“खेलौं भायौं डेउडा खेलौं”

भवानी भट्ट

कञ्चनपुर — राम साथै लक्ष्मण साथै, सीता पनि साथैखेलौं भायौं डेउडा खेलौं, फूलको माला हातै । रमेश पन्तले महेन्द्रनगरको खुला मञ्चमा शनिबार यिनै हरफका साथ डेउडा सुरु गरे ।

दुई/चार जना भएर सुरु भएको डेउडामा एकैछिनमा सय/डेढ सय थपिए । सानो आकारको गोलो घेराले ठूलो रूप लिँदै गयो । खेल रसमय बन्दै गयो । महेन्द्रनगरको खुला मञ्च केही दिनयता यस्तै डेउडाले गुञ्जायमान हुन्छ । साँझ ४ बजेदेखि मञ्चमा डेउडा खेल्नेको भीड बढदै जान्छ । दिन ढल्किँदै जाँदा भीड यति बढछ कि व्यवस्थापन गर्नै गाह्रो हुन्छ । खेल्ने मात्रै होइन, हेर्नेको भीड पनि त्यतिकै हुन्छ ।

भदौकी विरुडी डुली,
दसैंका जमरा
जय अमर छन्,
संस्कृति हमरा ।

पन्तको सुरुको हरफपछि युवा डेउडिया धनसिंह मातरले गीतमै यसरी जवाफ दिए । उनलेआफ्नो गीत थप्दा डेउडाको घेरा निकै बढिसकेको थियो ।

युवादेखि वृद्धवृद्धासम्म सबै एकनासले खेलिरहेको दृश्य अझै रोचक देखियो । परेड खेलेझैं एकसाथ पैतला मिलाएर खेल्नु सीप नै मान्नुपर्छ । ६४ वर्षीया बरिराम लहार त डेउडा खेल्न भनेपछि हुरुक्कै हुन्छन् । युवा हुन् वा वृद्ध जोसुकै पनि डेउडामा रमाउन मन पराउँछन् । लौरो टेकेर डेउडा सुरु गर्न उनी सधैं अगाडि उभिन्छन् । डेउडा सुरु भएपछि भने उनी थकाइ मेटन बाहिरिन्छन् । युवा डेउडियाहरूले उत्तेजक तथा आक्रामक डेउडा गाउन थालेपछि उनले पनि सभ्य भाषामै जवाफ फर्काउँछन् ।

अर्मा बादल मार्मा पानी,
बाजुरा घाम छकी
मुईत हुँ सयानो मान्छे
साइ तोलाई फाम छकी ।

गौरा सुरु भएदेखि खुला मञ्चसँगै विभिन्न चोक चौतारा र मठ मन्दिर तथा विद्यालयमा समेत डेउडाको रौनक बढेको हो । ग्रामीण भेग होस् वा बजार क्षेत्र डेउडा खेल्नेको भीड उत्साहजनक देखिन्छ । महेन्द्रनगर बजार क्षेत्रमा मात्रै महाकाली साहित्य संगम, खप्तड समाज र महाकाली एफएमले डेउडा खेलाउँदै आएको छ ।

साहित्य संगमले अढाइ दशकदेखि सामाजिक मुद्दामा रही डेउडा खेलाउँदै आएको हो । ‘डेउडा हाम्रो लोकसंस्कृति हो, यसभित्र सबै कुरा समेटिन्छन्,’ डेउडिया रमेश पन्तले भने, ‘लोक वार्तादेखि, लोक नृत्य, लोकगीत सबै यसैभित्र पर्छन् ।’ एकल वा सामूहिक रूपमा पनि खेल्न सकिने भएकाले यो सहज पनि छ । गीति माध्यमबाट वार्ता गर्न सकिने, सवालजवाफ गर्न सकिने र धेरै मानिस भेला भएर नाच्न सकिने भएकाले यसमा सबैथोक अटाउने पन्त बताउँछन् । पुरुष तथा महिलाले छुट्टाछुट्टै वा संयुक्त रूपमा पनि खेल्ने गरेका छन् ।

डेउडाका भाकाहरू पनि जिल्लापिच्छे र ठाउँपिच्छे फरक हुने गरेको पाइन्छ । हातमा हात बाँधेर खुट्टाको ताल पनि एकनास मिलाएर डेउडा खेलिन्छ । एक कदम अगाडि बढेर आधा कदम पछाडि हट्दै खेलिने भएकाले यसलाई डेउडा भन्ने गरिएको हो । यसको सुरुवात मानसखण्डीय संस्कृतिसँगै भएको बुढापाका बताउँछन् ।

सुदूरपश्चिमको सीमावर्ती भारत उत्तराखण्डको कुमाउँ गढवालदेखि सुदूरपश्चिम र कर्णाली क्षेत्रमा समेत डेउडा खेल्ने गरेको पाइन्छ । ‘डेउडा हाम्रो मौलिक संस्कृति मात्रै होइन, पहिचान पनि हो,’ महाकाली साहित्य संगमका संस्थापकसमेत रहेका साहित्यकार वीरबहादुर चन्दले भने, ‘यसमा धार्मिक, सांस्कृतिक, पौराणिकसँगै सामाजिक व्यंग्यसमेत प्रस्तुत हुन्छन् ।’ हालका वर्षमा चेतनामूलकसँगै राजनीतिक व्यंग्य र प्रेमका कुरासमेत डेउडामा समेटिन थालेको उनले बताए ।

गौरा पर्वको मुख्य आकर्षण पनि डेउडा नै हो । राजा रजौटाका युद्धका कथादेखि अन्य वीर वीरांगनाका गाथासमेत डेउडाबाहेक फाग, धुमारी र ढुस्कुलगायतमा गाइन्छ । फाग, धुमारी र ढुस्कु पनि डेउडाजस्तै हुन्छन् तर यसमा गायनशैली र प्रस्तुतिको कला फरक हुन्छ । खासगरी बुढापाकाले यस्ता खेल बढी रुचाउँछन् ।

डेउडामा नयाँ पुस्ता आउने क्रम पनि निरन्तर चलिरहेको छ । अहिले पनि बुढापाकाभन्दा युवा डेउडियाहरू बढी भएको पन्त बताउँछन् । महाकाली साहित्य संगमले अढाइ दशकअघि महेन्द्रनगरमा डेउडा सुरु गर्दा डेउडिया खोज्नुपर्ने अवस्था थियो भने अहिले युवा प्रशस्त मात्रामा आउने गरेका छन् ।

प्रकाशित : भाद्र ९, २०७६ ०८:२७
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

‘लाखे’ ले तान्यो दर्शक 

कान्तिपुर संवाददाता

दोलखा — काल्पनिक राक्षसको रूपलाई चित्रण गर्दै नचाउने लाखे नाच यस वर्ष दोलखामा सर्वाधिक रुचिको जात्रा बन्यो । घण्टाकर्णदेखि सुरु भएर कृष्णअष्टमी भोलिपल्टको मध्यरातबाट सम्पन्न गरिने यो जात्रा यस वर्षदेखि दोलखाको जिरी बजारमा पनि सुरु भयो । 

शैलुङको बागखोर बजारमा पहिलोपटक हिलेजात्रा मनाइयो, त्यसमा पनि यो नाच देखाइयो । जहाँ यो नाच निस्कन्छ, त्यहाँ साना उमेरका देखि वयस्कसम्मको भीड बाक्लो हुन्छ । चरिकोटका निजी विद्यालयले विद्यार्थीको आग्रहमा स्कुलस्कुलमै पनि लाखे नचाए ।

स्थानीय भाषामा यो नाचलाई ‘लाखे निकाल्ने’ भनिन्छ । लाखेले जिब्रो निकालेको डरलाग्दो अनुहार आकृतिको पुरुष मखुन्डो लगाएको हुन्छ । चौंरीको पुच्छरको चम्मर गुजुल्टो पारेर फेटाले बाँधेको टाउको पछाडि लामालामा कपालजस्तै झुन्डिएको हुन्छ । जामा लगाएको र पाखुरामा लामा कपडा बाँधिएको हुन्छ । साथमा केही व्यक्ति विभिन्न रमाइला आकारका मखुन्डो लगाएको झुत्रेझाम्रे भेषमा हुन्छन्, त्यसलाई चाहिँ दाउरे भनिन्छ ।

लाखे निकाल्ने व्यवस्था गर्दै आएको चरिकोटस्थित लालीगुँरास युवा क्लबका अध्यक्ष प्रवीण श्रेष्ठका अनुसार चरिकोटको पशुपति डाँडामा जब लाखे नाच्ने बाजा बज्छ, स्कुलबाट केटाकेटी भागेर आइपुग्छन् । त्यसैले स्कुलले पनि बालबच्चालाई रमाइलो गराइदिन यसपटक लाखे निकालेका हुन् । चरिकोट बजारमा लाखे घुम्दा पछिपछि मान्छेको भीडले पछ्याउँछ । लाखे जात्राको अवधिभर करिब महिना दिन घरघरमा बच्चा लाखेजस्तै बनेर नाच्छन् । बच्चाबीच ‘यसरी नाच्यो, उसरी नाच्यो वा दाइ लाखे बन्यो, त्यो दाइ दाउरे बन्यो’ चर्चा नै लाखेकै हुन्छ ।

श्रेष्ठले यस वर्ष निकालिएका विभिन्न जात्रामध्ये लाखे सर्वाधिक रुचाइएको बताए । क्लबले एक महिनासम्म हिलेजात्रा देखाउन युवा परिचालन गर्छ । धर्म, संस्कृति, परम्परा र जात्रा निकाल्न चरिकोट बजारमा उक्त क्लब सक्रिय छ । यस वर्ष पनि उक्त क्लबले लाखे निकाल्यो र विधिपूर्वक कृष्णअष्टमीको भोलिपल्ट थन्क्यायो । समापन गरिने बेलाको नाचलाई लाखे मार्ने भनिन्छ । यो हेर्न हजारौं मानिस मध्यरातसम्म कुर्छन् । श्रीकृष्ण र लाखेको घमसान युद्ध भनिने लाखे मार्ने जात्रा रातको १२ बजेसम्म चल्छ ।

जिरीमा पनि स्थानीय नेवारले आफ्नै तरिकाले लाखे निकाले । जिरी नेवाःदेयः दबुले जात्राको व्यवस्थापन गरेको बाबुराजा श्रेष्ठले बताए । लाखेका साथै ‘घिन्ताङघिसी’ जात्रा पनि पहिलोपटक देखाइएको उनले जानकारी दिए । पहिलोपटक जिरीमा विभिन्न नेवारी मौलिक जात्रालेगुल्जार बन्यो ।

बागखोर बजारमा भने शैलुङ गाउँपालिकाले हिलेजात्रा महोत्सव गर्‍यो । उक्त जात्रामा लालीगुराँस युवा क्लबले लाखे प्रदर्शन गरिदियो । शैलुङ गाउँपालिका अध्यक्ष भरत दुलालका अनुसार दोलखामा हिलेजात्राको परम्परा निकै लामो छ । डेढ शताब्दीअघि फौदसिंह कँडेलले निर्माण गरिदिएको काली भगवती मन्दिर परिसरमा स्थानीयले हिलो खेल्दै जात्रा मनाउने परम्परा बसालेको थियो ।

पछिल्ला वर्षमा हिलो खेल्ने चलन हराउन थालेपछि सांस्कृतिक रंग दिएर जात्रालाई पुनर्जीवित गरिएको हो । ‘नेवार समुदायको लाखे, तामाङ समुदायको सेलोसँगै गुरुङ र मगर समुदायको सांस्कृतिक प्रस्तुतिलाई यसपटकको जात्रामा जोड्यौं,’ दुलालले भने, ‘नयाँ पुस्तामा मौलिक–सांस्कृतिक ज्ञान हस्तान्तरणको उद्देश्यसाथ हामीले महोत्सवलाई सघाएका हौं ।’

प्रकाशित : भाद्र ९, २०७६ ०८:२६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT