडु–गुडुडुडु गरेको गर्‍यै । राति शौचालय जानुपर्दा देख्यौं– गुड्दै गरेका मोटरसाइकलमा अटी–नअटी सामानको चाङ ।

बिहानै हामीले स्थानीयसँग सोध्यौं, ‘रातभरि किन त्यत्रा विधि मोटरसाइकल हिँडेका ? कहाँ हिँडेका ती युवक ? के बोकेर ?’ तिनले भने, ‘भारतको सीमावर्ती सहर जयनगर, महिनाथपुरबाट तस्करी हुँदै थियो । हिजो राति लाइन खुलेको रात थियो ।’ भोलिपल्ट बिहान हामी नजिकैको गाउँ झिझातर्फ लाग्यौं । फाँटमा पुगेपछि देख्यौं– बाटाबाटामा झोपडी आकारका रक्सीभट्टी खुलेका रहेछन् । यो रेमिट्यान्सको कमाल हुनुपर्छ भन्दै कुरा पनि गर्‍यौं । झिझा पासवानहरूको गाउँ हो । सुरुकै घरमा एक शिक्षकले करिब बीस बालबालिकालाई ट्युसन पढाउँदै थिए ।

हामी गाउँमा पस्यौं । एकाबिहानै बोर्डिङ स्कुलको ठूलो बस आएको रहेछ । राम्राराम्रा लुगा लगाएका, ब्याग बोकेका बच्चाहरू बस चढेर इङ्लिस माध्यमको ‘बोर्डिङ’ स्कुल जाँदै थिए । अर्को स्कुलको भ्यान पनि आएको रहेछ । गाउँमा बाटो ढलान गरिएको थियो । मानिसहरू हृष्टपुष्ट देखिन्थे । झिझाको इतिहास डरलाग्दो सुनेका थियौं तर वर्तमान बिलकुल फरक देखियो । बच्चाहरू पढ्न जाने, युवाहरू विदेश गएर फर्केका ।

केही पुराना मानिसहरूसँग कुराकानी गरीवरी फर्केर फेरि ठाढीमा आई खाना खायौं र यदुकहातर्फ लाग्यौं । हिँड्नुअगाडि एउटा पानपसल देखेर पान खान रोकियौं । बाटामा अनौठो दृश्य देख्यौं । बाटो दुवैतर्फ ढलान भएको तर बीचको करिब सय मिटर बिनाढलानको । हामीलाई अनौठो लाग्यो । सोध्यौं, ‘यस्तो किन ?’ पानपसलेले भने, ‘निर्वाचनमा जितेको वडाध्यक्षलाई भोट नदिएका मानिसहरूको घरअगाडिको बाटो हो, त्यसैले नबनेको ।’ ग्रामीण समाजमा भोट, निर्माणको काम, द्वन्द्व कसरी एकअर्कासँग गाँसिएका रहेछन् भन्ने सोचेर हामी अचम्मित भयौं ।

लाइन खुलेको रात : मधेसका शास्त्रीय अध्येता फ्रेडरिक गेजका अनुसार (१९७५), नेपाल–भारत सीमा क्षेत्रलाई मूलतः चार थरी समस्याले गाँजेका छन्– अस्पष्ट सीमारेखा, आपराधिक गतिविधि, तस्करी र अप्रवासन । काठमाडौंका मिडियामा अस्पष्ट सीमारेखाबारे अनेक विवादको कभरेज भइरहन्छ । प्रायः भारतले सीमा मिचेको शीर्षकको समाचार छापिन्छ । खुला सिमानाका कारण दुवैतर्फका सीमाञ्चलमा अपराध हुनु पुरानो समस्या हो । दुवै देशका अपराधीहरू एक देशमा गएर अपराध गर्ने र अर्को देशमा आएर लुक्ने गर्छन् । सम्भवतः यही कारण सीमाक्षेत्र एक प्रकारले अपराधको क्रीडास्थल मानिन्छ । यस विषयमा दुवै देशका सुरक्षा निकायबीच बेलाबेलामा तनाव र सहकार्य दुवै हुने गर्छ ।

आप्रवासन पनि समस्या हो । भारत ठूलो देश भएका कारण नेपालतर्फबाट गएका मानिसहरू त्यहाँ सजिलै अटाउँदा रहेछन् तर भारतबाट थोरै मात्रै नेपाल पसे भने यहाँको जनसांख्यिक बनोटमा उथलपुथल आउन सक्छ । त्यसकारण यो पनि काठमाडौंका मिडियामा व्यापक चर्चाको विषय बन्दै आएको छ । त्यसरी नै सीमा क्षेत्रमा हुने तस्करी पनि एउटा अनौठो समस्या छ । माथि नै भनियो, ठाढीमा हामी बसेको घरअगाडिबाट राति हजारौंपटक मोटरसाइकल कुदेका थिए, जुन लाइन खुलेको रात थियो । नेपालमा खाद्यान्न लगायतका सामग्रीहरू भारतबाट आउने गर्छन् । त्यस क्षेत्रका जानकारहरूका अनुसार, भारतबाट औपचारिक आयात जति हुन्छ, त्यसभन्दा बढी तस्करी हुन्छ । सीमा क्षेत्रका सहरबजारबाट तस्करी गर्ने पनि अनेक तरिका हुँदा रहेछन् । सीमा क्षेत्रका व्यापारीहरूले नै सबै लाइन मिलाउँछन् ।

भारततर्फको प्रादेशिक प्रहरी सामेल हुन्छ । जस्तो– गण्डक पश्चिमको सीमा क्षेत्रमा उत्तरप्रदेश प्रहरी हुन्छ भने पर्सापूर्वको सीमा क्षेत्रमा बिहार प्रहरी । त्यसका साथै सन् २००१ देखि भारतले सीमा सुरक्षा बल पनि तैनाथ गरेको छ । हरेक तीन–चार किलोमिटरको दूरीमा सीमा सुरक्षा बलको पोस्ट राखिएको छ । मधेसमा माओवादी जनयुद्धको प्रभाव विस्तार भएपछि भारतले सीमा क्षेत्रमा सीमा सुरक्षा बल तैनाथ गरेको थियो । सन् २००७ को जनवरीमा मधेसमा ठूलो आन्दोलन भएपछि नेपाल सरकारले पनि त्यही वर्षको मार्चदेखि सशस्त्र प्रहरी बललाई सीमा सुरक्षाको जिम्मा दिने निर्णय गरेको थियो । नेपालतर्फ करिब सात–आठ किलोमिटरको दूरीमा सशस्त्र प्रहरीको पोस्ट राखिएको छ । त्यसका अलावा नेपाल प्रहरीले पनि आफ्नो काम गरिआएको छ ।

लाइन खुल्नुको अर्थ हो– सीमा क्षेत्रमा दुवै देशका सुरक्षाकर्मीहरूको सहमतिमा तस्करी हुनु । हामी बसेको रात भारतको महिनाथपुर र नेपालको ठाढी क्षेत्रमा लाइन मिलेको रहेछ । भारतको जयनगर वा महिनाथपुरबाट ओसारिएको सामान नेपालतर्फको लक्षित स्थानसम्म पुर्‍याउन मोटरसाइकल प्रयोग हुँदो रहेछ । पुर्‍याउने मान्छेलाई भरिया, बिलेकिया वा क्यारियर भन्दा रहेछन् । सीमाक्षेत्रको समस्याबारे गरिएका अनेकौं अध्ययनमा तस्करीको समाजशास्त्र र व्याकरणबारे वर्णन पाइन्छ । सीमा क्षेत्रमा सानै उमेरदेखि मानिसहरू ओसारपसारमा संलग्न हुँदा रहेछन् । सुरुसुरुमा दिनको समय दुई–चार किलो सामग्री ओसारपसारबाट कारोबार सुरु गरिन्छ । बानी बसेपछि त्यस्ता मानिसमध्ये धेरैको पेसा नै त्यही भइदिन्छ । दिउँसोको समयमा प्रशस्तै महिलाहरू यस्ता काममा लागेका हुन्छन् । एक अध्ययनअनुसार, पश्चिम तराईको सीमावर्ती भारतीय प्रान्त उत्तरप्रदेशको बहराइच कारागारमा सयौं महिलाहरू जेल जीवन बिताइरहेका छन् । बिहारका जेलहरूमा पनि त्यति नै नेपाली महिला र पुरुषहरू थुनिएका हुन सक्छन् ।

सीमा क्षेत्रमा हुने तस्करी प्रहरी प्रशासनका लागि पैसा कमाउने ‘एटीएम’ सरहको कारोबार बनेको छ । हामीले आफ्नो भ्रमणका क्रममा पत्ता लगाउँदा तस्करहरूले सामान पुर्‍याउने अन्तिम स्थान र सीमा क्षेत्रका बीचमा पर्ने सबै प्रहरी पोस्टलाई मिलाएका हुने रहेछन् । सीमा क्षेत्रको प्रशासन र सुरक्षा निकाय नमिली लाइन मिल्नै सक्दैन । यो धेरै पुरानो कुरा हो । नयाँ प्रशासक वा सुरक्षा प्रमुखहरू सरुवा भएर आउँदा आफ्नो प्रभाव देखाउन सुरुसुरुमा यसमा केही कडाइ गरिन्छ । यदाकदा तस्करीका सामग्रीहरू पक्राउ गरिन्छ । कहिलेकाहीँ देखाउनकै लागि पनि यस्तो हुने गर्छ । कुरा मिलेपछि सब थोक सामान्य हुँदो रहेछ ।

सामानहरूको तस्करी भारतबाट मात्रै हुने होइन, नेपालबाट पनि त्यत्तिकै हुन्छ । यो पनि पुरानै समस्या हो । अन्य देशबाट सहुलियत दरमा नेपालले पाउने सामग्रीहरूको तस्करी भारततर्फ हुँदो रहेछ । गेजका अनुसार, सन् १९५० र ६० को दशकताका रुस, चीन, युरोपबाट प्राप्त हुने सिमेन्ट, चिनी, कपडा, कलम, साइकलको व्यापक मात्रामा भारततर्फ तस्करी हुन्थ्यो । जंगल फँडानी भएका बेला काठबाहेक सनपाट, धान र वस्तुभाउ पनि नेपालबाट भारततर्फ तस्करी हुने गरेको कुरा दुवै देशका संसद्मा समेत चर्चा हुने गर्थ्यो । अचेल चुरेको ढुंगा–गिट्टी र तेस्रो मुलुकबाट आयातित सुपारी, केराउ/मटर आदि भारततर्फ तस्करी हुने गर्छन् ।

तस्करीका बेला मोटरसाइकल, सामान र मान्छेसमेत पक्राउ परे भने तिनलाई छुटाउने गज्जबको तरिका रहेछ । सामानलाई मिलेमतोमा भन्सार कार्यालयले लिलामी गर्छ । त्यस्तो कार्यमा प्रायः भारतीय नम्बर प्लेटका मोटरसाइकलहरूको प्रयोग भएको हुन्छ । पक्राउ परेपछि भन्सार कार्यालयले त्यस्ता मोटरसाइकलहरू थोकमा लिलाम गर्छ । तर मान्छेको सवालमा चाखलाग्दो बन्दोबस्त हुन्छ । प्रायः मान्छे समातिए पनि पैसा खाएर भगाइन्छ र तस्कर भागेको देखाइन्छ । समातिएको मान्छेलाई यदाकदा जेल पनि पठाइन्छ, तर प्रायः सामान र मोटरसाइकल बराबरको मूल्यांकन गरेर धरौटी बुझायो भने मान्छे छुटिहाल्छ ।

शिक्षाका कुरा : सीमा क्षेत्रका दुवैतर्फका समाजमा पढाइभन्दा पनि द्रुत आर्थिक उपार्जनको लत/संस्कृति विकास भएको देखिन्छ । दुवैतर्फका सीमान्त राज्यद्वारा उपेक्षित त छँदै छन्, केन्द्रीकृत राष्ट्रका लागि सुरक्षा तैनाथीबाहेक । बालबालिकाहरू सानै उमेरदेखि सरसामानको ओसारपसारमा संलग्न हुन्छन् । थोरबहुत पैसा हात पर्न थाल्छ । परिवारमा गरिबी रहेकै हुन्छ । थोरै पनि आम्दानी अभिभावकका लागि लोभलाग्दो हुन्छ । तिनै बालबालिका युवा अवस्थामा पुग्दासम्म जोखिम मोल्ने खालका भइसक्छन् । सानै उमेरदेखि सजिलै पैसा कमाउन थालेपछि बालबालिकामा स्कुले लेखपढतर्फ वा मिहिनेत गर्नतर्फ रुचि मर्न थाल्छ । अवैध आर्जनले ठीक–बेठीकबीचको नैतिक सीमारेखा धमिल्याइदिन्छ । अलिक महँगा सामानहरू (लागूपदार्थ) पनि तस्करी गर्न थाल्छन् । मोटरसाइकल प्रयोग गर्छन् । कतिपयले आफ्नै कारोबार गर्छन् त कतिपयले व्यापारीहरूका लागि भरियाको काम गर्छन् । यसरी सीमा क्षेत्रमा शिक्षाभन्दा पनि तस्करी र अपराधको जालो फैलिरहेको हुन्छ र सन्तति–दर–सन्तति भ्रष्टीकृत भएर आपराधिक वृत्तितर्फ ढल्किन्छन्, दिगो र दूरगामी उपलब्धिका लागि परिश्रम गर्नुको सट्टा ।

(मिश्र अमेरिकास्थित लुइस विश्वविद्यालयमा अंग्रेजीका विभाग प्रमुख हुन् भने साह नेपाल मधेस फाउन्डेसनमा आबद्ध छन् ।)

प्रकाशित : कार्तिक २३, २०७७ ०८:५१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

मधेसमा सम्भ्रान्तको (अ)सफलता

सिरहा बजारमा एउटा राम्रो, रङरोगन गरिएको पुस्तकालयअगाडि ठेलाको पसलमा खाजा खाँदै गरेका एक हूल शिक्षक युवाहरूसँग हामीले सोधेका थियौं, ‘यो पुस्तकालय खुल्छ कि खुल्दैन ?’ आफूहरू त्यस पुस्तकालयभित्र पसेको सम्झना नरहेको तिनले सुनाए ।
प्रमोद मिश्र, तुलानारायण साह

२०१९ को डिसेम्बरमा मधेसको झापादेखि कैलालीसम्मको यात्रा गर्दा हामी मध्यमधेसका आर्थिक र सामाजिक रूपले सम्पन्न नामीगामी गाउँहरू पनि गयौं । कोशी र गण्डकबीचको मध्यमधेस घुम्ने क्रममा हामीले आर्थिक र सामाजिक रूपले सम्पन्न राजपूत र भूमिहारहरूका गाउँका पुराना मानिसहरूसँग गफ गर्‍यौं ।

लेखपढको हिसाबले निकै अगाडि रहेका ब्राह्मणहरूका गाउँ घुम्यौं । जमिनदारी र व्यापारिक पुँजीको हिसाबले धनी कहलिएका यादव र साहहरूका कस्बा, बस्ती पनि गयौं । राज्यसँगको पुरानो सम्बन्ध र जमिनदारीका कारण शक्तिशाली रहेका कतिपय पहाडे नेताहरूसँग लामो संवाद गरेका थियौं । कतिपय उदाउँदा नेताहरूको कार्यशैली, विचार बुझ्ने प्रयास गर्‍यौं । मधेसमा सम्भ्रान्तहरूको अवस्था र भूमिका बुझ्ने मन थियो । सप्तरीको एउटा चर्चित गाउँमा राजपूतहरूका भव्य बहुमन्जिला, रङरङका चूना पोतिएका महलहरूको शृंगार हेर्नलायक थियो । त्यस्ता व्यक्तिगत घर त काठमाडौंमा पनि धेरै हुँदैनन् । विशाल अनुहार भएका र रङले पोतिएका द्वारलाई त्यस्तै राम्रा अग्ला पर्खालले घेरेका थिए । पर्खालभित्र खुला चौरजस्तो दरबाजा र दरबाजाबाट केहीपछिका भवनका मूलद्वारसम्म डोर्‍याउने सडक पनि त्यस्तै कालिगडीले बनेको देखिन्थ्यो । यो फलानो सिंहको घर, त्यो फलानो सिंहको घर भनेर हामीलाई परिचय गराइयो । कोही नेपालका प्रधानन्यायाधीश त कोही सत्तालाई नै चुनौती दिने मुलुकका नामी योद्धा । कोही ऐतिहासिक आन्दोलन गरेर मधेसी जनतालाई अधिकार दिलाउने जीवन उत्सर्ग गरेका । डाक्टर र इन्जिनियर त कतिकति ! अतीतमा तिनका पुर्खालाई कोशीदेखि कमला नदीबीचका हजारौं बिघा जमिन राजा र राणाहरूले बक्सेर पहिलो परिवारलाई बसाएका थिए भन्ने कुरा हामीले थाहा पायौं । पछि छ खाले राजपूत एकपछि अर्को त्यहाँ आएर बसेका रहेछन् । तीमध्ये कोही भारतमा परिवारै चिकित्सा पेसामा लागी नर्सिङहोम खोलेर निकै सम्पत्ति कमाएका रहेछन्, जसको झलक त्यहाँको आलिसान दरबारजस्तो घर र त्यसको गेटमा देख्न सकिन्थ्यो । कोही पूरै परिवार भारतको प्रशासन र न्यायालयमा उच्च पदमा रहेको तिनको घरअगाडिको नेमप्लेटबाट जानकारी पाइन्थ्यो । त्यस्तै कोहीको चल–अचल पहिलादेखिको अथाह सम्पत्ति रहेको तिनको घरको बनोटबाटै झल्कन्थ्यो ।

गाउँको मूलद्वारमै हामीले एक–दुई किशोरीलाई साइकलमा गाउँमा प्रवेश र बहिर्गमन गर्दै गरेको देख्यौं । सोध्दा ती बालिका कुनै मध्यम जातका रहेछन् । गाउँ वृत्ताकार भएर बसेको रहेछ जसको साँघुरो गल्ली कतैकतै ढलान गरिएको थियो भने कतैकतै कच्ची नै थियो । तर, त्यस वृत्ताकार गाउँको एकचौथाइ बस्ती फुस वा त्यस्तै सामग्रीले बनेको थियो र गाईगोठ पनि साँघुरो गल्लीकै छेउ कोचिएको थियो, जो विपन्नता र आर्थिक संघर्षको कथा भन्दै थियो । हामीलाई घुमाउने युवकलाई सोध्दा ती घरहरू मण्डल जातका मानिसहरूको रहेको थाहा भयो । यत्रा ठूलठूला हस्तीहरू भएको गाउँमा वर्गीय असमानताको गहिरो खाडल कायम रहनुको कारण के होला भन्ने प्रश्न हाम्रो विमर्शको विषय बनिरह्यो, यात्राका दौरान ।

त्यही दिन हामी नजिकैको अर्को मैथिल ब्राह्मणहरूको बसोबास रहेको, मधेसमै निकै नामी गाउँ पुग्यौं । विरलै यस्तो घर होला त्यस गाउँमा जहाँ डाक्टर वा इन्जिनियर नहोऊन् । उच्च शिक्षाप्राप्त र सरकारी जागिरे पनि । त्यस गाउँको एउटा खास विशेषता थाहा भयो : लगभग एक शताब्दीअघि त्यहाँका मानिसहरू पढ्न बनारस जाँदा रहेछन् । कोही काठमाडौंका राणा परिवारका ज्योतिषी थिए र जग्गाजमिन पाएका थिए । बिहारको बलुवाका मिश्र परिवारसँग बिहेवारीको सम्बन्ध गाँसेका थिए । सन् १९८० को दशकसम्म बिहारको राजनीतिमा बलुवाका ललितनारायण मिश्र, जगन्नाथ मिश्रको वर्चस्व थियो । यसरी ज्ञान र सीमावारिपारि सत्ताकेन्द्रमा एकसाथ पहुँच स्थापित गरेको त्यस गाउँमा घुम्दा अधिकांश घर पुराना र पक्की थिए तर अहिले खण्डहरजस्ता देखिन्थे । अनगिन्ती इन्जिनियर र डाक्टरहरूको घर रहेको त्यस गाउँका बाटा अत्यन्त साँघुरा र कच्ची । मधेसमै शिक्षितहरूको चर्चित गाउँलाई जंगलझारले निलिसकेको भान हुन्थ्यो ।

हामीले अवकाशप्राप्त एक प्राध्यापकसँग गाउँबारे लामो कुराकानी गर्‍यौं । तर निचोडमा गाउँको रूपान्तरणमा कुनै शैक्षिक सम्भ्रान्तहरूको खासै रुचि नरहेको थाहा भयो । गाउँमा आफैं हिँड्ने बाटो पनि फराकिलो बनाउन नचाहने वा नसक्ने सम्भ्रान्तहरूबाट थप के आशा गर्ने ? हाम्रा मनमा प्रश्न उठिरह्यो । सीमासँग टाँसिएरै रहेको भए पनि गाउँमा ज्ञान आदानप्रदान गर्ने पुस्तकालय, पत्रपत्रिकाको पहुँचजस्ता कुनै माध्यम नरहेको जानकारी भयो । समकालीन गम्भीर विचारहरूको प्रवाहबाट त्यो गाउँ पूरै वञ्चित रहेको भान भयो हामीलाई ।

सिरहा जिल्लामा अनेकौं जमिनदार थिए तर उत्तर भेगका गिरी र दक्षिण भेगका यादव परिवार सबैभन्दा ठूला जमिनदार मानिन्थे । यी दुवै खाले भूमि सम्भ्रान्त परिवारहरूबीचको प्रभाव र अवस्थामा भिन्नता जान्ने मन थियो । एक रात हामी सिरहाको उत्तरी भेगमा पहाडे जमिनदारको छेउछाउको बस्तीमा बास बस्यौं । भोलिपल्ट हामी जिल्लाको दक्षिणी भेगका यादव जातिका एक पुराना जमिनदारको गाउँमा गएका थियौं । विशाल खुला चौरजस्तो दरबाजा थियो ती यादव जमिनदारको । त्यस परिवारको पनि कुनै समय कोशी र कमला नदीबीच हजारौं बिघाको जमिनदारी थियो । राणाविरुद्धको संघर्षमा कोइराला परिवारका सहयोद्धा रहेका थिए तिनका घरमूली । पहिलो संसद्मा त्यस परिवारबाट दुई दाजुभाइले नै प्रतिनिधित्व गरेका थिए ।

त्यस परिवारको नेपाल–भारत दुवैतिर जग्गाजमिन र कारोबार थियो । तर हाल त्यस परिवारको राजनीतिक भविष्य संकटग्रस्त भएको बुझ्यौं । गाउँमा ठडिएको महल अग्लो देखिए पनि आबद्ध पार्टीमा त्यस परिवारको राजनीतिक कद होचो भइसकेको छ । उत्तरतर्फका पहाडे जमिनदार परिवारका सदस्यहरूले राजनीतिमा आफ्नो ओज कायम राखेका छन् । गाउँमा अग्लो घर देखिएन तर त्यस परिवारका नेताहरूको नाम र व्यक्तित्व निकै उचो रहेछ । त्यस परिवारबाट पञ्चायतकालमा प्रधानमन्त्री बनेका थिए । प्रजातान्त्रिक कालमा पनि कद्दावर नेता दिएको छ त्यस परिवारले । प्रभाव पनि कायम छ । छ–सात दशकको अन्तरालमा दुइटा भूमि सम्भ्रान्त परिवारमध्ये एउटाले आफ्नो ओज कायम राखेको छ भने अर्को लगभग लोप हुने अवस्थामा छ ।

भ्रमणका क्रममा हामीले धनुषा र महोत्तरीका अनेक बस्तीमा तेली र सुँडी जातिका पुँजीपति सम्भ्रान्त र भूमिहार जातिका भूमिपति सम्भ्रान्तहरूको अवस्था जान्ने कोसिस गर्‍यौं । हामीले धनुषा र महोत्तरी जिल्लामा तीन दिन चार रात बितायौं । धनुषाको यदुकहा बजार शहीदहरूका कारण राजनीतिक रूपमा जति चर्चित सुनेका थियौं, भौतिक पूर्वाधारको हिसाबले त्यति नै जीर्ण देख्यौं । स्कुल पुराना थिए तर वरिपरिका गाउँबस्तीमा कुनै खास आधुनिकताको झलक थिएन, बजारमा कृषिका लागि पम्पसेट र उपभोक्ता सामग्रीबाहेक । जनकपुरमा सडक चौडा गरिएको तर मुख्य सडकका भवनहरूलाई भगवा रङले रंगिनुपर्ने उर्दी र अनिवार्यताले उत्तर भारतमा भगवा रङले फैलाएको आतंकको त्रासयुक्त कल्पना गरायो । भवनहरू पुराना तर सहरमा निस्किने पत्रपत्रिकाको स्तर हेर्दा पुँजीपति सम्भ्रान्तहरूको बाहुल्य भएको सहरको सक्रियता र सृजनशीलताको आभास हुन्थ्यो ।

हामी महोत्तरीको दक्षिणी भेगका पुँजीपति र भूमिपतिहरूको गाउँबस्ती घुम्यौं । पुँजी र भूमि सम्भ्रान्तहरूको अवस्था र भूमिका बुझ्ने प्रयास गर्‍यौं । जनकपुर–जलेश्वर सडकमा पर्ने भूमिपतिहरूको एक गाउँको विगत निकै सम्पन्न रहेछ । सप्तरीका राजपूतहरूको गाउँजस्तै महोत्तरीका भूमिहारहरूको गाउँ मानिन्छ त्यो । असंख्य मानिसहरू पढे–लेखेका, सरकारी जागिरमा भएका । २००७ देखि २०१७ सालको दशकमा त्यस गाउँका अनेकौं नाम नेपालको राजनीतिमा चर्चित थिए । कुनै बेला नेपाल र भारत दुवैतर्फ जमिनदारी भएका भूमि सम्भ्रान्तहरूको गाउँ हो त्यो ।

हामी गाउँ प्रवेश गर्दा एकतर्फ गेट भएको सम्पन्नको घर र अर्कातर्फ विपन्न दलित बस्ती देखिन्थ्यो । हामीले एक स्थानीय मिलनसार भूमिपति राजनीतिज्ञलाई बाटाका मानिसहरूको सिफारिसमा भेट्यौं । तिनी समाजसेवी र लोकप्रिय रहेको थाहा पायौं । सन् १९६० को दशकमै भारतको प्रतिष्ठित विश्वविद्यालयबाट स्नातकोत्तर गरेका रहेछन् । तर, समाजको वर्गीय र जातीय सम्बन्धबारे अलमलिएका लाग्ने । संवादमा दिनदुनियाँबारे निकै कुरापछि हामीले सोध्यौं, ‘माओवादी जनयुद्धले के प्रभाव पार्‍यो तपाईंको गाउँमा ?’ उनको जावाफ थियो, ‘गरिब र दलितहरू बोल्न सक्ने भए । कुर्सी–बेन्चीमा बराबरी भएर बस्न त मै भन्छु, तर मान–मर्यादाको ख्याल गर्दैनन् । उच्छृंखलता बढ्यो समाजमा ।’ उहिलेदेखि नै यत्रो पढे–लेखेका सम्भ्रान्त व्यक्तिमा ज्ञान र सूचनाको स्रोत के रहेछ भनी बुझ्ने चाहनाका कारण हामीले सोध्यौं, ‘देश–समाजबारे यत्रो कुरा कसरी थाहा पाउनुहुन्छ दैनिक रूपमा ?’ तिनले भने, ‘चिनजानका मानिसहरूले मोबाइलमै सबै कुरा बताइदिन्छन् ।’

हामीले पूर्वपश्चिम राजमार्गछेउका एक प्रभावशाली पहाडे नेतालाई पनि भेट्यौं । गज्जबको स्मार्टनेस रहेछ ती नेतामा । राज्य र राजनीतिबारे व्यष्टि–समष्टि सम्पूर्ण व्याकरण बुझेका । भविष्यका केही वर्षसम्मको राजनीतिक तस्बिरको आकलन एक छिनमा गर्न सक्ने । तर मूल कुरो उनले गर्ने राजनीति ठूलाठाला, शक्तिशालीले साना र निर्धोलाई मदत गर्ने संरक्षणवादी रहेको भान भयो, उनका कुरा सुन्दा । संरचना निकै बुझेका तर संरचनात्मक परिवर्तनको सोच नभएका । झन्डै तीन घण्टाको संवादमा उनले अनेकौंपटक कतिलाई जागिर लगाइदिएको, कतिलाई सरुवा गराइदिएको भनिरहे ।

हामी सर्लाही र रौतहटका अनेक बस्ती घुमेर बाराको दक्षिण सीमावर्ती एक गाउँमा बास बस्यौं । त्यस गाउँमा कुशवाहा, कलवार, यादवहरूको सामाजिक र राजनीतिक प्रभाव रहेछ । जनकपुरको सत्तामा प्रभावशाली रहेका एक युवा नेताको कार्यशैली गज्जबको रहेको पत्ता लाग्यो । स्थानीय बासिन्दाका अनुसार, प्रदेश सरकार र प्रदेश सरकारको सदस्य कोषबाट छुट्याइने परियोजनाहरूमा प्रिपेड २५ प्रतिशत लिने चलन रहेछ तिनको । यो प्रतिशत खाने चलन यस क्षेत्रभरि नै तलदेखि मन्त्रीस्तरमै व्याप्त रहेको हामीलाई भान पर्‍यो, हेर्दा–बुझ्दा ।

मधेस यात्राका दौरानका यी अनुभवबारे एकआपसमा गरेको विचारविमर्शका क्रममा हामीले मधेसमा चार किसिमका सम्भ्रान्त रहेको ठम्यायौं : जातीय सम्भ्रान्त, भूमि सम्भ्रान्त, शैक्षिक सम्भ्रान्त र राजनीतिक सम्भ्रान्त ।

१) जातीय सम्भ्रान्त : मधेसका जातीय सम्भ्रान्तले जातिको जनसंख्या र जमिनदारीको बलमा राजनीति गर्न खोजेर आफ्नो परिवार, जाति र नाताकुटुम्बबारे मात्र सोचे । पहाडे सम्भ्रान्तले भाषा र पहिचानका कारण नेपाली राज्यसँग आफूलाई आत्मसात् गरेर राज्यमा पहुँच बनाउनलाई आफ्नो अधिकार दाबी गरेजस्तै । तर राज्यबाट अपहेलित यो जातीय सम्भ्रान्तले खुला सीमाका कारण, भारतमा पनि बेटी–रोटीको सम्बन्ध गाँसी सीमावारिपारि स्वाभिमान–तुष्टि र जीविकोपार्जन गर्दै आए, नेपाली राज्यले यिनको मानमर्दन गर्दै आएकाले ।

२) भूमि सम्भ्रान्त : तल्लो जात, खास गरी दलितलाई मजदुर बनाएर आफ्नो कृषि कार्य पूरा गर्ने, जसरी पनि भूमि आबाद गर्ने सोच रह्यो मधेसका भूमि सम्भ्रान्तहरूको । पारम्परिक रूपले राज्यको साधनस्रोतमा पहुँच नरहे पनि कृषिसँगको सम्बन्धले गर्दा स्थानीय तहमा यी सम्पन्न थिए । पछि गएर राजनीतिमा पनि हात हाले । मनोनीत वा चुनाव जितेर थप प्रभावशाली बनेका छन् । कतिपयले छोराछोरीलाई पढाई डाक्टर–इन्जिनियर बनाएर व्यावहारिक रूपमा आर्थिक र सामाजिक प्रतिष्ठागत, व्यक्तिगत लाभ हुने आधुनिकता अपनाए पनि शानसौकतका भोका, शोषणलाई आफ्नो अधिकार ठान्ने प्रवृत्ति गइसकेको देखिएन । विगतमा यीमध्ये कतिपयले राजविराजदेखि वीरगन्जसम्म जग्गा दान गरी स्कुल–कलेज खोलेको पनि हामीले भेट्यौं । तर पछि यस्तो सार्वजनिक हितको काम किन रोकियो भन्ने प्रश्नको उत्तर खोतल्दा थोरैले समाजसेवाको भावनाबाट ओतप्रोत भएर त्यस्तो गरेको जस्तो लाग्यो । धेरैले भूमिसुधारबाट जोगिन, राज्यसँगको सम्बन्ध बलियो राख्न, राजाको आदेश पालन गर्न, आफ्नो वैध–अवैध सम्पत्तिलाई जोगाइराख्न त त्यसो गरेका थिएनन् ? हाम्रा मनमा प्रश्न उठिरह्यो ।

३) शैक्षिक सम्भ्रान्त : मधेसमा जातीय र भूमि सम्भ्रान्तहरू शैक्षिक सम्भ्रान्त पनि हुन् । तर शैक्षिक सम्भ्रान्तको पहुँच शिक्षण पेसा, प्राविधिक शिक्षा र जागिरमा मात्र रह्यो । राज्यको बन्दुक (सुरक्षा क्षेत्र) र कलम (प्रशासन, न्यायालय) मा प्रवेशका लागि

राज्यबाट संरचनागत विभेद वा वर्चस्वशाली समुदायको पूर्वाग्रहले गर्दा शैक्षिक सम्भ्रान्तहरू पनि मोटामाटी रूपमा आफू र आफ्नो परिवारका लागि जोहो गर्न र राज्यप्रदत्त पदानुक्रम सोपान अँगाल्नभन्दा माथि उठ्न सकेनन् । यीमध्ये कतिपय राजनीतिमा प्रगतिशील तर सामाजिक रूपले पुरातनवादी भएको पनि पाइयो । राज्य संरचनामा सीमान्तकृत भाएकाले कथङ्कदाचित् महत्त्वपूर्ण पद पाउँदा पनि दबेको मनोविज्ञानका कारण यिनले कुनै साहसी काम गर्न वा बृहत् योजना आफ्नो क्षेत्रका लागि ल्याउन सकेनन् । आफ्नो पिछडिएको क्षेत्रबाट राजधानी वा मधेसकै अरू सहरमा बसाइँ सर्ने प्रवृत्ति पनि यसको कारण र परिणाम दुवै हुन सक्छ ।

४) राजनीतिक सम्भ्रान्त : यो तप्काका सम्भ्रान्तहरूले लामो समयसम्म मनोनीतको राजनीति गरे । पछि केही मात्रामा निर्वाचन पनि जित्न थाले । अहिले पनि विभिन्न दलका दोस्रो वा तेस्रो तहसम्मका नेता हुने अवस्था छ । त्यसैको बलमा निर्वाचन जित्ने वा मनोनीत हुने, कोही मन्त्री त कोही अञ्चलाधीश हुने गरेका थिए । वेदानन्द झा होऊन् वा भद्रकाली मिश्र, तिनले मन्त्री र अञ्चलाधीश बन्ने काम त गरे तर वैचारिक नेतृत्व दिन सकेनन् ।

रामराजाप्रसाद सिंह र गजेन्द्रनारायण सिंहले राजनीतिक विद्रोह त गरे तर वैचारिक विद्रोह र नेतृत्व गर्न सकेनन् । खोइ, कुनै मधेसी बीपी कोइराला वा गान्धी वा नेहरू हुन सकेका, जसले आफूलाई वैचारिक रूपले स्थापित गरेर राजनीतिक विद्रोहका साथै वैचारिक नेतृत्व पनि गर्न सकून्, ताकि मधेसमा स्थानीय समस्याको विश्लेषण र विवेचना स्थानीय तहकै नेतृत्वबाटै भएर समाज परिवर्तनका लागि विचार प्रवाह हुन सकोस्, जसले आम मानिसमा वैचारिक परिवर्तन ल्याओस् र सबै जातजातिमा एकता होस् ? (रूढीकृत जात व्यवस्थाको निरन्तरता र दाइजो प्रथामा खासै कुनै परिवर्तन नआउनु र प्रदेश भइसकेपछि पनि स्वामित्व लिने अभावमा भ्रष्टाचार आकासिनुको कारण यही त होइन ?)

मधेसमा स्थानीय स्तरमा विचार उत्पादनको सर्वथा अभाव रह्यो । राष्ट्रियस्तरमा विचार उत्पादनमा नेपालीभाषी मिडियाको वर्चस्व रहिआयो । मधेसमा त्यसको प्रभाव न्यून पर्नुको मूल कारण हो— नेपाली मिडियालाई मधेसका मानिसले आधारभूत रूपमा विभेदकारी राज्य संरचनाको संरक्षक र संवर्द्धक ठान्नु, जुन कुरा मधेसको समाज र सामन्त कसैले पनि रुचाएनन् । लामो समयसम्म भारतका रेडियो र पछि टेलिभिजनमार्फत सम्भ्रान्तहरूमा थोरै ज्ञान प्रवाह भयो, बाहिरी संसारका बारेमा । साधनस्रोतले विपन्न आम मानिसको त के कुरा गर्ने !

गणतन्त्र आगमनपछि सांख्यिक बाहुल्यका कारण मधेसमा मध्यम जातका राजनीतिक सम्भ्रान्तहरूको उदय हुँदै छ । तर हाम्रो यात्राका दौरान यिनीहरूमध्येबाट दलितमाथिको विभेदका कुरा सुन्दा र कोभिड महामारीमाझ दलितको हत्यामा मध्यम जातकै मानिसको संलग्नताले गर्दा यो नयाँ राजनीतिक सम्भ्रान्त पनि आफ्नो परिवार, नाताकुटुम्ब र जातमै सीमित हुने शंका छ । तर फेरि यही समूहका शिक्षित युवाहरूको सामाजिक हितका कार्य र सबैलाई समेट्ने बौद्धिक सक्रियता हेर्दा भविष्यप्रति आशा गर्ने ठाउँ पनि छ ।

मधेसी सम्भ्रान्तमा राज्यका निजामती र न्याय सेवा प्रवेशमा विभेदका कारण मेधावी युवाहरूमा प्राविधिक शिक्षाबाहेक बौद्धिक हुने, विचार उत्पादक बन्ने मानविकी र समाजशास्त्रीय अध्ययनको अभाव रह्यो । पढे–लेखेका मानिसहरूको गाउँका रूपमा चिनिएको सप्तरीको नामी ब्राह्मण गाउँ र महोत्तरीको भूमिहार गाउँ जाँदा यो कुरा अझ महसुस भयो । पहिला डाक्टर–इन्जिनियर बन्ने, पछि सोखले वा रुझानका कारण मानविकी र समाजशास्त्रको स्वाध्ययनबाट बौद्धिक बन्ने चलन भयो । सन् १९६० को दशकमै भारतको प्रतिष्ठित विश्वविद्यालयबाट स्नातकोत्तर गरेका उच्च जातका केही व्यक्तिसँग लामो संवाद गर्दा तिनीहरूमा पनि समसामयिक विषयबारे ज्ञानमा ‘अपडेट’ को भोक अनुभव भएको हामीलाई लागेन । अध्ययन सामग्रीको अत्यन्त सीमितता रहेको देखियो ।

यात्राका क्रममा हामीले अनेकौं ठाउँका युवाहरूलाई सोध्दा कहीँ कतै कसैले विद्यापतिका एक–दुई गीत–कविता सम्झे पनि समाज र राजनीतिबारे लेखपढ गरेको पाइएन । सप्तरीदेखि पर्सासम्म सक्रिय पुस्तकालयहरू छैनन् भन्दा पनि हुन्छ । सिरहा बजारमा एउटा राम्रो, रङरोगन गरिएको पुस्तकालयअगाडि ठेलाको पसलमा खाजा खाँदै गरेका एक हूल शिक्षक युवाहरूसँग हामीले सोधेका थियौं, ‘यो पुस्तकालय खुल्छ कि खुल्दैन ?’ आफूहरू त्यस पुस्तकालयभित्र पसेको सम्झना नरहेको तिनले सुनाए । पुस्तकालय परिसरभित्र पालेलाई सोध्दा फलानो–फलानो दिन एक–दुई घण्टा खुल्छ भने । मधेसका सम्भ्रान्तहरूमा अध्ययनको अभावको प्रमुख कारण भाषाको समस्या र विगतको ‘पढेर के हुन्छ, आखिर जागिर पाइने होइन’ भन्ने मानसिकता रहेको हामीले ठम्यायौं । भाषाका कारण पनि ज्ञानमा कमी देखियो ।

राज्यमाथि आफ्नो दाबी गर्ने मनोविज्ञानमा पनि कमी देखियो । जातीय रूढीकरण हावी रहेकाले गर्दा तिनमा समष्टिगत सोच विकास हुन सकेन । राज्यको अडेस नपाएकाले हुन सक्छ, मधेसी सम्भ्रान्तमा धार्मिकता बढी तर धर्मनिरपेक्ष दार्शनिक सोचको कमी देखियो । राज्यबाट भएको विभेदका कारण हरहमेसा असुरक्षाको भावना व्याप्त रहेकाले आफ्नो र परिवारका लागि जोहो गर्न धौधौ भएपछि समाज र समष्टिबारे सोच नपलाएको हो जस्तो लाग्यो हामीलाई ।

मधेस विद्रोहपछिको विचार प्रवाह र जागरणले र राज्यमा हकदाबी गर्ने माहोलले सम्भ्रान्तमा सामाजिक चेतनाको सम्भावना बढेको हुन सक्छ र समाजलाई समष्टिमा हेर्ने दृष्टिकोण बदलिन सक्छ । बदलिइरहेको पनि छ । तर पूर्ण परिणाम आउन पर्खिनुपर्ने हुन्छ ।

प्रकाशित : भाद्र १९, २०७७ ०८:३५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×