खाँडी र अल्लोमा नयाँ पुस्ता

सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — खाँडीको कपडालाई सम्झिनुपर्दा धेरैको मस्तिष्कमा अहिंसावादी भारतीय नेता महत्मा गान्धीको तस्बिर आउन सक्छ । स्वदेशी उत्पादनलाई उत्प्रेरित गर्ने अभियानअन्तर्गत भारतमा गान्धीले चर्खा आन्दोलन नै चलाएका थिए । नेपालमा पनि त्यसको प्रभाव पर्‍यो, तुलसीमेहर श्रेष्ठलगायतले अभियान नै थाले ।

मंगलबार राजधानीको लैनचौरस्थित भारतीय दूतावास परिसरमा यिनै चर्खा अभियन्ताहरूको सम्मानमा मोडलहरूले फेसन सो गरे । रोचक के भने, सोमा खाँडी, ढाका, अल्लोजस्ता स्वदेशी कपडाबाट बनेको डिजाइन प्रस्तुत गरिएको थियो ।

फेसन सो हुनुअघि नै भारतीय राजदूत मन्जीवसिंह पुरीले खाँडीको सन्दर्भसँग गान्धी र तुलसी मेहरको योगदान जोडेका थिए । भारतमा गान्धीले स्वदेशी उद्योगलाई माथि उठाउन विदेशी कपडा बहिष्कार गरी खाँडीलाई आत्मसात गरेको उल्लेख गर्दै राजदूत पुरीले ‘गान्धीकै संगतबाट तुलसी मेहरले कपडा बुन्ने सीपसमेत सिकेको’ बताए । त्यति बेला राणाहरूले तुलसी मेहरलाई देश निकाला गरेका थिए । गान्धीबाट प्रभावित भएपछि तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेरको पालामा चन्द्र कामधेनु चर्खा प्रचारक महागुठी नामक संस्था नै बनाएर तुलसी मेहर अघि बढे ।

खाँडीका आधुनिक पहिरन लाएर मोडलहरूले क्याटवाक गरिरहेको बेला दर्शकले ताली बजाएर स्वागत गरेका थिए । गान्धीको १ सय ५० औं जयन्तीको अवसरमा खाँडी लगायतका नेपालमै उत्पादित कपडालाई प्रोत्साहन गर्ने उद्देश्यले भारतीय दूतावास र साउथ एसिया फाउन्डेसन गरेको सोको नाम थियो ‘खाँडी नेपाल फेसन सो, जहाँ नेपाली तथा भारतीय डिजाइनहरूले खाँडी, ढाका, अल्लो कपडामा आ–आफ्ना सिर्जना तयार पारेर मोडलमार्फत् प्रस्तुत गरेका थिए । मोडलहरूले ढाका टोपीदेखि खाँडीबाट बनाइएको महिला पुरुषका विभिन्न पहिरन लाएका थिए । ज्वारी कोटको डिजाइनलाई फ्युजन गरिएको पहिरन, लबेदा छोट्याएर बनाइएको दौरा र परिमार्जित सुरुवालजस्ता प्रस्तुतिमा सिर्जनशीलता झल्किन्त्थ्यो ।

त्यस्तै मोडर्न गाउन र वन पिसमा पनि खाँडी र अल्लोजस्ता कपडा प्रयोग गरिएको थियो । भारतीय फेसन डिजाइनर चारु परासरको सिर्जना प्रशंसायोग्य लाग्थ्यो । उनले अल्लो तथा खाँडी कपडाबाट नै विभिन्न प्रविधिले उत्पादन गरिएको सांस्कृतिक पहिरनहरू झल्काउने विभिन्न डिजाइनका लेहेंगा, फुल गाउन, कुर्ता–सुरुवाल, सल, सेरवानी सेट डिजाइन गरेकी थिइन् । त्यस्तै डिजाइनर तारा भुयियानले नयाँ पुस्तालाई नै लक्षित गरेर बनाएकी अल्लो तथा खाँडीका रोमान्टिक, कामुक र सुन्दर देखिने लेहेंगा, खुला गाउन, आधुनिक डिजाइनका सारीहरूलाई दर्शकले प्रशंसा गरे ।

त्यस्तै, समा र मीरा मुजाफर अलिले तयार गरेका खाँडी र अल्लोका साधारण तर आधुनिक डिजाइनलाई पछ्याएका लङ टप्स, मुलायम देखिने टप्स र गाउनहरू, पुरुषले लगाउने साधारण पाइजामा, सुरुवाल, सलका डिजाइन पनि आकर्षक थिए । करिब दुई घण्टाको सोमा झन्डै डेढ दर्जन मोडलहरूले विभिन्न डिजाइनरका सिर्जना पस्केका थिए । भारतीय राजदूत पुरीले चर्खा प्रचारक महागुठीका संस्थापक तुलसीमेहरको स्मरण गर्दै खाँडी, नेपाल र भारतबीच गहिरो सम्बन्ध रहेको बताउँदै यस्ता खाले कार्यक्रमबाट दुई देशबीच पारस्पारिक सम्बन्ध अझ मजुबत हुने बताए । खाँडीले गान्धीको साधारण र अहिंसावादी नीतिका साथै जीवन दर्शन, आत्मनिर्भरता र दिगो आर्थिक विकासलाई समेत संकेत गर्ने उनले जनाए ।


प्रकाशित : आश्विन १६, २०७६ १०:००
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

दसैं गीतमा परदेश पीडा

सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — दसैं सुरु भइसकेको छ । रेडियो, टेलिभिजनजस्ता सञ्चारमाध्यमहरूमा दसैंमा बज्ने मालश्री धुनले सबैलाई शरद ऋतुको आभास दिलाइरहेको छ । दसैं लक्षित विभिन्न गीत घरघरमा घन्किन थालिसकेका छन् । युट्युबदेखि सामाजिक सञ्जालसम्म पनि दसैंगीतकै चर्चा छ । तर यी सिर्जनाहरू शरद ऋतुमा प्रचलित मालश्रीबाट प्रभावित भने छैनन् । अधिकांश कमर्सियल लोकलयमा आधारित छन् । 

यो वर्ष पनि लोक गायक पशुपति शर्मा, सम्झना भण्डारी, खुमन अधिकारी, पूर्णकला बिसी, टीका प्रसाईं, लोक पौडेल, गायत्री थापा, देवी घर्तीमगर, अर्जुन कुँवर, शान्तिश्री परियार, विष्णु माझी, विष्णु खत्रीलगायतका लोक गायकगायिकाहरूले दसैंगीत दर्शक/श्रोतालाई पस्केका छन् ।

जति नै टाढा भए पनि दसैंमा घर फर्किने र सँगै बसेर रमाइलो गर्ने परम्परा छ । तर धेरैजसो ग्रामीण भेकका तन्नेरी परिवारको सुख र जीविकोपार्जनका लागि प्रवासमा छन्, जसले चाहेर पनि परिवारसँग बसेर दसैं मनाउन पाउँदैनन् । घरमा उमेर ढल्केका बुबाआमा, श्रीमती र छोराछोरीलाई सम्झनामा नै राखेर बस्न उनीहरू बाध्य छन् । लोक तथा समाजको कथालाई प्रतिनिधित्व गर्ने हरेक दसैं गीतहरूमा यस्ता कथाहरू प्रस्तुत हुँदै आइरहेका छन् । हरेक साल बजारमा आउने अधिकांश गीतहरूमा टीका, जमराका साथै परदेशीको दुःख र परिवारको विछोडका पीडा समेटिएका हुन्छन् । दसैं छेको पारेर आएका पछिल्ला गीतहरूमध्ये थुप्रैले यही परम्परालाई पछ्याएको भए पनि केही गीतमा भने नयाँ विषयवस्तु समेटिएको देखिन्छ ।

विष्णु खत्री र विष्णु माझीको स्वर रहेको ‘दसैंमा आउ प्यारा...’, पूर्णकला बिसी, तिलक वलीलगायतका स्वर रहेको ‘मेरी सानु...’, सन्तोष केसी र शर्मिला गरुङको ‘गाउँको खबर...’, गायक केसी र प्रतीक्षा वाग्लेको अर्को गीत ‘दसैं मान्न आउँदै छु घर...’ लयायतका गीतले परदेशी जीवनकै कथा र पीडालाई पोखेका छन् । टीका प्रसाईं, लोक पौडेलको गीत ‘दसैं आयो...’, खुमन अधिकारी र शान्तिश्री परियारको स्वरमा रहेको ‘आफ्नै गाउँ रमाइलो...’, शान्ति श्री र नन्दु परियारको ‘दसैं तिहारमा रातै रमाइलो...’, जस्ता गीतहरूले भने दसैंको रौनक र रमझमको झल्को दिन्छ । त्यस्तै पशुपति शर्माले उनकै शब्द, संगीत तथा स्वरमा ल्याएका दुई गीत ‘कान्छी बुहारी...’ र ‘मामाघर जाम...’ ले पनि नयाँपन पस्केको छ ।

सम्झना भण्डारीको समेत स्वर रहेको ‘कान्छी बुहारी...’ मा छोराले आमालाई दसैंको कोसेलीको रूपमा बुहारी ल्याइदिएका छन् । प्रेम विवाहबारे चर्चा गरिएको गीतमा लाखौं खर्च गरेर विवाह गर्नुभन्दा केटाकेटी दुई जनाबीच मन मिल्छ भने सुटुक्क लगनगाँठोमा कस्दा हुन्छ भन्ने सन्देश पनि समेटिएको छ । ‘आर्थिक रूपमा खर्चिलो पनि भएन, आमालाई दसैंको कोसेली पनि भयो,’ गायक शर्माले भने, ‘प्रेम छ भने कि लुकाउनु ?’ । नौलो प्रस्तुतिकै रूपमा उनले अर्को दसैं गीत ‘मामाघर जाम...’ मा दशमीको टीकामा ठूलाबडाको आशीर्वाद भन्दा दक्षिणालाई प्राथमिकतामा राख्ने प्रवृत्तिमाथि व्यंग्य कस्दै ठूलाको आशिषमा नै टीकाको महत्त्व लुकेको खुलाएका छन् । गीतमा टीका पुनले पनि स्वर दिएकी छन् । दसैंमा दक्षिणाकै लागि टीका लगाउने विकृति बढेपछि गीतमा समेटिएको शर्माले बताए ।

दसैंमा प्रायःजसो एकै किसिमका गीत चलिरहेको अवस्थामा आफ्ना दुवै गीतमा नयाँपन भेटिने शर्माको दाबी छ । ‘सिर्जनामा नयाँपन त हुनै पर्छ,’ उनको मत छ, ‘अहिले परदेशीको कथा र रुवाइलाई मात्रै समेटेर गीतहरू आइरहेका छन् । यस्तोमा कुन गीत कसको भनेर छुट्याउनै गार्‍हो भइरहेको अवस्था छ ।’ केही फरकपन र परिवर्तनका हिसाबले पनि दसैंमा गरिने रमाइलो र दसैंका विविध पक्षलाई पनि समेटेर गीतहरू आउनुपर्ने उनी सुझाउँछन् । उनकै विचारमा सही थप्दै लोक गायिका भण्डारीले पनि रमाइलो र केही सन्देश दिने गीतहरू आउनुपर्ने बताउँछिन् ।

अझै पनि अधिकांश नेपालीहरू परदेशमा नै रहेकोले दसैंमा त्यस्तै कथा व्यथा समेटिएको गीतहरू आउने लोक गायिका पूर्णकला बिसी तर्क गर्छिन् । उनका अनुसार दसैं गीत रचना गर्ने प्रायः सर्जक पनि प्रवासकै हुन्छन् अचेल । ‘सबैले आ–आफ्नै अनुभूति भन्ने हुन्,’ उनले भने, ‘अहिले देसै रेमिट्यान्सले चलिरहेको बेला परदेशको कथा गीतमा आउनु स्वाभाविकै छ ।’ अर्का गायक तिलक वलीका अनुसार दसैंमा सबै परदेशीहरू घर आउन पाउँदैनन् । समाजमा रहेको वास्तविकता टिप्दा नै श्रोता/दर्शकप्रति न्याय हुने उनको तर्क छ । दसैं गीत उस्तै लागे पनि सबैको आफ्नै
कथा र सिर्जन गर्ने शैली फरक रहेको उनी बताउँछन् ।

प्रकाशित : आश्विन १५, २०७६ ०९:१७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT