महाव्याधिका सांस्कृतिक विषाणु

अमेरिका लगायतका देशहरूमा एसियाली र चिनियाँ मूलका जस्ता देखिनेहरूलाई दुर्व्यवहार गर्ने अनेकन घटनाहरू भइरहेका छन्, जुन मुख्य रूपमा सांस्कृतिक पूर्वाग्रहका परिणाम हुन् ।
जनार्दन थापा

केही दिनअघि ‘नेपालविज्ञ’ मानिने भारतीय विद्वान सुकदेव मुनीले आफ्नो ट्विटर ह्यान्डलमार्फत एउटा मत राखे, ‘पश्चिमा संस्कृतिको हात मिलाउने अभिवादन परम्पराको तुलनामा पूर्वीय संस्कृतिको नमस्कारको सांस्कृतिक उच्चता बाहिर ल्याउनु कोभिड–१९ महाव्याधिको सकारात्मक पक्ष हो ।’ उनले अझ अघि बढेर ‘जङ्गली र अजब खाद्य परम्पराभन्दा शाकाहारी खाद्य परम्परा उँचो भएको’ भन्नसमेत भ्याएका छन् । 

दोस्रो उदाहरण आफूलाई चिकित्साशास्त्रको विद्यार्थी र संस्कृतिप्रति रुचि राख्ने व्यक्ति बताउने एक नेपालीले ट्विटर ह्यान्डलबाट विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको हवाला दिँदै ‘अहिलेसम्म शाकाहारी भोजन गर्ने कोही पनि कोभिड–१९ को सङ्क्रमित नभएको’ जानकारी प्रेषित गरिन् । सांस्कृतिक पूर्वाग्रहका यी दुई प्रतिनिधि विचारहरू मात्र हुन् । यस्ता भनाइ र बुझाइहरू सामाजिक सञ्जालहरूमा छताछुल्ल छन् । सार्वजनिक र अनौपचारिक बहसहरूमा पनि यस्ता खाले विचार प्रशस्त आइरहेका छन् । भलै यस्ता सबै कथन र धारणा कसैलाई हानि गर्ने वा होच्याउने सोचेर लेखिएका वा भनिएका होइनन् होलान् । तर यथार्थमा यस्ता विचार हामीभित्र चेतन र अवचेतन तहमा रहेका सांस्कृतिक पूर्वाग्रहसँग बलियो रूपमा सम्बन्धित हुन्छन् । प्रकोप विस्फोटनको यो अत्यन्त संवेदनशील अवस्थामा यस्ता विचार र सूचनाको सम्प्रेषणले भ्रम, घृणा र विभेद बढाई समस्या झन् बढाउन योगदान गरिरहेका छन् ।


भ्रम र घृणाको जननी पूर्वाग्रह

सामान्यतया भ्रमहरू ज्ञान र सूचनाको अभावका कारण जन्मन्छन् भन्ने मान्यता पाइन्छ । तर यो बुझाइ सतही देखिन्छ । धेरै खाले भ्रमहरू पूर्वाग्रहहरूका बाह्य उत्पादन हुन् भन्न सकिन्छ । माथिका दुई उदाहरणहरू पनि यसलाई पुष्टि गर्न काफी छन् । संस्कृतिसँग सम्बन्धित भ्रमहरूमा पूर्वाग्रहहरू झन् महत्त्वपूर्ण हुन्छन् । विगतमा पश्चिमा सिद्धान्तकारहरूले संस्कृतिहरूबीच तुलना गर्दै आफूहरूको संस्कृति सभ्यताको स्तरमा पुगिसकेको र आफू इतरका पूर्वीय लगायतका बाँकी संस्कृतिहरू जङ्गली अवस्था वा त्यसबाट एक खुड्किलो उक्लेर बर्बर अवस्थासम्म आइपुगेका छन् भन्ने डार्बिनवादी निष्कर्ष निकालेका थिए । तर यस लगत्तै अमेरिकी मानवशास्त्री फ्रान्ज बोआसले ‘सांस्कृतिक सापेक्षतावाद’को विचार अगाडि ल्याए, जसमा उनले असान्दर्भिक तुलनामा आधारित त्यस्ता निष्कर्षहरूको कडा आलोचना गर्दै त्यसलाई ‘एथ्नोसेन्ट्रिजम’ अर्थात् सांस्कृतिक पूर्वाग्रह भने ।


कुनै पनि संस्कृति वा त्यसका अवयवहरू जस्तै– खानपान, रहन–सहन, अभिवादन परम्पराहरूलाई त्यही संस्कृतिको ऐतिहासिकता र विशिष्टतामा बुझ्नुपर्छ भन्नु नै सांस्कृतिक सापेक्षतावादको सार हो । संस्कृतिहरूलाई दाँज्नु अवैज्ञानिक मात्र होइन, अमानवीय पनि हो, किनभने यसले उँच—नीचको भावना, असमझदारी, घृणा र द्वन्द्व बढाउन ठूलो योगदान गर्छ । इतिहासमा भएका धेरै नरसंहारहरू र युद्धहरू पनि यसका साक्षी छन् । अहिलेको महाव्याधिको सन्दर्भमा अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चार माध्यममा आएका घटनाहरूको फेहरिस्त हेर्दा घृणाको खेती निकै बढेको देखिन्छ । अमेरिका लगायतका देशहरूमा एसियाली र चिनियाँ मूलका जस्ता देखिनेहरूलाई दुर्व्यवहार गर्ने अनेकन घटनाहरू भइरहेका छन्, जुन मुख्य रूपमा सांस्कृतिक पूर्वाग्रहका परिणाम हुन् । अप्रिय र अपजसे काम भए पनि हामीकहाँ पनि यस्तो परिस्थिति उत्पन्न हुन नदिन हाम्रा सांस्कृतिक पूर्वाग्रहहरूलाई चिर्नुपर्ने टड्कारो आवश्यकता देखिएको छ ।


खाद्य संस्कृति र ‘घिन’

कोभिड–१९ को सङ्क्रमण प्रारम्भदेखि नै यसलाई चीनका मान्छेहरूको खानपान संस्कृतिसँग जोडेर हेरिएको छ । यो महामारीको उत्पत्तिका लागि चीनका मानिसहरूका खानपान अर्थात् विशेषगरी जङ्गली र ‘अस्वाभाविक’ जीवजन्तुहरू खानु जिम्मेवार छ भन्ने तर्क अहिले पनि बलियो छ । अझ उनीहरूलाई जथाभावी गरेको र खाएकोमा प्रकृतिले सजाय दिएको भन्नेसमेत धारणाहरू आएका छन् । यस्ता भाष्य (न्यारेटिभ) निर्माण गर्न सञ्चार माध्यम विशेषगरी सामाजिक सञ्जालको ठूलो भूमिका छ । निश्चय पनि हाम्रा खानपान र बानी–व्यवहारहरूले खास प्रकारका रोगहरू लाग्ने जोखिमलाई कम वा बढी गराउँछन् । तर यस सन्दर्भमा अरुका खानपानहरूप्रतिको नकारात्मक धारणाको स्रोत भनेको त्यही सांस्कृतिक पूर्वाग्रह नै हो । वास्तवमा अरूले खाने वस्तुप्रतिको हाम्रो ‘घिन’ प्राकृतिक नभएर सांस्कृतिक हो, अर्थात् सिकिएको हो । यसलाई बुझाउन मानवशास्त्री मेरी डग्लसले एउटा अत्यन्त सरल उदाहरण सुझाएकी छन् । जस्तो कि हाम्रो मुखमा रहेको र्‍याल मुखभित्र रहँदा वा त्यसलाई निल्दा हामीलाई कुनै घिन लाग्दैन । तर आफ्नै र्‍याल कुनै भाँडा (जस्तै चम्चा) मा बाहिर निकालेर हामीलाई फेरि निल्न भनियो भने हामी त्यसो गर्न सक्दैनौं वा घिन मान्छौं, भलै मुखभित्र रहेको र्‍याल र चम्चामा रहेको र्‍याल तात्त्विक रूपमा फरक छैनन् । यसबारे ‘आफैले थुकेको आफैले चाट्ने’ भन्ने उक्तिमा रहेको अन्तरनिहित विम्बले नै धेरै कुरा बोलेको छ ।


हाम्रा संस्कृतिहरूमा जीवजन्तु खाद्यस्रोतहरू मात्र नभएर धार्मिक परम्परा र संस्कारहरूसँग अभिन्न रूपमा जोडिएका छन् । फरक—फरक समूहले फरक—फरक जीवजन्तु र तिनका मासुलाई देवी–देवताका प्रसादका रूपमा समेत ग्रहण गर्छन् । फलस्वरूप केही मात्रामा एक—अर्काका खाद्य संस्कृति र बानी–व्यवहारहरूप्रति हामीभित्र पनि भेदभावपूर्ण सोचाइ र व्यवहार देखिन्छ । सोझो अर्थमा हाम्रा खानपान ‘असल’ वा सामान्य र अरूको ‘कमसल’ वा ‘असामान्य’ भन्ने सोचाइमा मूल रूपमा त्यही सिकाइएको घिनको मनोविज्ञानले काम गरिरहेको हुन्छ । अर्कोतर्फ विशेष खानपान संस्कृति वा हाम्रा खास बानीहरूले गर्दा अहिलेसम्म हामीलाई यो महाव्याधिले छुन नसकेको हो भन्ने धारणा पनि निकै प्रबल देखिएको छ । हाम्रो खानपानमा लसुन, बेसार आदि औषधीय गुणयुक्त मसला संलग्न भएकोले यो रोगको सङ्क्रमण नभएको हो भन्ने मतहरू निरन्तर सम्प्रेषण भइरहेका छन् ।


हामीसँग सांस्कृतिक सादृश्यता राख्ने छिमेकी राष्ट्र भारतमा गाईको गहुँतले कोरोना सङ्क्रमण निको पार्छ भन्ने धारणासमेत जोडतोडका रूपमा प्रचार गरिएको छ । निश्चय पनि यी हाम्रा भोजनका नियमित अङ्ग वा सांस्कृतिक महत्त्वका पदार्थहरूका रूपमा रहेका छन् र स्वास्थ्यका लागि उपयोगी पनि होलान् । तर त्यसैलाई टेकेर कोभिड–१९ जस्ता नवीन संक्रमणबाट यिनले बचाउँछन् भन्ने तहको निष्कर्षमा पुग्नु तथ्यको अतिरञ्जना हो । आफ्ना संस्कृतिप्रति हाम्रो भावनात्मक लगाव हुन्छ, तर कहिलेकाहीं त्यसमा आधारित विश्वास र अवधारणाहरू रोगको सन्दर्भमा खतरनाक पनि हुन् सक्छन् । वास्तवमा आफ्ना संस्कृतिप्रति लगाव र मोह हुनुमा कुनै समस्या छैन । यस सन्दर्भमा मानवशास्त्रले सांस्कृतिक विविधता जैविक विविधता जत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ भने मान्यता राख्छ । तर संस्कृतिलाई नै पूर्वाग्रह र भ्रमको स्रोत बनाइयो भने विशेषगरी स्वास्थ्यको सवालमा त्यसले निकै जोखिमपूर्ण अवस्था सिर्जना गर्छ । अझ यस्ता अवधारणा र भ्रम त्यतिबेला झन् खतरनाक हुन्छन्, जब यसले रोकथाम र उपचारमा लापरबाहीलाई प्रेरित गर्छन् । यो स्तरको ठूलो सङ्क्रमणप्रतिको हाम्रो सुस्त प्रतिक्रिया र ‘देखा जाएगा’ को मनोविज्ञान बलियो हुनुमा यस्ता सोचाइ र बुझाइहरू पनि जिम्मेवार छैनन् भन्न सकिन्न ।


भ्रम र घृणा विषाणुहरूका जनस्वास्थ्य जोखिमहरू

सङ्क्रामक रोगहरू र विशेषगरी यस्ता ठूला महामारीको बेला पूर्वाग्रह सिञ्चित भ्रम र घृणाको खेतीले धेरै नकारात्मक असरहरू पार्ने गर्छ । यसले अप्रत्यक्ष रूपमा सङ्गठित प्रयासहरूलाई कमजोर बनाउने मात्र नभई प्रत्यक्ष रूपमा नै महामारीको व्यवस्थापन प्रक्रियालाई जटिल बनाउने गर्छ । नेपालमा कतिपय रोगहरूसँग सम्बन्धित भ्रम र घृणा (स्टिगमा) ले त्यस रोगको निदान, रोकथाम र उपचार प्रक्रियालाई निकै जटिल बनाएको तथ्य जगजाहेर छ । उदाहरणका लागि कुष्ठरोग, टिबी, एचआईभी आदि स्वास्थ्य समस्याहरूसँग सम्बन्धित भ्रम र घृणाहरूले गर्दा बिरामीहरूले रोग लुकाउने र समयमा उपचार नखोज्नाले ठूलो जटिलता सिर्जना गरेको छ । मानसिक रोगहरूको निदान र उपचारमा पनि यसले निकै ठूलो चुनौती खडा गरेको छ । कोभिड– १९ को सङ्क्रमणको सन्दर्भमा यस्तो खतरा झन् बढी छ । यस सङ्क्रमणलाई जुन रूपमा हाम्रो समाजमा चित्रित गरिएको छ र अवधारणाहरू निर्माण गरिएको छ, यसले सङ्क्रमण भएको लुकाउने र नस्वीकार्ने प्रवृत्तिलाई बल पुर्‍याउँछ ।


यस्तो अवस्थामा सङ्क्रमणले भयावह रूप लिन सक्छ भन्ने सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ । सङ्क्रमणको शङ्कामा ‘आइसोलेसन’मा (छुट्टै–भिन्न) राखिएका व्यक्ति भागेको घटनाले पनि यस तथ्यलाई थप बल पुर्‍याउँछ । वास्तवमा यस्ता घटनाहरूलाई व्यवस्थापकीय कमजोरीसँग मात्र जोडेर बुझ्नु ठूलो गल्ती हुनसक्छ । डराउने, लुकाउने र छिछि–दुरदुर गर्ने प्रवृत्ति देखिए यसले सम्भावित सङ्क्रमण व्यवस्थापनमा निकै ठूलो चुनौती थप्न सक्छ । जैविक विषाणु कोभिड– १९ ले ल्याउने सङ्कटमा भ्रम र घृणाका विषाणुहरूले परिस्थितिलाई अझ जटिल बनाउने निश्चित छ । तसर्थ यो महाव्याधि सम्बन्धी भ्रम र घृणाहरूको सङ्क्रमणलाई पनि बेलैमा कम गर्दै जानसके यसले साघारमा आएको सम्भावित महासङ्क्रमणसँग लड्न धेरै ठूलो सहयोग गर्न सक्छ भन्ने कुरामा कुनै शङ्का नराखे हुन्छ ।


-थापा पृथ्वीनारायण क्याम्पस, पोखरामा (चिकित्सकीय) मानवशास्त्र अध्यापन गर्छन् । प्रकाशित : चैत्र ८, २०७६ ०९:२९

ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

श्रीलंकाको स्वप्‍निल यात्रा

मार्च १६, १९९६ । त्यो त्यही समय र वर्ष हो, जति बेला श्रीलंकाले उपाधिको बलियो दाबेदार अस्ट्रेलियालाई हराएर एकदिवसीय विश्वकप जित्यो । श्रीलंकाले २४ वर्षअगाडि प्राप्त गरेको त्यो सफलता आफैंमा अद्वितीय थियो । त्यसलाई पछाडि फर्केर हेर्दा अहिले पनि टिमको त्यो यात्रा रोमाञ्चक तुल्याउने खालको छ ।
एन्ड्र्यु फिडेल

काठमाडौँ — बलले बाउन्ड्री पनि छोएको थिएन, दुईवटा स्टम्प मैदानबाट निकालिसकेको थियो । उनी त्यसलाई सम्झनाका रूपमा राख्न चाहन्थे । तर उनले खासै फरक भाव देखाएनन्, उनी सामान्य नै देखिए । मुथैया मुरलिधरण भने मैदानभित्र छिर्न आतुर थिए । असन्का गुरुसिंघे उनलाई उछिन्ने तर्खरमा थिए ।

अर्जुन रणतुंगाले ब्याट काखीको बीचमा च्यापे र मार्क टेलरतर्फ लागे । टेलरको बधाई स्विकारे र उनलाई उत्तिकै भद्र तरिकाले धन्यवाद दिए ।

मैदानमा प्रवेश गर्नेहरूले बाउन्ड्री काटिसकेका थिए । त्यसमध्ये सबैभन्दा पहिलो मध्यभागमा श्रीलंकाली खेलाडी पुगे, त्यसपछि केही सुरक्षाकर्मी अनि फोटो पत्रकार, आयोजक र केही प्रशंसक पनि । रणतुंगाले धेरैको अंगालोमा पालो–पालो बेरिए । त्यसपछि मात्र उनले अरबिन्द डी सिल्भा नजिक पुगे । मुरलीलाई आफ्नो नजिक ताने । सबै रणतुंगालाई बधाई दिन चाहन्थे । केही प्रशंसक उनको पछाडिबाट धाप मारिरहेका थिए, केहीले उनको नाकमै चुम्बन पनि गरे ।

टोनी ग्रेग पनि कमेन्ट्रीमा उत्तिकै उत्साही थिए । उनी भनिरहेका थिए, ‘यो कथा हो, परीको जस्तो । उनीहरूले आज जितेनन् मात्र, राम्रैसँग जिते । उनीहरूले त्यसरी क्रिकेट खेले, जसरी आमदर्शक हेर्न चाहन्छन् । श्रीलंकाली क्रिकेटको इतिहास लामो छैन, तर यहाँसम्म पुग्न उनीहरूले धेरै लामो बाटो तय गरिसकेका छन् ।’ त्यसको केही समयपछि रणतुंगाले बेनजिर भुट्टोको हातबाट ट्रफी लिए र केही सेकेन्डका लागि माथि उचाले, सबैले देख्ने गरेर ।

त्यसको ६ महिनाअगाडि मात्र सट्टेबाजले सन् १९९६ को विश्वकप श्रीलंकाले जित्नेछ भनेर १–६६ को भाउ दिएका थिए । कसैले पनि श्रीलंकाको सम्भावना नै देखेका थिएनन् । खासमा रणतुंगाले विश्व क्रिकेट इतिहासमै सबैभन्दा ठूलो एउटा उपलब्धि आत्मसात् गरेका थिए । सबै खुसी थिए, तर उनले अझै पनि खासै ठूलो प्रतिक्रिया दिन चाहेका थिएनन् । मध्यरातसम्म रणतुंगा, ट्रफी र पूरा टिम कोलम्बो पुगिसकेको थियो, हवाई यात्राबाट ।



सिद्धार्थ वेटिमुनि भन्छन्, ‘अर्जुन रणतुंगाले दिएको प्रतिक्रिया हेर्दा लाग्थ्यो, उनलाई श्रीलंकाले विश्वकप जित्छ भनेर पहिल्यै थाहा थियो । वेटिमुनि त्यस विश्वकपका बेला श्रीलंकाली छनोटकर्ता थिए । त्यसअघि खेलाडी । लाग्थ्यो, रणतुंगा विश्वकप जित्नेमा ढुक्क थिए । उनको टिमका खेलाडीमध्ये केही पार्टटाइम बैंक कर्मचारी थिए, केही इन्स्योरेन्स एजेन्ट अनि केही सेल्सम्यान । टिममा गज्जबको एकजुटपन थियो । त्यसैले जित सम्भव पनि भयो ।

खराब र गरिब समय

श्रीलंकाले सुरुआती १५ ओभरमा आक्रामक ब्याटिङ नमुना पेस गरेको थियो, तर सनथ जयसूर्या लयमा थिएनन् । प्रारम्भिक ब्याट्सम्यानका रूपमा २६ रनभन्दा मुनिको औसतबाट गुज्रिइरहेका थिए । विश्वकपअगाडि अस्ट्रेलियामा भएको त्रिकोणात्मक एकदिवसीय शृंखलामा उनको प्रदर्शन राम्रो थिएन । उनका प्रारम्भिक ब्याट्सम्यान जोडी रोमेश कालुविथर्नाले भने केही राम्रो गरिरहेका थिए । समग्रमा भन्दा टिमका रूपमा श्रीलंकाको प्रदर्शन राम्रो हुन सकेको थिएन ।

स्पिनरमध्ये मुरली र कुमार धर्मसेना पनि उत्कृष्ट लयमा थिएनन् । उनीहरू महँगा साबित भइरहेका थिए । दुवैको औसत आँकडा खराब थियो । त्यसमाथि श्रीलंकाली क्रिकेट बोर्डसँग केही थिएन, विश्वकपअगाडि टिमलाई पठाउन उससँग ५ हजार ७ सय डलरमात्र थियो । त्यसैले बोर्डले भिखारीले जस्तै प्रायोजक र केही कर्पोरेट कार्यालयमा धाउने गर्थ्यो । खेलाडीको स्थिति अझ दयनीय थियो । कोलम्बो बाहिरका खेलाडीसँग त्यस सहरमा बहाल तिर्न पनि पर्याप्त पैसा थिएन ।



त्यसैले यी खेलाडी पनि सहयोगका लागि आफ्नो परिवार र नातेदारमा आश्रित थिए । जयसूर्या मात्र होइन, प्रमोद विक्रमसिंघे जस्ता खेलाडी महिनौं रणतुंगाको घरमा बस्थे । उनीहरू रणतुंगाको कोलम्बोमा रहेको घरमा उनका भाइहरूसँग कोठा बस्थे । रणतुंगा ती दिन सम्झेर भन्थे, ‘सुत्दा सनथ चर्को स्वर निकालेर घुर्थे । त्यसैले म विकल्पमा कुनै न कुनै कोठा खोजिरहन्थें । हामीसँग त्यस्तो केही पनि सुविधा थिएन, जुन आधुनिक क्रिकेट खेलाडीसँग हुने गर्छर् । हामीले होटलमा खाना खानेबारे पनि सोच्न सक्दैनौं थियौं । तर टिममा एकता भने थियो ।’

जति बेला रणतुंगाले खेलाडी साथीका लागि थप कोठा मिलाउन सकेनन् । डी सिल्भा अगाडि सरे र उनले केही खेलाडीको बस्ने बन्दोबस्ती गरे । रवीन्द्र पुष्पकुमारालाई विदेशी खेलाडी भेट्दा लाज लाग्थ्यो । उनी भन्छन्, ‘क्रिकेट खेल्नकै लागि चाहिने केही साम्रगीबाहेक मसँग खाली एकजोर जुत्ता र लुगामात्र हुन्थ्यो । हाम्रो तुलनामा त केही विदेशी पहिलो श्रेणीकै खेलाडी धनी हुन्थे वा उनीहरूसँग बढी सुविधा हुनथ्यो ।’

देशको कमजोर स्थिति

सन् १९९६ तिर श्रीलंका बाँकी विश्वका लागि सुरक्षित ठाउँ पनि थिएन । कोलम्बोमा नियमित अन्तरमा बम विस्फोट भइरहन्थ्यो अनि देशको यो राजधानीमा उत्तर र पूर्वबाट बरोबर आक्रमण भइरहन्थ्यो । विश्वकप सुरु हुन १८ दिनअगाडि मात्र जनवरी ३१ मा कोलम्बोमा ठूलो बम विस्फोटन भयो । केन्द्रीय बैंकअगाडि भएको त्यस विस्फोटनमा ९१ जनाको मृत्यु भएको थियो भने १ हजार ४ सयभन्दा बढी नराम्रोसँग घाइते पनि भए । कोलम्बो आफैंमा स्तब्ध थियो, स्कुल खुलिरहेको थिएन ।

कर्मचारी कार्यालय फर्कन मानिरहेका थिएनन् । बस र ट्रेनमा बस्नु भनेको भयभित हुने अवस्था थियो । सरकारले कडा सुरक्षा व्यवस्था भने गरेको थियो । सडकमा जताततै सैनिक जवान देखिन्थे । यही बेला श्रीलंकामा खेल्न आउन अस्वीकार गरे, अस्ट्रेलिया र वेस्ट इन्डिजले । यो कोही पनि श्रीलंकालीका लागि सहनसक्ने स्थिति थिएन । यो त पीडामाथि पीडा थियो । झन् त्यसको केही साताअघि मात्र मुरलीको बलिङ शैलीमाथि नै प्रश्न उठेको थियो । उनलाई अस्ट्रेलियाली अम्पायरले नो बल दिइरहेको स्थिति थियो ।

अस्ट्रेलियाका भ्रमणकै क्रममा श्रीलंकाली खेलाडी लगातार ‘स्लेजिङ’ को सिकार भइरहेका थिए । अस्ट्रेलियाली खेलाडीले श्रीलंकाली टिममाथि जसरी हुन्छ, दबाबमा राख्ने प्रयास गरेका थिए । तर धेरैलाई के थाहा छैन भने विश्वकपमा सहभागी हुन कसैले नजानेर मदत गरेको थियो भने त्यो अस्ट्रेलियाली क्रिकेट बोर्ड थियो । अस्ट्रेलियामा आएर खेलवापत बोर्डले सुरुमा श्रीलंकालाई एक लाख अस्ट्रेलियाली डलर दिने भएको थियो ।

वाट्मोरको आगमन

पछि श्रीलंकाली क्रिकेट बोर्डले प्रशिक्षक पनि राख्न नसक्ने भनेपछि त्यो रकम दोब्बर बनाइयो । श्रीलंकाले त्यही पैसाबाट प्रशिक्षकमा डेव वाट्मोरलाई नियुक्त गरेको थियो । श्रीलंकाली टिमका फिजियोथेरापिस्ट एलेक्स कोन्टोरिसका लागि क्रिकेट न्यु साउथ वेल्सले केही रकम प्रदान गरेको थियो । तिनै वाट्मोरले श्रीलंकाली टिममा दुई नयाँ तथ्य भित्र्याएको थियो, पहिलो खेल्ने शैली र त्यसका लागि चाहिने पद्धति । नत्र गैरव्यावसायिक श्रीलंकाली खेलाडी रमाइलोका लागि क्रिकेट खेल्थे, त्यो पनि धेरै वर्ष पुरानो शैलीले ।

वाट्मोरले श्रीलंकाली खेलाई व्यावसायिक जस्तो भएर खेल्न सिकाए । वाट्मोरसँगै एलेक्स पनि आए, सहयोगीका रूपमा । उनले श्रीलंकाली खेलाडीको फिटनेस स्तर बढाउन मदत गरे । त्यति बेला चामिन्दा भास २ विकेट लिने खेलाडी थिए । ५ विकेट लिने उनको हैसियत थिएन । ब्याट्सम्यान पनि अर्धशतकसम्म त पुग्थे, तर त्यसलाई शतकमा पूरा गर्नसक्ने खालका थिएनन् । एलेक्सले श्रीलंकाली खेलाडीसँग दिनरात मिहिनेत गरे, उनी मध्यरातसम्म पनि काम गरिरहन्थे ।



बक्सिङ डेको दिन मुरलीलाई अस्ट्रेलियामा नो बल दिइएको थियो । त्यो ‘ओभर स्टेपिङ’ का लागि थिएन । गुरुसिंघे अहिले सम्झन्छन्, ‘त्यो भ्रमणमा हामीले खाली एकपछि अर्को समस्या मात्र सामना गर्‍यौं । तर यसैले हामीलाई आक्रामक भएर राम्रो खेल्न सिकायो । अस्ट्रेलिया र वेस्ट इन्डिज टिम श्रीलंका आएर खेल्न नआउने भएपछि देशमा पनि एकताको लहर देखियो । यही बेला भारत र पाकिस्तानले पनि श्रीलंकाको समर्थन गरेको थियो, जसले धेरै अर्थ राख्यो । अभ्यास खेलका लागि भनेर त्यही बेला भारत र पाकिस्तानले आफ्नो टिम पठाएको थियो । कोलम्बो विमानस्थलमा त्यति बेला लेखिएको थियो, ‘हामी दुवै हात खोलेर तपाईहरूलाई स्वागत गरिरहेका छौं ।’

किन हो, त्यति बेला श्रीलंकाली टिममा अन्धविश्वासको पनि जगजगी थियो । यस्तो विश्वास कहाँबाट सुरु भयो, कसैलाई थाहा थिएन । टिम व्यवस्थापक दुलिप मेन्डिस यसै विश्वास कडिकडाउ भएर लागू गर्नेमा सबैभन्दा अगाडि थिए । जति बेला श्रीलंकाली ब्याट्सम्यान क्रिजमा हुन्थ्यो, ड्रेसिङ रूममा आफ्नो सिटबाट कसैले पनि यताउता गर्न नपाउने नियम मेन्डिसले लगाएका थिए । लेग स्पिनर उपुल चन्दना त्यति बेला भर्खर २३ वर्षका थिए । उनी भन्छन्, ‘जति बेला सनथ र कालु ब्याटिङ गरिरहेका हुन्थे, हामीले चिया पनि खान पाउँदैनथ्यो । हाम्रो काम जहाँ सुरुमा बसेका हुन्थ्यो, त्यहीं बस्नुपर्थ्यो । मैले आफ्नो खेलजीवनमा त्यस्तो स्थिति फेरि दोहोर्‍याएर कहिल्यै पनि देखिनँ ।’ कोही खेलाडी चलेको बेला ब्याट्सम्यान आउट भयो भने पूरा दोष उनीमाथि थुपारिन्थ्यो । रणतुंगालाई भने मेन्डिसको अन्धविश्वास लागू हुँदैनथ्यो ।

उपाधिसम्मको यात्रा

श्रीलंकाले पहिलो खेलमा अस्ट्रेलियाबाट वाकओभर पाएयता जिम्बावेलाई सजिलै हरायो । त्यसपछिका दुई खेलमा त हो, श्रीलंकाले लय समात्न सुरु गरेको । सचिन तेन्दुलकरले बनाएको १ सय ३७ रन मदतमा नयाँ दिल्लीमा भएको खेलमा २ सय ७१ रन बनायो । सुरुमा लागेको थियो, यो गाह्रो लक्ष्य हो, तर श्रीलंकाले सहज जित पायो, किनभने जयसूर्याले पहिलोपल्ट विश्वासिलो खेल प्रदर्शन गरेका थिए । उनले ७६ बलमा ७९ रन बनाए । श्रीलंका ६ विकेटले विजयी रह्यो । लगत्तै वेस्ट इन्डिजविरुद्धको खेल खेल्नै परेन ।

त्यसपछि श्रीलंकाको जित रह्यो केन्याविरुद्ध । त्यस खेलमा श्रीलंकाले ५ विकेट गुमाएर ३ सय ९८ रनको स्कोर खडा गरेको थियो । टिम क्वाटरफाइनल पुगिसकेको थियो । केन्याले त्यसअघि वेस्ट इन्डिजमाथि अविश्वसनीय जित निकालेको थियो । त्यस चरणमा श्रीलंकाको प्रतिद्वन्द्वी टिम थियो, इंग्ल्यान्ड । फैसलाबादमा भएको त्यस खेलअघि जयसूर्या भनिरहेका थिए, ‘मलाई घर निर्माण पूरा गर्न १ लाख ७५ हजार रुपैयाँ जति चाहिएको छ । त्यति भयो भने मलाई पुग्छ, त्यसपछि मलाई केही पनि चाहिन्न ।’

बेटिमुनिले उत्तर दिए, ‘सेमिफाइनल त पुगोस् त्यति रकम पाउनु कुनै ठूलो होइन । श्रीलंकालाई जिताएर त देखाऊ ।’ त्यो खेलमा पनि श्रीलंकाको पक्षमै रह्यो जित । सेमिफाइनल भारतविरुद्ध थियो, त्यो पनि कोलकाताको इडेन गार्डेनमा । त्यसमा श्रीलंकाले पहिले ब्याटिङ गर्दै ८ विकेटमा २ सय ५१ बनाएको थियो । जवाफमा भारतले ८ विकेटमा १ सय २० रनमात्र बनायो, ३४.१ ओभरमा । अर्को सेमिफाइनलमा अस्ट्रेलियाले वेस्ट इन्डिजलाई पन्छाएको थियो ।

फाइनलमा अस्ट्रेलियाले ७ विकेटमा २ सय ४१ रन बनाएपछि श्रीलंकाले जवाफमा ४६.२ ओभरमा ३ विकेटमात्र गुमाएर २ सय ४५ रन बनायो । रणतुंगाले आफ्नो खेलजीवनकै सबैभन्दा उत्कृष्ट इनिङ्स खेले र त्यसमा खोट लगाउन मिल्ने ठाउँ कतै थिएन । डी सिल्भाको खेल पनि उत्तिकै बेजोड थियो । जुन विषम परिस्थितिबाट अगाडि बढेर श्रीलंकाले एकदिवसीय विश्वकप जितेको थियो, त्यो वास्तवमै अद्वितीय थियो । र, अहिले पनि पछाडि फर्केर हेर्दा श्रीलंकाको त्यो यात्रा साँच्चै स्वप्निल थियो, कल्पनामा मात्र बढी सोच्न सकिने ।
– शब्द तथा तस्बिर : ईएसपीएन क्रिकइन्फो

प्रकाशित : चैत्र ८, २०७६ ०९:२५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×