कोरोनामा वसन्ती सपना

नारायणी देवकोटा

१४ वर्षदेखि मेरो मस्तिष्कमा एउटा फन्टुस सपनाले ढकमक्क फुल्दै महकपूर्ण बास्ना छोडिरहन्छ । यो सपना इँटाइँटा मिलेर बनेको घरजस्तो छ । मलाई लोभ्याउने यो सपना हरेक वर्ष काठमाडौंका सडकपेटीमा नीला फूलहरू झर्न थाल्दा वा लेकका डाँडाहरू विभिन्न रङका गुराँसले ढकमक्क ढाक्न थाल्दा बढी आउने गर्छ । 

पहिलोपटक यो सपना मेरो दिमागमा नागार्जुनको जंगलको बीच बाटोमा हिँड्दै गर्दा फुलेको थियो । त्यसको एक वर्षपछि त्यो सपना लाँकुरी भन्ज्याङको उकालोमा फेरि ढकमक्क परेर फुलेपछि मैले मेरी एक जना साथीलाई सुनाएकी थिएँ । उनले भनेकी थिइन्, ‘तपाईं यहीबारेमा लेख्नू न ।’ त्यो बेला मलाई लाग्थ्यो, लेख्ने, सार्वजनिक रूपमा बहस गर्ने त ठूल्ठूला कुरामा पो हो । ठूल्ठूला कुरा अर्थात् राजनीति, दर्शनशास्त्र र अर्थशास्त्र वा यी तिनै कुरा मिसिएको साहित्यजस्ता विषयमा । मेरो मनमा मुस्कुराउने सपना ती ठूला कुरामा फिट हुने खालको लाग्दैनथ्यो, आज पनि लाग्दैन । तैपनि म उक्त सपनाको बारेमा लेख्न चाहन्छु ।

यो सपनाको पहिलो इँटा चौध वर्षअगाडि जोडिएको थियो । ठमेलको सरस्वती क्याम्पसदेखि नागार्जुनको जंगलमा रहेको ओशो तपोवन जाँदै थियैँ, हिँड्दै । बीचमा जंगल पुगेपछि लाग्यो, ‘यो ठाउँमा सुन्तला खेती गर्ने हो भने अबको दस वर्षमा त काठमाडौंलाई पुग्ने सुन्तला फल्थ्यो होला ।’ साथीहरूलाई उक्त कुरा सुनाएपछि हामीले यसैबारे एक घण्टा जति कुरा गर्‍यौं । त्यसको एक वर्षपछि लाँकुरी भन्ज्याङको उकालोमा अमलाका दाना हो वा अंगेरी हो खाँदै गर्दा मनमा लाग्यो, ‘यो सार्वजनिक जंगलको उकालाका दुई छेउमा फलफूलका रूखहरू (नास्पाती, सुन्तला, अम्बा, आरुबखडा, रूख अमला, लप्सी वा काफल नै) भएको भए, उकालोमा चढ्ने यात्रीले कत्ति खाँदा हुन् । ती फल काँचै भए पनि कति मिठा लाग्दा हुन् ।’ मैले उक्त कुरा भनेपछि नै हो साथीले ‘लेखमा उतार्न’ भनेको ।

उक्त सपना यात्रामा हुँदा टिपेर खाने फलसँग मात्रै सम्बन्धित थियो । बिस्तारै त्यसले हाँगाबिँगा फैलाउन थाल्यो । महोत्तरीमा एउटा अनुसन्धानका क्रममा जाँदा भित्री गाउँमा फलेको सैजुन देखेपछि एक जना सहकर्मीले ‘मागेर लैजाऊँ, भरे होटलमा पकाएर यसको स्वाद चखाउँछु’ भन्नुभयो । स्थानीयहरूले ‘उक्त रूखधनी त्यहाँ नभएका कारण यस्सै दिन नमिल्ने’ भन्न थाले । हामीले जेठ महिनाको घाम खाँदै दुई घण्टा कुरेपछि रूखवाला मानिस आए र टिपिदिए । त्यो सैजुन हाम्रा लागि पैसा तिरेको होटलमा आफैंले पकाएर खाने विशिष्ट खान्गी भयो । जलेश्वरबाट फर्कंदै गर्दा मनमा लाग्यो, यो सडकका दुवै किनारामा सैजुनका रूख रोपिदिएका भए सैजुनप्रेमीहरूलाई कत्ति राहत मिल्दो हो ।

दुई वर्षअगाडि एक जना दिदीले सिप्लिकानको अचार दिँदै भन्नुभयो, ‘वर्षमा एकपटक सिप्लिकानको तरकारी वा अचार खाए गति परिन्छ रे ।’ गाउँमा आमाहरूले कहिलेकाहीं सिप्लिकान पकाउने भए पनि काठमाडौंमा त्यो पाइन्छ भन्ने थाहा थिएन र सोधेँ, ‘कहाँ किन्नुभयो ?’ उहाँले मलाई मध्यबानेश्वरको कुनै गल्लीमा सिप्लिकानको बोट रहेको बताउनुभयो । पछि थाहा भयो, कसैको कम्पाउन्डभित्रको उक्त बोट बाटो फराकिलो पार्दा बाहिर आइपुगेछ । दिदीले दिएको अचार खाएर गति पर्दै गर्दा लाग्यो, ‘बाटो छेउमा धुपीका रूख रोप्नुभन्दा सिप्लिकान, कोइरालो, काभ्रोका रूख रोप्दा पनि त हुँदो हो ।’

केही महिनाअगाडि हामी पन्चासेको जंगलमा हिँड्दै थियौं, बाटोमा एउटा ओखर भेटियो । घना जंगलको बीच बाटोमा ओखर भेटेपछि सोच्यौँ, ‘यतै कतै ओखरको बोट होला ।’ काठमाडौंमा म छ सात सयको एक किलो ओखर किन्छु, जुन चीन र अमेरिकाबाट आउँछ भन्छन् व्यापारीहरू । जंगलछेउमा घर भएकी भाउजूसँग त्यहाँ ओखर हुन्छ कि हुन्न होला भनेर कुरा गर्‍यौं । जंगलभित्र कुनै विदेशी संस्थाले पैयुँका बोट निकै लगाएको रहेछ । स्थानीयले बुझेअनुसार पैयुँको फूल उक्त संस्था भएको देशको राष्ट्रिय फूल रहेछ । अनि हामीले पैयुँका बिरुवासँगै ओखरका बिरुवा रोपिदिएको भए स्थानीय मानिसको पोषणमा कत्ति सुधार हुँदो हो भन्ने गफ गरेर उकालो काट्यौँ ।

यस्ता किस्साका इँटा धेरै छन्, जसलाई एकीकरण गर्ने काम ट्वीटरको भित्तो हुँदै आएका केही फोटोले गर्‍यो । धोबीखोलाको धमिलो पानीमाथि ढकमक्क फुलेका फूलहरूको फोटो एक जना साथीले पोस्ट गर्नुभएपछि मैले कपी गरेर आफ्नो कम्प्युटरमा पेस्ट गरेँ । र, सयौंपटक हेरेँ । हेरेर मन नभरिएपछि मैले फेरि पोस्ट गरेँ ट्वीटरमा । केही दिनअगाडि मात्र कसैले ट्वीटरमा विदेशको कुनै विश्वविद्यालयको फोटो राखेर भनेका थिए, ‘अहिले यसरी पैयुँका बिरुवा रोप्ने हो भने त नेपालका विभिन्न शैक्षिक संस्थाका चौर पनि केही वर्षमा यस्तै हुने थिए ।’ फूल कसलाई मन पर्दैन ? यति बेला काठमाडौंका सडक किनारमा फुलेका फूलहरूले बेलाबेला केकेसँग रिसाएर, दिक्क परेर हिँडेका दिनमा पनि मन उज्यालो बनाइदिन्छन् ।

धोबीखोलाका किनारमा फुलेका फूल ल्यापटपको स्क्रिनमा हेर्दै गर्दा दिमागमा नेपालमा आयात हुने फूलको तथ्यांक आइरह्यो । फल पनि हुने, फूल पनि हुने धेरै वनस्पति मनमा आइरहे । म वनस्पतिशास्त्रकी विद्यार्थी होइन । कहाँ कस्तो रूख सर्छ, त्यसमा कति पानी, कति बालुवा, कति तापक्रम, कति माटो र माटोका प्रकार चाहिन्छ भन्ने म जान्दिनँ । तर, मैले जान्दिनँ भन्दैमा मेरो मनको यो फन्टुस सपना हटेर जाँदैन ।

बरु उक्त सपनाले फूलबुट्टा भरिरहन्छ । अनि मनमा लागिरहन्छ— रोपौँ न फूल पनि फुल्ने फल पनि फल्ने, फूल, पालुवा वा कोपिला खान मिल्ने रूखहरूका बिरुवाहरू साना-ठूला मार्ग र राजमार्गको छेउछाउमा, विद्यालय र विश्वविद्यालयका चौरका छेउछाउमा, मन्दिर वा सार्वजनिक चौरहरूमा । हरेक वर्ष सरकारी वृक्षरोपण हुन्छ । उक्त दिन रोप्ने बिरुवामा अलिकति परिवर्तन गरिदिऊँ र रोपौँ हिमाली भेगमा स्याउ, आरु, ओखर, कागजी बदामका रूखहरू । पहाडमा सुन्तला, कागती, अम्बा, आरु, आरुबखडा, नास्पाती, तिजु, एभोकाडो, अमला, लप्सी । तराईमा आँप, कुसुम, सरिफा, नरिवल, कागती, रूखकटहर, बेलका बिरुवाहरू ।

मैले यो लेख्दै गर्दा कसैले ट्वीटरमा कन्यामको फोटो पोस्ट गर्नुभएको छ । इलामका डाँडामा चियाका बोट लगाउन हुन्छ भने कुनै जिल्लाको डाँडाभरि सुन्तला वा ओखरका रूख लगाउँदा केही हानि त हुन्न होला नि ? फलहरूका बोटसँगै रोपिदिऊँ बाह्रमासे वा मौसमी फूलका बिरुवाहरू वा जंगली फलका बिरुवाहरू । काफल, ऐंसेलु, चुत्रो, तिजु, बयर, कुसुम, दमौराका रूख खोज्न जंगलकै भित्र जानुपर्छ भन्ने के छ र ? वा काउरो, ठोट्ने, कोइरालो, सिप्लिकान, सैजुनजस्ता अचार बनाउने वा ‘गति परिने’ कुरा ‘जस्सरी पनि ल्याइदेऊ है’ भनेर पसलेलाई सिजनपिच्छे अनुनय-विनय गर्नैपर्छ भन्ने पो के छ र ?

राजनीतिक विश्लेषक झलक सुवेदीले अल्जाइमरले गालेका आफ्ना बुवाले अरूका घरका फूल टिपेर ल्याउने गरेको र बाले फूल टिपेको घरका मानिसले के भन्लान् भन्ने डर लाग्ने गरेको लेख्नुभएको छ । बाटोका छेउमा फूलहरू फुल्न थाले भने साना छोरा-छोरी वा वृद्ध बुवा-आमाले एक थुंगो फूल टिपेकै कारण डराउनुपर्दैनथ्यो होला हामी कोही । यात्रा गर्ने क्रममा गाडी बिग्रँदा वा लामा-लामा जाममा पर्दा पन्ध्र रुपैयाँको चाउचाउलाई तीस रुपैयामा किनेर खाने बाध्यता हुँदैनथ्यो होला । अस्ति कोरोनाको बन्दाबन्दीमा धेरै मानिसले सडकैसडक लामो दूरीको यात्रा गर्नुभयो । उक्त यात्रा गर्नेहरू कति जना भोकले आकुलव्याकुल हुनुहुन्थ्यो । बाटो छेउमा अलिअलि खान मिल्ने फलफूलका रूख भएका भए सायद काँचै भए पनि खानुहुन्थ्यो होला ।

कोरोनाको कहर चल्दै गर्दा अहिले खाद्य सुरक्षाको बारेमा बहस चलिरहेको छ । र, साथमा चलेको छ कृषि क्रान्तिका कुरा । ‘अन्नबालीको उब्जनीले मात्रै जीवन धान्न नसकेर नै नेपालीहरू दूरदूरका देशमा गएका हुन्’ भन्ने सवाल बलियो रूपमा उठ्दै छ । ‘अन्न नफले पनि फलफूल त फल्छ होला नि’ भन्ने पनि आइरहन्छ मनमा । दुई महिनामा मनसुन सुरु हुनेछ, रूख हुर्कंदै गए भने कस्तो होला ? जंगलमा दुई-चार दाना काफल वा ऐंसेलु वा कटुस देख्दा रमाउने हाम्रो मन त्यसबेला कति रमाउँदो हो ? चरा, महुरी र पुतलीहरू कति आउँदा हुन् ? कल्पना मात्रैले पनि मेरो मन यत्तिकै फुरुक्क परिरहन्छ । सपना देख्दैमा वा कल्पना गर्दैमा के जान्छ र ? यसै पनि राजनीति, समाज र क्रान्तिका नामका ज्यानको बलि चढाएका धेरैका सपना ‘फन्टुस सपना’ जस्तै भएका छन् यतिबेला । प्रकाशित : जेष्ठ १०, २०७७ ०८:४५

ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

अनलाइन शिक्षण : केही रहर, केही बाध्यता

अनलाइन कक्षा सञ्चालन गर्न चाहनेले त्यसअघि विद्यार्थीको रुचि र प्रविधिमा पहुँचको आकलन गर्नुपर्छ ।
नारायणी देवकोटा

काठमाडौँ — बन्दाबन्दी घोषणाअघि विद्यालय र विश्वविद्यालयबाट संक्रमण फैलिन सक्छ भन्ने बहस सुरु भएको थियो । 


विद्यार्थीहरू कक्षामा मास्क लगाउँथे । र, सरकारले विद्यालय र विश्वविद्यालयमा पठनपाठन बन्द गरोस् भन्ने अपेक्षा बढ्न थालेको थियो । यसैबीच बन्दाबन्दी घोषणा भयो । शिक्षक र विद्यार्थीका लागि बिदाजस्तो भयो । पहिलो हप्ता धेरैले निकै रमाइलो गरे । बिहानै उठेर पढाउन जानुपरेन । मन लागे पढे भयो, मन नलागे नपढे भयो । बन्दाबन्दीको दोस्रो हप्ता पनि रमाइलै भयो । वर्षौंदेखि पढुँला भनेर किनिएका किताबहरू सुमसुम्याउन समय मिल्यो । सिनेमाहलमै गएर हेरुँला भनेका तर युट्युबमा आइसकेपछि पनि हेर्न नभ्याएका केही फिल्मका लागि समय पाइयो । कति विद्यार्थी टिकटक भिडियो बनाउन बटुल्न व्यस्त भए ।

तर, बन्दाबन्दी लम्बिँदै गएको छ । कसैले यो दुई वर्षसम्म पनि लम्बिन सक्छ भन्न थालेका छन् । बन्दाबन्दी समय बढाउनुपर्ने अवस्था आए विद्यालय र विश्वविद्यालय कसरी सञ्चालन गर्ने भन्नेमा अभिभावक, शिक्षक र सम्बन्धित निकायको ध्यान जान थालेको छ । बन्दाबन्दीको तेस्रो हप्तादेखि म आबद्ध सरस्वती बहुमुखी क्याम्पस प्रमुखसहित केही प्रविधिमैत्री विभागीय प्रमुखले विद्यार्थीमाझ अनलाइन कक्षाबारे छलफल गरे र आफ्नो विभागका कक्षाहरू अनलाइन सञ्चालन गर्ने निष्कर्षमा पुगे । अहिले स्नातकोत्तरका समाजशास्त्र, व्यवस्थापन र अंग्रेजी विषयका अनलाइन कक्षाहरू सञ्चालन भइरहेका छन् ।

अन्य कलेजले विद्यार्थी र प्राध्यापकको छलफलका आधारमा एमफिल र पीएचडीका कक्षाहरू पनि सञ्चालन गर्न थालेका छन् ।

कोरोना कहरअघि केही विद्यार्थी र शिक्षकका लागि अनलाइन कक्षा सञ्चालन रहरको विषय थियो । खुला विश्वविद्यालयले भने आफ्ना कक्षाहरू अनलाइनमार्फत सञ्चालन गरिरहेको थियो । घरै बसेर कतिपय विद्यार्थीले विदेशी विश्वविद्यालयमा अनलाइनमा पढ्ने अनि डिग्री लिने गरिरहेका थिए ।

अनलाइन विश्वविद्यालयमा पढ्नु काममा व्यस्त र प्रविधिमा पहुँच भएका विद्यार्थीका लागि अवसर थियो । अनलाइन पढाइले विद्यार्थीलाई कक्षा भेट्न घण्टाभरको जाम छिचोल्नुपर्दैनथ्यो, जसबाट समय र खर्चको बचत हुन्थ्यो । अरू बेला क्लासमा नियमित आउन नभ्याउने आफ्नो छुट्टै पेसा वा व्यवसायमा लागेका विद्यार्थीहरूलाई अनलाइन कक्षाले अहिले बढी उत्साहित बनाएको छ । त्यो किनभने, कार्यक्षेत्र अनि जागिरका कारण उपत्यकाबाहिर बस्नुपर्दा विद्यार्थीहरू कक्षामा नियमित हुन सकिरहेका थिएनन् ।

तर, अनलाइन पढाइमा जहाँबाट पनि कक्षामा सहभागी हुन सहज भयो । यो स्नातकोत्तर तहका विद्यार्थीको कुरा हो । स्नातकोत्तर तहको पढाइमा सहभागी हुने विद्यार्थीहरू अपवादबाहेक तुलनात्मक रूपमा प्रविधिको पहुँचमा र आर्थिक रूपमा केही हदसम्म सबल हुन्छन् ।

तर, विद्यालय र क्याम्पसका (स्नातक वा सोभन्दा तलका) कक्षाहरू निरन्तर सञ्चालन गर्ने विषयमा छलफल गर्नुपर्ने देखिन्छ । कतिपय सहरका विद्यालय र क्याम्पसमा पढाउन सकिए पनि ग्रामीण भेगका धेरै ठाउँका लागि अनलाइन कक्षा उपयुक्त देखिँदैन ।

अनलाइन पढाइ सञ्चालन गर्ने विषयमा कुरा गर्दा केही मानिस भन्छन्, ‘धेरै विद्यार्थीले फेसबुक चलाउने गरेका छन् त्यसैले स्मार्ट फोन त भैहाल्छ नि !’ फेसबुक अकाउन्ट वा स्मार्ट फोन हुनु मात्रैले प्रविधिसँग गहिरो पहुँच छ भन्ने हुँदैन । कतिपय स्थान यस्ता छन्, जहाँ फोन पनि राम्ररी टिप्दैन, टिपिहाले पनि डाटा चल्दैन । एक दिनको कक्षा थोरैमा पनि चार घण्टाको हुन्छ । मोबाइल वा ल्यापटपमा चार घण्टा निरन्तर पढ्दा शारीरिक समस्या ननिम्तिएला भन्न सकिन्न ।

प्रविधिमा पहुँच नभएका विद्यालय र कलेजका लागि अनलाइन कक्षा धेरै हदसम्म उपयुक्त देखिँदैन ।

अनलाइन कक्षा सञ्चालन गर्न चाहनेले त्यसअघि विद्यार्थीको रुचि र प्रविधिमा पहुँचको आकलन गर्नुपर्छ ।

अनलाइन कक्षा सञ्चालनका लागि मुलुकलाई प्रविधिमैत्री बनाउनुपर्ने, बनाउन सकिनेमा सरकारले भर्खर छलफल सुरु गरेको छ, जसबाट तत्कालको आवश्यकता पूरा हुने सम्भावना छैन । त्रिविका सबै प्राध्यापक अनलाइन कक्षा सञ्चालन गर्न सक्ने गरी प्रविधिमैत्री छन् कि छैनन्, प्रश्न गर्ने ठाउँ छ ।

अनलाइन कक्षा सञ्चालन गर्ने विषयसँग गरिबीको प्रश्न टड्कारो रूपमा उठ्छ । यति बेला पैदलयात्रामा निस्केकाहरूको दृश्यबाट सहरी गरिबीको अवस्थाबारे आकलन गर्न सकिन्छ । तीबाहेक छिँडीको एउटा कोठामा बस्नुपर्ने बाध्यता पनि छ, सहरी परिवारको ।

दुई सन्तान एउटै कोठामा एकैपटक आआफ्ना विद्यालयले सञ्चालन गरेका अनलाइन कक्षामा बस्ने वातावरण सायदै हुन सक्छ । अर्कातर्फ, घर विद्यालय होइन ! नचाहेर पनि मानिसहरू एकअर्कासँग बोल्नुपर्ने हुन्छ । दुई सन्तान अनलाइनमा पढ्दै गर्दा अभिभावकले त्यही कोठामा खाना, खाजा पकाउनुपर्ने हुन्छ । त्यसमाथि विपत्का कारण विभिन्न समस्या भोगिरहेका अभिभावकलाई छोराछोरीको पढाइभन्दा अरू आवश्यकताले दपेटिरहेका हुन्छन् ।

स्नातक तह पढ्ने प्रायः गृहिणीले छोराछोरीलाई विद्यालय र श्रीमान्लाई काममा पठाएपछि मात्र फुर्सद पाउँछन् । यीमध्ये कतिपयले आफ्नो पढाइबारे परिवारमा नबताएका पनि हुन सक्छन् । यस्ता गृहिणीलाई छोडिदिने हो भने पनि जानकार परिवार सदस्यमध्ये कतिले ‘तिम्रो कक्षाको समय भयो, पढ’ भनेर उनीहरूलाई पढ्ने वातावरण बनाइदिन सक्लान् ? वातावरण बने पनि छोराछोरी, श्रीमान् वा घरका वृद्धवृद्धाका अनुरोध र सरोकारलाई छोडेर ‘म अनलाइन कक्षामा सहभागी हुन्छु’ भन्ने स्थिति छ कि छैन ?

शिक्षित अभिभावक, बलियो आर्थिक अवस्था र प्रविधिको पहुँच भएका ठाउँका शैक्षिक संस्थामा अनलाइन कक्षा सञ्चालन गर्न सकिन्छ । तर यस्तो अनुकूलता नभएका विद्यार्थीका लागि यो रहरभन्दा पनि बाध्यता बन्न पुग्छ । अनलाइन कक्षा सञ्चालन गर्दा धनी र गरिब विद्यार्थी अनि अभिभावकबीचको खाडल अझै गहिरिने त होइन भन्ने प्रश्न मुख्य हो । अनलाइन शिक्षणविधिलाई विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ, तर अनिवार्य पूर्वाधार खडा गरेर मात्रै ।

अनलाइन अध्ययनविधिको पूर्वाधार, सजिलो प्रयोग, सहज पहुँच सुनिश्चित गर्न यथाशीघ्र विद्यालय र विश्वविद्यालयले काम गर्नुपर्छ।

प्रकाशित : वैशाख १०, २०७७ १०:११
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×