तुलानारायण साह

तुलानारायण साहका लेखहरु :

मधेसी समाजमा पितृसत्ता र पिता

डिसेम्बर २०१९ को मधेस यात्रामा हामीले नेपालको मधेसी समाजमा पितृसत्ता विराजमान रहेको त देख्यौं नै, यस पितृसत्ताभित्र पिताको भूमिका पनि उत्तिकै चाखलाग्दो र जटिल पायौं । झापादेखि कैलालीसम्मको यात्रा गर्दा हामीले महिलासम्बन्धी हरेक सन्दर्भमा पिता उभिएको पायौं ।

मधेसका महिलामा पुस्तान्तरण

नेपाली समाज तातेको छ । पुरानो राजनीतिक व्यवस्था ढलेर गणतन्त्र आएपछि एकातिर सदियौंदेखि दबिएका समुदायका प्रतिनिधिहरू जुर्मुराएर उठेका छन् भने, अर्कातर्फ गाउँघरमा अझ पनि पुरातन सामाजिक ढाँचा छ र यसका हिमायतीहरू प्रत्यक्ष वा परोक्ष, सीधासीधी वा घुमाउरो पाराले पुरानो सामाजिक ढाँचाको बचाउमा लागेका छन् ।

जसपामा विग्रहबीच प्रतिगमन र सहकार्यको विमर्श

नेपाली राजनीतिमा जनता समाजवादी पार्टी (जसपा) को चर्चा एक्कासि बढेको छ । नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) को अदालती विभाजनसँगै संसद्भित्र देखिएको सङ्ख्यात्मक उतारचढावका कारण जसपाको भाउ बढेको हो । पार्टीभित्र विग्रह पनि बढेको छ । एकीकरणपूर्वका राष्ट्रिय जनता पार्टी (राजपा) र समाजवादी पार्टी (सपा) का नेताहरू आ–आफ्नै समूहमा बाँडिएका छन् । महन्थ ठाकुरले राजपा र उपेन्द्र यादवले सपा समूहको नेतृत्व गर्दै छन् ।

प्रश्न गर सपना !

बृहत् नागरिक आन्दोलनले हालै काठमाडौंमा गरेको महिला मार्च अनेक कोणबाट ऐतिहासिक रह्यो । अभियन्ता हिमा विष्ट र सपना सञ्जीवनीका भनाइहरू विशेष रूपमा चर्चित रहे । दुवै जनाको हरेक शब्दमा गहिरो पीडा थियो, विद्रोहको दृढता झल्किन्थ्यो । जनकपुरकी सपनाले मैथली भाषामा कविता पढेकी थिइन्, जसमा उनले सानैदेखि सुनिआएका आफ्नै समाजका परम्परा, कथा र किंवदन्तीहरूमा गढिएका महिला पात्रलाई महिला–पुरुष समानताको लेन्सबाट हेर्ने प्रयास गरेकी थिइन् ।

जात वृत्तान्त

लकडाउनको लामो बिदामा अनेकौं पुस्तक, जर्नलका लेख, हिन्दी सिनेमा, युट्युबमा सामयिक विषयका लेक्चर तथा प्रशस्त आध्यात्मिक प्रबचन सुन्ने अवसर मिल्यो । तिनमा भारतका प्रख्यात साहित्यकार फणीश्वरनाथ रेणुको ‘मैला आँचल’ उपन्यास, फ्रेड्रिक गेजको ‘क्षेत्रीयता र राष्ट्रिय एकता’, प्रकाश झा निर्देशित ‘राजनीति’ सिनेमा र आहुतिका दुई पुस्तक ‘वर्ण व्यवस्था’ एवं ‘जात वार्ता’ अविस्मरणीय रहे ।

लाइन खुलेको रात

मधेस घुम्दै गत डिसेम्बरमा हामी राजमार्गछेउ र अलि भित्रका गाउँहरूमा त गयौं नै, नेपाल–भारत सीमा क्षेत्रमा पनि घुम्यौं, बास बस्यौं । हुन त आफैं मोरङ र सप्तरीका भएकाले हामीले मोरङको आमगाछी–सिकटी क्षेत्र, जोगबनी नाका र सप्तरीका कोशी ब्यारेज, भीमनगर, हनुमाननगर, कुनौली क्षेत्रबारे सानैदेखि देखे, सुने, बुझेका थियौं तैपनि यताका वर्षमा सीमा क्षेत्रमा के भइरहेको छ भनी हेर्ने, सुन्ने, बुझ्ने मन थियो ।

देबन काकाको अपहरण-कथा

२०६५ साल भदौ एक–दोपहरको समय । आफ्नै घरको ढोकामा अडेस लागेर बसिरहनुभएका देबन काकालाई कोही एक जना अपरिचित मानिसले एउटा चिठी थमाएर गयो । चिठीमार्फत मधेसी मुक्ति टाइगर्सले एक लाख रुपैयाँ चन्दा मागेको थियो । बीस दिनको म्याद दिइएको थियो । देबन काकाकै घरसँग टाँस्सिएको हाम्रो घरमा पनि ठ्याक्कै त्यस्तै बेहोराका चिठी आएको थियो ।

मधेसमा सम्भ्रान्तको (अ)सफलता

२०१९ को डिसेम्बरमा मधेसको झापादेखि कैलालीसम्मको यात्रा गर्दा हामी मध्यमधेसका आर्थिक र सामाजिक रूपले सम्पन्न नामीगामी गाउँहरू पनि गयौं । कोशी र गण्डकबीचको मध्यमधेस घुम्ने क्रममा हामीले आर्थिक र सामाजिक रूपले सम्पन्न राजपूत र भूमिहारहरूका गाउँका पुराना मानिसहरूसँग गफ गर्‍यौं ।

मुसहर मन्थन

हालै मधेसमा मलर सदाको भोकले, राजु सदाको क्वारेन्टिनमा सामान्य औषधिबिना र शम्भु सदाको प्रहरी हिरासतमा सामान्य मृत्यु नभई महादलित भएकाले जानीजानी वा परिस्थितिजन्य हत्या भएको हो । यी घटनाले मधेसमा हामीलाई मुसहर महादलित समुदायबारे सोच्न बाध्य बनाएका छन् ।

राजनीतिमा स्थिरताको खोजी

दल विभाजनलाई सहज बनाउने गरी अध्यादेश ल्याएका कारण प्रधानमन्त्री केपी ओली चौतर्फी आलोचनाको पात्र बने । प्रधानमन्त्रीको कदमलाई राजनीतिशास्त्रीहरूले अधिनायकवादी चरित्र, सैतानी दिमागको उपज भन्दै कडा आलोचना गरे ।