प्रविधिको कमाल

विमल खतिवडा

कृषिमा पछिल्लो समय नयाँ प्रविधि भित्र्याउने लहड नै चलेको छ  । नयाँ प्रविधिले कृषिजन्य उत्पादनलाई समय, स्वास्थ्य र व्यवसायको हिसाबले पनि प्रभावकारी बनाइरहेको छ, जनशक्ति अभावलाई कम गरेको छ  ।

तरकारी उत्पादनमा नयाँ प्रविधिले बजार लिइरहेको छ । खेतीयोग्य जमिनको अभाव र कृषिमा आधुनिकीकरणको प्रभावले नयाँ प्रविधिको प्रयोग काठमाडौंमा बढेको छ । घरका छतमा तथा बारीमा हावा र पानीको माध्यमबाट भइरहेको उत्पादन र प्रविधिबारे विमल खतिवडा लेख्छन् :

हावाको भरमा खेती


कलंकीका सिजर रानाले कम लागतमा कसरी धेरै फूल फुलाउन सकिन्छ भन्नेबारे तीन महिना लगाएर अनुसन्धान गरे । गोदावरीमा ६ रोपनी जग्गामध्ये दुई रोपनीमा सयपत्री फूल लगाएका उनी आफ्नो अनुसन्धान सफल भएकामा दंग छन् । उनले तीन साथी मिलेर दुई वर्षअघि नै मल र माटोबिना पनि हावाको भरमा तरकारी फलाइसकेका थिए । उनीसँगै विप्लव सिंह र सुविन श्रेष्ठ (हाल अमेरिका) छन् ।


सिजरले बोस्टन युनिभर्सिटी, अमेरिकाबाट एमबीए गरेका छन् । तीनै जनाले एउटै विषय पढेको उनले बताए । कम्पनीको नाम एरोरुट्स प्रालि राखेका छन् । एरोरुट्स भनेको एरोपोनिक्स प्रविधिमा आधारित खेती हो । ३५ वर्षीय सिजरका अनुसार एरोपोनिक्स भनेको नासाले पायोनियर गरेको प्रविधि हो । ‘हामीले जर्नलहरू पढेर नेपालमा यो प्रविधिको सुरुवात गरेका हौं,’ उनी भन्छन्, ‘यो प्रविधिमा सफल भएका छौं ।’ उनका अनुसार अहिले काठमाडौंका करिब ५० घरमा यो प्रविधि जडान गरिएको छ ।


‘माटोमा भन्दा एरोपोनिक्स प्रविधिअन्तर्गत औसतमा ९९ प्रतिशत कम पानीमा तरकारी फलाउन सकिन्छ,’ उनले भने, ‘माटोमा एक किलो गोलभेंडा फलाउन चार सय लिटर पानी चाहिन्छ, एरोपोनिक्समा चार लिटर भए पुग्छ ।’ हाइड्रोपोनिक्स र एरोपोनिक्स प्रविधिको एउटा समानता दुवैमा माटो नचाहिने हो । माटोबिनै खेती गर्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण हुन् यी दुई प्रविधि ।


‘माटोमा भएको ९९.९९ प्रतिशत कुरा बिरुवालाई केही काम छैन, माटोले बिरुवालई समातेर राख्ने काम मात्रै गर्छ,’ सिजर भन्छन्, ‘एरोपोनिक्समा माटोबाट पाउने कुरा हामी प्रत्यक्ष रूपमा त्यसको जरामा दिन्छौं ।’ हाइड्रोपोनिक्समा माटोको सट्टा जरा पानीमा हुन्छ । एरोपोनिक्समा हुस्सु जस्तो देखिने झरनाबाट खसेको पानी जस्तै हुन्छ । यसमा जरा डुबेर बसेको हुन्छ । हावाको माध्यमबाट पानीको ‘मिस्ट’ निकालेर फूल पनि उत्पादन भइरहेको छ ।


‘हामी पानी धेरै प्रयोग गर्दैनौं, हावा र पानीलाई मिसाउँछौं,’ उनले सुनाए, ‘त्यसैले यसको नाम एरोपोनिक राखिएको हो ।’ हाइड्रोपोनिक्सले सामान्य कृषिको १० प्रतिशत पानी प्रयोग गर्छ । एरोपोनिक्सले सामान्य कृषिको १ प्रतिशत मात्र पानी प्रयोग गर्छ । यसमा सुरुको लगानी महँगो पर्छ । एरोपोनिक्स गर्ने मेसिन किन्नुपर्छ । लेबर कम लाग्छ । धेरै ठाउँ चाहिँदैन ।


‘कृषि भनेपछि हाम्रो बुझाइ दिनभर घाममा धपिएर काम गर्नुपर्छ भन्ने छ,’ उनले भने, ‘हामी परिवर्तन गर्ने प्रयासमा छौं । यसका लागि फार्मको डिजाइनअनुसार स्थान चाहिन्छ ।’ उनले अहिले प्रविधि मात्र उपलब्ध गराइरहेको बताए । ‘हामी कृषि पृष्ठभूमिबाट आएका होइनौं तर अहिले तरकारीमा विषादीको मात्रा बढी भयो,’ उनले थपे, ‘त्यसैले विषादीरहित तरकारी खुवाउने हाम्रो उद्देश्य हो ।’ यस प्रविधिको अनुसन्धान सिजरकै घरको छतमा गरिएको थियो ।


एरोपोनिक्स प्रविधि जडान गरेको ७५ हजार रुपैयाँ लाग्ने बताइएको छ । त्यो मूल्यमा उनीहरूले सेवासँगै एक वर्षसम्म मलको खर्च पनि बेहोर्छ । मेसिनको मात्रै ५० हजार पर्ने सिजरले बताए । ‘हामी आफैंले सेवा दिनेभन्दा पनि जसले चाहन्छ, उसैलाई प्रशिक्षण दिने गर्न थालेका छौं,’ उत्पादनका लागि घाम आउने ठाउँमा राख्न आवश्यक रहेको उल्लेख गर्दै उनले भने, ‘यो प्रविधिमा तरकारी खेती गर्दा सातामा १५–२० मिनेट काम गरे पुग्छ । घाम आउने ठाउँमा राखे पुग्छ, अरू सबै कुरा सबै सिस्टमले दिन्छ ।’


यो प्रविधिका लागि प्लास्टिकका ड्रम तथा ट्यांकी उपयुक्त हुन्छन् । यो सिस्टममा ६० वटा प्वाल हुन्छन् । यसमा ३० वटा तरकारी उत्पादन गर्न मिल्छ । बोडी, सिमी, लौका, करेला, भान्टा, फर्सीलगायतका तरकारी फलाउन सकिन्छ । ठूलो ठाउँमा खेती राम्रो हुन्छ । यो प्रविधिमा मोटर, कन्ट्रोलर र टाइमरबाहेक अरू सामग्री नेपालमै पाइन्छन् । व्यवस्थित तरिकाले सञ्चालन गरेमा यो प्रविधिलाई १० वर्षसम्म टिकाउन सकिन्छ । माटोमा फल्नेभन्दा एयरपोनिक्स प्रविधिमा खेती करिब ४० प्रतिशत चाँडै तरकारी उत्पादन हुने भएकाले पनि यो प्रविधि प्रभावकारी हुने सिजरले बताए ।


पानीमै तरकारी

पुतलीसडकका गणेश अग्रवालले डेढ वर्षयता हाइड्रोपोनिक्स प्रविधिमार्फत तरकारी उत्पादन गरिरहेका छन् । तीन जनाले ‘ट्रु फार्म’ कम्पनी स्थापना गरी पानीको माध्यमबाट खेती गर्ने काम हरिसिद्धिमा सुरु गरेका हुन् । श्रीराम कलेज अफ दिल्लीबाट स्नातक गरेका उनी अचेल तरकारीको रेखदेखमै व्यस्त हुन्छन् ।‘एक साथी चार वर्ष यूके बसे । त्यहाँ उनलाई सलाद खाने बानी परेछ । उनले काठमाडौं आउँदा राम्रो सलाद पाएनन्,’ हाइड्रोपोनिक्स प्रविधिप्रतिको आकर्षणबारे गणेशले भने, ‘साथीले यूकेमा हाइड्रोपोनिक्स प्रविधिबाट तरकारी फलाएको देखेको रहेछ । उनकै सल्लाहमा यहाँ काम थालियो ।’ उनका अनुसार यो प्रविधिमा लगानी ठूलै पर्ने भए पनि धेरै जनशक्ति नचाहिने भएकाले उत्पादनमा सस्तो पर्छ । खेतीयोग्य जमिनको अभाव भएका क्षेत्रमा यो प्रविधि लोकप्रिय रहेको छ । उनको फार्मले ५ रोपनी जग्गा भाडामा लिएर खेती सुरु गरेको हो ।


उनले उत्पादन भएको तरकारीलाई होलसेल पसलमा पठाउने गर्छन् । पाँचतारे होटल र रेस्टुराँमा पनि नियमित तरकारी पठाउने ट्रु फार्मको उत्पादनको माग उच्च रहेको छ । पाँच जनाले रोजगारी पाएको यो फार्मले अफ–सिजनमा पनि सलाद उत्पादन गर्छ ।यो प्रविधिमा बिरुवालाई आवश्यक तत्त्वहरू एउटा ‘प्युरिफाइड फर्म’ मा पाइपको माध्यमबाट पठाइन्छ, जुन एनएफटीमा रि–सर्कुलेट हुन्छ । तरकारीमा पाइपमार्फत पानी घुमिरहन्छ । बाह्रैमास पालुंगो, धनियाँ, चाइनिज साग, रायो साग, पुदिनालगायत उत्पादन गरिन्छ । ‘क्यान्सर रोगीको संख्या अत्यधिक बढेको छ । त्यो तरकारीमा विषादीको मात्रा बढी भएर पनि हो । त्यसैले हाम्रो उद्देश्य स्वस्थ तरकारी खाउँ र खुवाऔं भन्ने हो,’ ४० वर्षीय गणेशले भने । यसमा दुई करोड रुपैयाँ लगानी भइसकेको उनले बताए ।


हाइड्रोपोनिक्समा माटोमा हुने खेतीमा भन्दा ८० प्रतिशत कम पानी प्रयोग हुन्छ । उत्पादन पनि ४० देखि ५० प्रतिशत छिटो हुन्छ । ‘माटो प्रयोग नगर्ने भएकाले बिरुवालाई बढाउन एउटा माध्यम चाहिन्छ, त्यसमा हामीले कोकोपिट र पर्लाइट प्रयोग गर्छौं,’ उनले भने । नयाँ पुस्ताका लागि नयाँ प्रविधि आवश्यक रहेको पनि उनले बताए । चाँडै दुई–तीन वटा फार्म थप्ने योजना बनाएको उल्लेख गर्दै उनले भने, ‘तरकारीको बजार राम्रो छ । घरमै पनि तरकारी उत्पादन गरेर खान सकिन्छ ।’

प्रकाशित : आश्विन ३, २०७६ ११:४९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

रुबी भ्यालीकी रुबी

कुनै बेला म्युजिक भिडियो र फिल्ममा अभिनय गर्न व्यस्त रहेकी बिना लामा अहिले रुबी भ्याली गाउँपालिकाको उपाध्यक्षको जिम्मेवारी निर्वाह गरिरहेकी छन् ।
कान्तिपुर संवाददाता

गणेश हिमालको काखैमा छ रुबी भ्याली  । उत्तरी धादिङको यही सुन्दर थलोमा केही वर्षअघि एउटा फिल्म बन्यो– ‘सिङ्ला माने’  ।

तामाङ फिल्मकी नायिका थिइन् बिना लामा । यही हिमाली थलोको तिप्लिङ ठूलोगाउँमा जन्मे हुर्केकी यिनले यसअघि नै एक दर्जन म्युजिक भिडियो खेलिसकेकी थिइन् । उनको परिचय बदलिएको छ । स्थानीय निर्वाचनमा रुबी भ्याली गाउँपालिकाको उपाध्यक्ष चुनिएपछि उनी कलाकार ‘कम’ र सामाजिक अभियन्ता ‘बढी’ बनेकी छन् ।


‘तैपनि गाउँ बाहिरकाले भने कलाकारकै रूपमा बढी चिन्छन्’ हालैको दिन काठमाडौंमा भेटिएकी बिनाले भनिन्, ‘दुईखाले परिचय पनि रमाइलो नै हुँदोरहेछ ।’ फिल्ममा आउनुको पछिल्तिर पनि आफ्नै गाउँठाउँको सन्दर्भ जोडिएको उनले बताइन् । रुबी, क्रिस्टललगायतका बहुमूल्य रत्न पाइने रुबी भ्याली भौगोलिक हिसाबले विकट भए पनि सांस्कृतिक हिसाबले निकै सम्पन्न छ । तामाङ समुदायमा प्रचलित लोकभाका म्हेन्दोमाया र दोरादेखि घोडा नाच, लामा नाच, झाँक्री नाचले धनी आफ्नो थातथलोलाई उनी बाहिरी दुनियाँमा चिनाउन चाहन्थिन् । म्हाने र तान्त्रिक महांकाल जात्रादेखि गुरुङ समुदायको घाटु पनि प्रचलित छ रुबी भ्यालीमा । ‘गाउँ चिनाउन फिल्म रोजें,’ उनले भनिन् ।


‘सिङ्ला माने’ फिल्म खिचिएको सिङ्ला क्षेत्र ३७ सय फिटभन्दा माथिको मैदानी भाग हो । यहाँ मंसिरदेखि लगभग पाँच महिना हिउँले ढाक्छ । केही दिन अघि मात्रै यहाँ लोकभाका र नृत्यसहित ‘म्हेन्दोमाया’ मेला भयो । थुप्रैले यहाँ म्युजिक भिडियो छायांकन पनि गरेका छन् । ‘फिल्म र म्युजिक भिडियो पेसाभन्दा खासमा सौख हो मेरा लागि,’ बिनाले भनिन्, ‘युवा पिँढीमा समाज र संस्कृति प्रवर्द्धनमा यसले सघाउने रहेछ । त्यही भएर गाउँपालिका उपाध्याक्ष भए पनि यो क्षेत्र चटक्कै छोड्न मन छैन ।’


उमेरले उनी २९ वर्षमा हिँड्दै छिन् । स्कुले जीवन सकाएर काठमाडौं सीपीएस गोदावरीमा प्लस टु पढ्दै गर्दा नै कला र समाज सेवाको दुवै बाटो समातेकी थिइन् उनले । कादम्बरी मेमोरियल कलेज स्नातक पढिरहेकै बेला उनी निःसहाय सेवा सदन र सपना प्रधान मल्लको ‘फोरम फर वुमन, ल एन्ड डेभलपमेन्ट’ ले गर्ने विभिन्न सामाजिक अभियानसित जोडिएकी थिइन् । त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट स्नातकोत्तर सकाएकी उनी जब गाउँ पसिन्, गाउँलेहरूले ‘यति धेरै बुझेको र पढेको युवाले राजनीति पनि बुझ्नुपर्छ’ भन्दै सुझाए । राप्रपा गाउँ कमिटीको कोषाध्यक्ष चुनिइन्, त्यही वर्ष क्षेत्रीय कमिटीको पनि कोषाध्यक्ष बनिन् । जिल्ला सदस्य नबनिकनै उनी सिधै महाधिवेशन प्रतिनिधि बनिन् । ‘सुरु–सुरुमा त राजनीतिले मान्छेलाई सपार्दैन, नलाग्नु भन्ने आफन्त पनि थिए,’ उनले आफ्नो अनुभव सुनाइन्, ‘तर युवाले नबुझे राजनीति कसले बुझ्छ जस्तो लाग्यो । अनि उपाध्यक्ष उठें, जितें ।’


यस अभियानमा उनलाई बुबा राम लामा र आमा नानीरानी घलेको पनि साथ मिल्यो । पतिको पनि राम्रो सहयोग छ । मामातिरको हजुरबुबा त प्रधानपञ्च नै थिए कुनै समय । ‘समाज र गाउँको विकासका लागि राजनीतिक परिवारकै हुनुपर्छ भन्ने छैन,’ उनले भनिन्, ‘सबै युवाले आफ्नो समाज र समुदायको समस्या नजिकबाट बुझ्न जरुरी छ किनभने भोलिको समाज त युवाकै हो ।’ रुबी भ्यालीको समस्याचाहिँ भौगोलिक विकटता नै हो । पश्चिमी तामाङ सभ्यताको उद्गम थलो ‘ल्हाप्साङ कर्पो’ क्षेत्रमा पर्ने रुबी भ्याली पुग्न सदरमुकाम धादिङबेंसीबाट तीन दिन लाग्छ । रसुवाको स्याफ्रुबेंसी, स्योमदाङ हुँदै जाँदा पनि उत्ति नै समय लाग्छ । वैशाखसम्म हिउँले ढाक्ने रुबी भ्यालीको पर्यटकीय, सांस्कृतिक र भौतिक विकासका लागि गाउँपालिकाले तीव्र रूपमा काम गरिरहेको उनले बताइन् । गाउँपालिका अध्यक्ष चेरुङ तामाङको नेतृत्वलाई उनले सघाइरहेकी छन् ।


अहिले सोमदाङ हुँदै ३३ किमिको बाटो पाङसाङ पास हुँदै अघि बढेको छ । केही वर्षअघि घुम्न गएको एक ताइवानी जोडी हिउँमा फसेको र प्रेमिका मृत्यु भएको यही पाङसाङको घाँटीमा हो । धादिङबेंसी खनियाबास हुँदै पनि बाटो खुलेको छ अहिले । ‘स्वास्थ्य, शिक्षा र पर्यटन–संस्कृति प्रवर्द्धनसँगै बाटो निर्माणलाई प्राथमिकतामा राखेका छौं,’ बिनासँगै भेटिएका गाउँपालिका अध्यक्ष चेरुङले भने, ‘छिट्टै रुबी भ्यालीमा सहजै पर्यटन पुग्न सक्ने स्थिति बन्नेछ ।’
बिनासँग भने फिल्म र म्युजिक भिडियोको सौख उत्तिकै छ । गणेश हिमाल, पाल्दोर हिमाल, तातोपानी कुण्ड, कोलोदह, सेतोदह, गणेश कुण्ड, दोङदेन कुण्डजस्ता पर्यटकीय थलो रहेको रुबी भ्यालीलाई फिल्ममार्फत अझ बढी प्रवर्द्धन गर्ने धोको छ । रुबी भ्याली हुँदै गोर्खा आरुघाट, स्योमदाङ हुँदै ख्लारी केरुङ र सिङ्ला हुँदै नुवाकोट किस्पाङको ट्रेकिङ रुट अझ बढी व्यवस्थित गरेर जतिसक्दो धेरै रुबी पयर्टन भित्र्याउने सपना छ ।
–फूलमान वल

प्रकाशित : भाद्र २७, २०७६ १०:४८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्