राष्ट्रिय नाटक महोत्सव : कर्णाली बोकेर राजधानी

फूलमान वल

काठमाडौँ — केही महिनाअघि मात्रै कर्णालीका रंगकर्मीहरूले राजधानीमा ‘गर्भ छिटा’ नाटकमा सुदूरपश्चिमको लोककथा पस्केको थियो । सोमबार राजधानीमा फेरि कर्णाली थिएटर ‘कलापुञ्ज’ का कलाकर्मीहरूले नयाँ लोककथा प्रस्तुत गरे । 

राष्ट्रिय नाटक महोत्सवको उद्घाटन क्रममा सोमबार सर्वनाम थिएटरमा ॅकलापुञ्ज’ नाटक मञ्चन गर्दै कलाकार । तस्बिर : कविन अधिकारी/कान्तिपुर

सम्पत्तिको लोभमा बर्बाद भएको एउटा परिवारको कथा बोकेको खस भाषाको नाटक ‘पम्पाफूल’ मञ्चनसँगै सर्वनाम थिएटरमा राष्ट्रिय नाट्क महोत्सव–२०६७ सुरु भएको छ । रंगमञ्चमार्फत कर्णालीको लोककथा प्रवर्द्धनमा लागिपरेको कलापुञ्जका कलाकारले ‘पम्पाफूल’ को लोककथा मुगुको स्कुलमा भेटेका थिए । गाउँको आधारभूत स्कुलहरूमा लोककथा वाचन शृंखला चलाउँदै गर्दा भेटिएको ‘पम्पाफूल’ को कथाले लोभ, मोह र बदलाको भावले विनाश मात्रै निम्त्याउँछ भन्ने सन्देश दिन्छ ।

दाइजोसहित ज्वाइँको घरमा पुर्‍याउँदै गर्दा बाटोमा पर्ने खोलाको दहमा देखिएको जुनलाई ‘पम्पाफूल’ भनेर झुक्याउँदै आफ्नै दाइले बहिनीलाई हत्या गर्छ । सम्पत्ति हत्याउँछ । लोभमै फसेर घरबाट उसले स्वास्नी र आमाबुबा पनि निकाल्छ । जब उमेर घर्किंदै गएपछि जीवनमा एक्लो महसुस हुन्छ, पश्चतापमा जलेर ऊ आफैं बहिनी मारिएको दहमा हाम फाल्छ ।

कथा ‘युनिभर्सल’ भए पनि स्थानीयपनको आभास दिन निर्देशक हीरा बिजुलीले डेउडा गीत, नृत्य र भेषभूषामार्फत कोसिस गरेका छन् । पुरानो पुरुषप्रधान समाजमा नारीमाथि गरिने हिंसाको पाटो पनि नाटकले खोतल्छ । छोरीलाई गरगहना र सम्पत्तिले झपक्क पारिराख्नुपर्छ भन्ने पुरातन मान्यता पनि कथानकभित्र भेटिन्छ ।

मुगुमा नाटकघर बनाउने सपनासहित काम गरिरहेका कलापुञ्जका कलाकारहरूको नाट्य प्रयासलाई सकारात्मक मान्न सकिन्छ । उनीहरूलाई प्रोत्साहनको खाँचो छ । तर, नाटकको गति भने एकदम धीमा महसुस हुन्छ । कथावाचनको शैली सिर्जनशील र चुस्त हुन सकेको छैन । दृश्य निर्माण छरितो बनाउने प्रशस्त ठाउँहरू छन् ।

संगीत र ध्वनिमा खासै काम हुन सकेको छैन । बेलाबेला निर्देशक हीरा स्वयंले आफ्नै स्वरमा गरेको पार्श्व वाचनले पनि नाटकलाई गति प्रदान गर्न सघाएको छैन । दर्शकले बुझिसक्दा पनि चरित्र स्टेजमा अल्मलिरहन्छन् । यो निर्देशकीय कमजोरी हो । ‘गर्भ छिटा’ मा अब्बल काम गरेका हीरा यसपटक मिहिनेतमा चुकेका छन् । मुख्य गरी नाटकको कथ्य संरचना, बनोट र यसको बहावमा निर्देशक अल्मलिएका छन् ।

वस्तुहरूसितको माइम (नक्कल) मा पनि कलाकार चुकेका छन् । गिलासभरि दुध लिएर आएका कलाकारले त्यही गिलास हल्लाउँदै संवाद गर्छन् र पछि त्यही गिलासलाई दुध भएको मान्दै पिलाउँछन् । खोलाबाट ढुंगा उचालेर हानेको दृश्यमा पनि माइमको तालमेल मिल्दैन । लास उठाउने बेला कलाकारहरूले पानीसित कुनै पनि प्रतिक्रिया देखाउँदैनन् ।

डेउडा गीतमार्फत गरिएको कथावाचन भने प्रशंसनीय लाग्छ, यद्यपि नाटकको बीचतिर निर्देशक हीरासहितको कोरसले प्रस्तुत गरेको डेउडा नृत्य लामो लाग्छ । यस्ता थुप्रै आधारभूत कमजोरी रहेको भए पनि कर्णालीबाट काठमाडौंमा नाटक आइपुग्नुलाई सकारात्मक मान्नुपर्छ । कलाकारलेआआफ्नो ठाउँबाट मिहिनेत गरेकै छन् ।

बैदेवी बूढा, विष्णुमाया परियार, देवेन्द्र कार्की, राज मल्ल, रामु विक, निशाखड्का, जन्मलक्ष्मी हमाल, सुशीला रावल, खामु विक, गणेश खड्का, गोविन्द सुनार, दीपेन्द्र नेपालीलगायतको अभिनय छ नाटकमा । मञ्चन सकेपछि निर्देशक हीराले सरकारी तवरबाट आयोजित महोत्सवमा आफूहरूले पहिलोपटक भाग लिएको बताए ।

आफूहरू रंगमञ्चमार्फत नयाँ पुस्तामा कर्णालीको स्थानीय लोक सांस्कृतिक ज्ञान हस्तान्तरणमा लागि परेको बताउँदै यही क्रममा ‘चम्पाफूल’ तयार भएको पनि उनले बताए । नेपाली भाषाको मुहान मानिने खस भाषामा निकै कम नाटक लेखिन्छन्, मञ्चन गरिन्छन् । पछिल्लो समय खस भाषाको नाटक मञ्चनलाई निरन्तरता दिइरहेको हीरा बिजुलीको समूहको अभियानलाई भने प्रशंसनीय मान्नुपर्छ । संस्कृतिविद् तुलसी दिवस र संगीत नाट्य प्रज्ञा प्रतिष्ठानका कुलपति रायनले उद्घाटन गरेको महोत्सव एक साता जारी रहने छ ।

प्रकाशित : असार ३, २०७६ ०९:००
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बेइजिङमा गणेश, सान्दोङमा जलरंग

फूलमान वल

बेइजिङ — ढलौटको परम्परागत नेपाली मूर्तिकला हेर्नुपरे पाटनको जुनसुकै गल्ली काफी लाग्छ । दरबार स्क्वायर आसपासका घरहरू त ग्यालरीमा रूपान्तरण भएजस्तै देखिन्छन् ।

यस्तै दृश्य यति बेलाचाहिँ चीनको राजधानी बेइजिङस्थित नेसनल लाइब्रेरी अफ चाइनामा देख्न सकिन्छ । यहाँस्थित आर्ट म्युजियममा ढलौटको बुद्ध, हरिततारा र श्वेतताराको मूर्ति मात्रै हैन, काष्ठकला आधारित गणेश र अर्थकदका बुद्ध पनि प्रदर्शनरत छन् ।

एसियन सिभिलाइजेसन्सअन्तर्गत बेइजिङमा जारी ‘क्राफ्टम्यानसिप अफ सिभिलाइजेसन्स : एक्जिबिसन अफ इन्ट्यान्जिबल कल्चरल हेरिटेज इन एसिया’ शीर्षकको कला प्रदर्शनीमा मूर्तिकारद्वय पृथ्वीनारायण श्रेष्ठ र महेश शाक्यका यी कलाकृतिहरू सजिएका हुन् ।

नेसनल लाइब्रेरी अफ चाइनाभन्दा केही पर्तिर, मध्य बेइजिङमै पर्छ अरनिकोले झन्डै ९ सय वर्षअघि बनाएको श्वेत चैत्य । यति धेरै समयपछि यही सहरमा नेपाली परम्परागत मूर्तिकला एसियाली सभ्यताको सूचीमा पर्दै अन्य मुलुकका कलाकृतिसँगै नेसनल लाइब्रेरीको अंश बन्नुलाई गौरवको विषय माने मूर्तिकार श्रेष्ठले ।

पाटनका यी मूर्तिकार आफ्ना सिर्जनासहित अघिल्लो साता बेइजिङ आइपुगेका हुन् । ललितपुर बुङमतीका महेश शाक्यका दुई मूर्ति पनि यहीँ प्रदर्शनरत छन् । उनले बौद्ध र हिन्दु संस्कृतिका प्रतीक समातेर नेपाली सभ्यता काष्ठकलामार्फत प्रस्तुत गरेका छन् । काष्ठकलाको राजधानीजस्तै मानिने बुङमतीका यी कलाशिल्पीले भने, ‘हाम्रो काष्ठकलाको बनोट देखेर धेरैजनाले अचम्म माने ।’

अन्य क्षेत्रमा जस्तै कलामा पनि मेसिन र प्रविधि हाबी भइरहेको बेला हातैले बनाएको उनका मूर्तिले प्रशंसा नपाउने कुरै थिएन । विशेष गरी गणेशको मूर्तिमा हातका औंलादेखि आसन र पृष्ठभूमिसम्ममा शाक्यले निकै मिहिन काम गरेका छन् ।

धेरैजसोले उनको कामको फिनिसिङ मन पराए । ‘हातैले बनाएको भन्दा त चिनियाँ कलापारखीहरू छक्कै पर्छन्,’ उनले अनुभव सुनाए, ‘इरानीहरूले अण्डाको बोक्रामा गरेको आर्टमा समेत मेसिन प्रयोग गर्दा रहेछन्, तर हामीले परम्परागत शिल्पलाई बचाउने कोसिस गरेका छौं ।’

पृथ्वीनारायण श्रेष्ठले भने ढलौट मूर्तिमा परम्परागत शिल्पसँगै इतिहास पनि जोडेका छन् । पाँचौं शताब्दीमा नेपाली राजकुमारी भृकुटी तिब्बती राजा स्रङचङ गम्पोसित बिहे भएर जाँदा बुद्धको मूर्ति पनि साथै लिएर गएको इतिहास छ ।

श्रेष्ठले उनै भृकुटी र बुद्ध जोडेर इतिहासलाई ढलौटमा ढालेका हुन् । प्रदर्शनीमा राखिएको उनका तीन मूर्तिमध्ये एउटा भृकुटी (हरित तारा) हो । बौद्ध परम्परागत कलामा भृकुटी हरित ताराको नामबाट चिनिन्छिन् ।

त्यस्तै श्रेष्ठले स्रङचङ गम्पोकै अर्की पत्नी (चिनियाँ राजकुमारी) श्वेत ताराको मूर्ति पनि प्रदर्शनीमा राखेका छन् । नेपालमा लिच्छविकाल चरिरहँदा यी दुई राजकुमारीले स्रङचङ गम्पोसित बिहे गरेर नेपाल, तिब्बत र चीनबिचको सम्बन्ध मजबुत बनाउन सघाएका थिए । ‘मैले पनि कलामा दुई देश देखाएको हुँ,’ श्रेष्ठले भने ।

जापान, दक्षिण कोरिया, इरान, जोर्डन, फिलिपिन्स, श्रीलंका, मलेसिया, कुवेत, थाइल्यान्ड, इन्डोनेसियालगायतका मुलुकका सिर्जनासँगै श्रेष्ठ र शाक्यको कलाकृति आउँदो मंगलबारसम्म प्रदर्शनीमा रहेछन् । चीनको संस्कृति मन्त्रालय र बेइजिङ महानगरले गरेको प्रदर्शनीका लागि नेपालबाट यी दुई मूर्तिकारलाई वर्ल्ड कल्चर नेटले संयोजन गरेको हो ।

उता पूर्वी चीनको सान्दोङ प्रान्तमा एउटा नेपाली चित्रकलाको चर्चा मात्रै भइरहेको छैन, नेपाली वृद्धको मुहार चित्र समेटिएको ऊक्त जलरंग चित्र आठ सय डलरमा बित्रीसमेत भइसकेको छ । चित्र कोरेका हुन् एनबी गुरुङले ।

दुई साताअघि अन्तर्राष्ट्रिय जलरंग महोत्सवका लागि ताओ र कन्फ्युसियन सम्पदाको यो प्रान्त आइपुगेका गुरुङले यही चित्रमार्फत नेपाली जलरंगको प्रभाव छाडेका छन् ।

भारत, अस्ट्रेलिया, यूके, पेरु, क्यानडा, स्पेनलगायत १६ देशका ५० बढी चित्रकारको सहभागिता रहेको महोत्सवमा उनले नेपालको प्रतिनिधित्व पनि गरेका छन् । सान्दोङको चिन्दाओ, नान्जिङ, चिनान र जिनान गरी ४ सहरमा भइरहेको महोत्सवअन्तर्गत स्थलगत कार्यशाला समापन भए पनि प्रदर्शनी भने जारी छ ।

प्रदर्शनीको पहिलो दिनमै एनबीको चिक्रमा रातो टीका (बित्रीको प्रतीक) लागेको हो । ‘एक चिनियाँ रियल स्टेज व्यवसायीले मौलिक अनुहार भन्दै ८ सय डलरमा किने’, उनले भने । यो चित्र उनले तीन महिना अघि सिर्जना कलेज अफ फाइन आर्टले हेटौंडामा गरेको कला कार्यशाला जाँदा बनाएका थिए ।

कला मेन्टरको रुपमा गएका उनले हेटौंडाको हर्नामढीमा एक बूढो चौतारीमा बसिरहेको देखेपछि स्केच उतारेका थिए । छिन्दाउस्थित सान आर्ट ग्यालरीमा उनको यो चित्र अरू मुलुकका सिर्जनासहित अझै एक महिना प्रदर्शनरत रहनेछ । ‘शैलीगत विविधता सिक्न यो महोत्सव र प्रदर्शनी प्रभावकारी बनेको छ,’ उनले भने, ‘नेपाल प्रवर्द्धनका लागि पनि यो राम्रो थलो बनेको छ ।’ उनका अनुसार पछिल्लो पटक चीन आर्थिक समृद्धिको बाटोमा मात्रै हैन, सांस्कृतिक समृद्धितिर पनि द्रूत गतिमा लम्किरहेको छ ।

नेपाली कलालाई यो भूमिमा प्रवर्द्धन गर्न सकियो भने बजारको ठूलो ढोका खुल्नेछ । ‘पछिल्लो पटक चिनियाँहरू नेपाली कलाका गुड वायर बन्दै छन्,’ उनले भने, ‘यो अवसर नेपालले समयमै छोप्नुपर्छ ।’

प्रकाशित : जेष्ठ ११, २०७६ ०७:५५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्