चियाको कथा

विप्लव भट्टराई

 दसैं, तिहार, छठजस्ता पर्व सुरु हुँदै छन्  । बर्खा निख्रिँदै गएसँगै आकाश खुलेर डाँडाकाँडा भराभरा देखिन थालेका छन्  ।

रमणीय प्रकृतिमा रम्न र घुम्न मानिस इलाम आउने क्रम बढेको छ । इलाममा बर्सेनि स्वदेशी र विदेशी हजारौं पर्यटक आउँछन् । इलाम घुम्न आउनेको मुख्य उद्देश्य हुन्छ– थुम्काथुम्का डाँडामा ‘ग्रिन कार्पेट’ बिछ्याएझैं देखिने चिया बगानलाई अघाउन्जेल हेर्नु । बगानमा रमाउनु र यहाँको सौन्दर्यलाई तस्बिरमा कैद गर्नु ।


नेपालमै पहिलो पटक चिया इलाममा रोपिएको हो । वि.सं. १९२० सालमा तत्कालीन इलामका बडाहाकिम गजराजसिंह थापाले चीनबाट चियाको दाना ल्याएर इलाम बजारनजिकै रोपेको इतिहासमा उल्लेख छ । यति पुरानो इतिहास भए पनि इलाममा व्यावसायिक ढंगले चिया उत्पादन सुरु भएको भने तीन/चार दशक मात्र भएको छ ।
धेरैले चिया बगान देखेका हुन्छन्। चिया पिएका हुन्छन्। तर यसको खेती गर्ने तरिकादेखि प्रशोधन गरेर खानयोग्य कसरी हुन्छ भन्ने धेरैलाई थाहा छैन । यिनै जिज्ञासाहरू मेट्नका लागि कोपिलाको यो अंकमा हामीले चियाको कथा पस्केका छौं :

चिया धान, मकै, कोदो, आलु, सागसब्जीजस्तो बर्सेनि रोपेर उत्पादन गरिने खेती होइन । यो एकपटक रोपेपछि वर्षौंसम्म उत्पादन दिइरहन्छ । चिया रोप्दा अरू बिरुवाजस्तै खाल्डो खनेर रोप्ने हो । नर्सरीमा उत्पादन गरिएका स–साना बिरुवा रोपेपछि मलजल र काँटछाँट गर्नुपर्छ । चियाको बिरुवा उत्पादन गर्न निश्चित बगानमा डाला छाडिएका हुन्छन् । यसैलाई कटिङ गरेर नर्सरीमा बिरुवा बनाइन्छ । बिरुवा तयार हुन कम्तीमा २ वर्ष लाग्छ । दानाबाट पनि चियाको बिरुवा उत्पादन हुन्छ ।
रोपेको ३ वर्षपछि चियाले उत्पादन दिन्छ । चैत पहिलो या दोस्रो सातादेखि कात्तिकसम्म चियाको मुना टिप्नुपर्छ । विशेष गरी महिलाहरू लामबद्ध भएर चिया टिपेको दृश्य मनमोहक देखिन्छ । ‘दुई पात एक सुइरो...’ र ‘चियाबारीमा हो चियाबारीमा...’ जस्ता चर्चित गीतहरूमा देखाइएजस्तै गरी चियाको पत्ती टिपिन्छ । अरू रूखबिरुवा जस्तो होइन, चिया एकैनाशको देखिन्छ । चियालाई बर्सेनि काँटछाँट गर्दा यसको गोलाइ र उचाइ उस्तै हुने गरी मिलाइन्छ, जसले गर्दा डाँडाकाँडा रमाइला देखिन्छन् । इलामका कृषकले चियालाई सरकारी जागिरजस्तै ठान्छन् । किनभने एकपटक बगान हुर्किएपछि यसले वर्षौंसम्म नियमित आम्दानी दिन्छ । चैतदेखि कात्तिकभर टिपाइ हुने भएकाले कृषकहरू बेफुर्सदिला हुन्छन् । कात्तिकपछि चियाको काँटछाँट गरिन्छ । घरैपिच्छे बगान हुने भएकाले चिया टिप्नेलगायत अन्य काम गर्ने जनशक्ति अभाव छ । हरेक कृषकले १० रोपनीभन्दा बढी क्षेत्रफलमा बगान बनाएका छन् । कृषकबाहेक चिया विकास निगम र अन्य केही कारखानाका पनि ठुल्ठूला बगान छन् । यस्ता बगान र कारखानामा स्थायी र अस्थायी रूपमा श्रमिक राखिन्छ ।


चिया धेरै उत्पादन हुने सिजनमा कामदार अभाव हुँदा पत्ति टिपेर तौलअनुसार पैसा लिने पनि गरिन्छ । यसलाई स्थानीय भाषामा ‘बिगा’ भन्ने चलन छ । चियापत्ती टिपेपछि त्यही दिन प्रशोधनका लागि कारखानामा पुर्‍याउनुपर्छ । चिया प्रशोधन गर्ने इलाममा दुई दर्जन ठूला कारखाना छन् । एक सयभन्दा धेरै मझौला र साना कारखाना छन् । कारखानामा मेसिनले प्रशोधन गरेर चियालाई विभिन्न ‘भेराइटी’ मा बनाइन्छ । हातले नै हरियो चियापत्ती माडेर खाने चलन पनि छ । यस्तो चियापत्तीलाई ‘हातेपत्ती’ भनिन्छ । गुणस्तरका आधारमा कारखानाले प्रतिकेजी ३० रुपैयाँदेखि ७० रुपैयाँसम्म दिएर हरियो चियापत्ती खरिद गर्छन् ।
चियालाई मुख्य रूपमा दुई प्रकारले बुझिन्छ । इलामसहित पाँचथर, धनकुटा, तेह्रथुम, ललितपुरलगायत जिल्लामा उत्पादन हुने चियालाई अर्थोडक्स बनाइन्छ । यस्तो चिया दूधबिना पिउने चलन छ । अर्थोडक्सभित्र ग्रिन–टी, ब्लयाक–टी, ओलाङ–टी, वाइट–टी जस्ता धेरै भेराइटी बन्छन् । यस्तो चियाको मुख्य बजार भारत हो । नेपालमा उत्पादन हुने वार्षिक करिब ५५ लाख किलो तयारी अर्थोडक्स चियामध्ये ८० प्रतिशत भारत जान्छ । १० प्रतिशत युरोप र अमेरिकातर्फ निकासी हुन्छ भने बाँकी १० प्रतिशत नेपालमै खपत हुन्छ । अर्थोडक्स चियालाई अर्गानिक बनाउँदै युरोप र अमेरिका निकासी गर्न योग्य बनाउने ध्याउन्नमा कृषक लागेका छन् ।
तराई क्षेत्रमा उत्पादन हुने चियालाई दानादार बनाइन्छ । यस्तो चिया नेपालका हरेकजसो उपभोक्ताले पिउने गर्छन् । यसको आन्तरिक खपत उल्लेख्य छ भने भारत पनि जाने गर्छ । दानादार चियालाई दूध र चिनीमा मिलाएर पिउने गरिन्छ ।
चिया सेवनले शरीरमा स्फूर्ति आउँछ । अर्गानिक चिया सेवनले प्रेसर, सुगरजस्ता बिरामीलाई पनि फाइदा पुग्ने विज्ञहरूको भनाइ छ । विश्वमै प्रख्यात दार्जिलिङ चियासँग पूर्वको पहाडमा उत्पादित चियाले प्रतिस्पर्धा गरिरहेको छ । उस्तै हावापानी र माटो भएका कारण नेपालको चिया पनि विश्वमा लोकप्रिय हुँदै गएको छ ।
चियालाई यहाँको संस्कृतिका रूपमा पनि लिइन्छ । चियासम्बन्धी विभिन्न जानकारी लिँदै रमाइलो गर्ने पर्यटक बढाउन चिया पर्यटनको अभ्यास पनि भइरहेको छ ।

प्रकाशित : आश्विन १२, २०७६ १०:४७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सिसाकलम

कान्तिपुर संवाददाता

एक दिन कक्षामा सरले अनौठो प्रस्ताव राख्नुभयो  । उहाँले भन्नुभयो, ‘आज हामी नयाँ प्रयोग गरौँ है त ?’‘हुन्छ सर १,’ हामी सबैले एक स्वरमा भन्यौँ  ।

हाम्रो स्वरले कक्षा नै गुन्जायमान भयो ।
‘ल ल बस बस..’ हामी उभिरहेको देखेर उहाँले भन्नुभयो । हामी सबै बस्यौँ ।
हामी बस्नासाथ उहाँले झोलाबाट एक मुठा सिसाकलम निकाल्नुभयो । ती फरकफरक रङका थिए । तिनलाई टेबुलमा राख्नुभयो । हामीतिर हेरेर मुसुक्क मुस्कुराउनुभयो । उहाँको मुस्कान रहस्यमय थियो ।
उहाँ यस्तै हुनुहुन्छ । कहिलेकाहीँ कक्षामा अनौठो अनौठो कुरा गरेर कहिल्यै नबिर्सिने गरी पढाउनुहुन्छ । कहिले के अनौठो पढाउनुहुने हो, पत्तो हुँदैन । यसैले उहाँले पढाउनुहुने कक्षा सकेसम्म हामी कसैले छाड्दैनौँ । कसैगरी छुटिहाल्यो भने पनि साथीहरूको मुखबाट सुन्न छुटाउँदैनौँ । साथीहरूले मुख मिठ्याइमिठ्याई वर्णन गरेको सुन्दा बित्थामा छाडिएछजस्तो हुन्छ । थक्कथक्क लाग्छ ।
सिसाकलमको प्याकेट फुकाएर सबैलाई एउटा एउटा दिन थाल्नुभयो । हामीले लियौँ । के भन्नुहुने हो भनी पर्खिन थाल्यौँ । सबैलाई सिसाकलम दिइसकेर उहाँ आफ्नै ठाउँमा फर्किनुभयो । हामीतिर हेरेर सोध्नुभयो, ‘सबैले पायौ होइन त ?’
‘पायौँ सर..’ हामी सबैले भन्यौँ ।
‘ल अब सबैले कसैले नदेख्ने गरी सिसाकलम भाँचेर ल्याओ,’ सरले एक्कासि भन्नुभयो ।
‘हुन्छ सर’ भनेर हामी सबै हूल बाँधेर गुरुरु बाहिर निस्कियौँ । बाहिर निस्किँदा ठेलमठेलजस्तै भयो । हामी भने को पहिला हुने भन्ने होडबाजीमा थियौँ । बाहिर निस्केर कोही कता, कोही कता लाग्यौँ । सबैजना छेउकुना खोज्नतिर लाग्यौँ । यताउता पल्याकपुलुक हेरेर कोही नदेखिएपछि टुक्रुक्क बस्यौँ । त्यति गर्दा पनि कसैले देख्छ कि भनी झुकेर काखमा खोकिला बनायौँ । त्यहीँ राखेर पिटिक्क भाँच्यौँ ।
भाँच्नु के थियो, हामीमा युद्ध जितेकोजस्तो खुसियाली छायो । त्यसपछि को पहिला कक्षाकोठामा पुग्ने भन्ने प्रतियोगिताजस्तै चल्यो । कक्षाकोठामा पसेर आ–आफ्ना ठाउँमा बस्यौँ ।
‘सबैले कसैले नदेख्ने गरी सिसाकलम भाँच्यौँ होइन त ?’
‘भाँच्यौँ सर,’ हामी सबैले एक स्वरमा भन्यौँ ।
‘सबैजना आयौ होइन त ?’ उहाँले सोध्नुभयो ।
‘आयौँ सर,’ हामीमध्ये कोही आएका छैनौँ कि भनी सबैले आआफ्ना छेउमा हेर्‍यौँ ।
‘राहुल आएको रहेनछ सर १’ रोशनले उठेर भन्यो ।
‘ए १ त्यसो भए उसलाई एकछिन पर्खौं है त ?’
‘हुन्छ सर,’ हामी सबैले भन्यौँ ।
राहुल आएन । निकै बेर आएन । आउँदै आएन । त्यसपछि उहाँले हामीलाई खोज्न पठाउनुभयो । खोज्न थाल्यौँ । ऊ भेटिएन । हामी टाढा–टाढा खोज्न थाल्यौँ । त्यसपछि भेट्यौं । ऊ हातमा सिसाकलम लिएर यताउता कुद्दै रहेछ । उसलाई तान्दै कक्षाकोठामा ल्यायौँ । ऊ डराइरहेको थियो । हामी भने उसलाई खोजेर ल्याउन सकेकोमा गर्व गरिरहेका थियौँ । उसको हातमा नभाँचिएको सिसाकलम देखेर हाम्रो गर्व झन् बढिरहेको थियो । ऊ अपराधीझैँ गुरुको अगाडि उभियो । हामी सबैजना
आ–आफ्ना ठाउँमा बस्यौँ ।
‘तिमीले सिसाकलम भाँच्न सकेनौ ?’ सरले राहुलतिर
हेरेर सोध्नुभयो ।
‘सकिनँ सर,’ उसले मसिनो स्वरमा भन्यो । हामी
गलल्ल हाँस्यौँ ।
‘किन ?’ सर ले सोध्नुभयो ।
‘किनभने तपाईंले कसैले नदेख्ने गरी सिसाकलम भाँच्न भन्नुभएको थियो, त्यसैले...’ उसले डराएको स्वरमा भन्यो ।
‘अनि कसैले नदेख्ने ठाउँ भेटेनौँ त ?’ सरले फेरि सोध्नुभयो ।
‘भेटिनँ सर,’ उसले अलिकता साहसका साथ भन्यो ।
‘सबैले भेटे, तिमीले चाहिँ कसरी भेटेनौ त ?’
‘कसरी भने, म जहाँ जहाँ गएर कसैले देख्दैन भनी ठान्थेँ, त्यहाँ त्यहाँ कसै न कसैले केही न केहीले हेरिरहकै हुन्थे । कहीँ जनावर, कहीँ वृक्ष, कहीँ चराचुरुंगी, कहीँ झारपात, कहीँ दुबोले हेरिरहेका थिए । तिनले देख्दैनन् भन्न सकिन्न’ यसपटक राहुलले अलि लामै बोल्यो ।
‘किन ?’ सरले फेरि सोध्नुभयो ।
‘किनभने ती सबै सजीव थिए सर,’ उसले आँटका साथ भन्यो ।
‘स्याबास् १ ’ यति भनिसकेर उहाँले हामीतिर फर्केर सोध्नुभयो, ‘अब कुरो बुझ्यौ त तिमीहरूले ?’
‘बुझ्याँ सर,’ हामी सबैले एक स्वरमा भन्यौँ ।
धीरकुमार श्रेष्ठ

प्रकाशित : आश्विन ५, २०७६ ११:०१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्