पानी नहुँदा गाउँ सुनसान

स्थानीय बासिन्दा भन्छन्, ‘कहिलेकाहीा पुरानो बस्तीतिर पशु चौपाया चराउन जान्छौं, सबैका जमिन बाँझिए, पुरानो घर हेर्दा मनै भक्कानिन्छ’
विप्लव महर्जन

(सल्यान) — कालीमाटी गाउँपालिकाको टोटकेका वेदबहादुर डाँगी ६ वर्षअघि विभिन्न सुविधा खोज्दै सडक सुविधा पुगेको सेतीखोला झरे । उनकै छिमेकी नन्दलाल डाँगीले पनि त्यही वर्ष पुतलीबजारमा बसाइ सारे । दुई वर्षअघि जहरसिंह ओली, जयलाल ओलीलगायतको परिवारले पनि गाउँ छाड्यो ।

जंगल बनेको सल्यानको कालीमाटी गाउँपालिकास्थित टोटके गाउँ । तस्बिर : विप्लव/कान्तिपुर 

उनीहरू मात्र होइन, टोटकेका अधिकांश परिवार सडक, सिँचाइ, विद्युत्, खानेपानीलगायत सुविधा खोज्दै अन्यत्र बसाइ सरेपछि गाउँ जंगलमा परिणत भएको छ । गाउँका अधिकांशले कालीमाटी गाउँपालिकाको केन्द्र पुतलीबजार र वडा ३ को सेतीखोलालाई नयाँ बासस्थान बनाएका छन् । केही परिवार सदरमुकाम खलंगा र दाङको तुलसीपुरमा बसाइ सरी गएका छन् । गाउँका अधिकांश घर जीर्ण बन्दै भत्कने क्रम बढेको छ भने जग्गामा विभिन्न रुख–बिरुवा उम्रिएका छन् ।

गाउँका सबै घरधुरी अन्यत्र गएपछि लालीगुराँस आधारभूत विद्यालय २ वर्षअघि बन्द भयो । खानेपानी, सिँचाइ, सडकलगायत असुविधा भएपछि सर्वसाधारण धमाधम बसाइ सरेका हुन् । सबै घरधुरी विस्थापित हुँदा खेतीयोग्य जग्गा प्रयोगविहीन बनेको जिल्ला कृषि विकास कार्यालयले जनाएको छ । गाउँपालिकाको केन्द्र पुतलीबजार बसाइ सरेकाहरू कहिलेकाँही मात्र तीन घन्टाको उकालो चढेर टोटके पुग्छन् ।

स्थानीय झुपसिंह डाँगीले विभिन्न असुविधा भएपछि आफूहरू बेंसी झरेको बताए । ‘डाँडाको बस्ती भएकाले सबैभन्दा बढी खानेपानीको असुविधा थियो,’ उनले भने, ‘अधिकांशले माथिको घरजग्गा नबेचेरै यहाँ बसाइ सरेका हौं, सबैजना झरेपछि गाउँ क्रमश: जंगलमा परिणत भइरहेको छ ।’ उनले अहिले टोटके मानवविहीन बनेको बताए । बर्सेनि दुई/चार परिवार झर्दाझर्दै गाउँ खाली भएको उनको भनाइ छ । दुई वर्षयता गाउँ जंगली जनावरको बासस्थानको रुपमा परिणत बनेको स्थानीय लालबहादुर ओलीले बताए । ‘विभिन्न सरकारी निकायमा बारम्बार खानेपानी योजना सञ्चालन गर्न माग गरियो, बढी खर्च लाग्ने भन्दै सबैले बेवास्ता गरे,’ उनले भने, ‘खानेपानीको चरम अभाव भएपछि यहाँ झर्नुको विकल्पै भएन ।’ उनका अनुसार ६ वर्षअघिसम्म टोटकेका बासिन्दालाई खानेपानीका लागि डेढ घण्टा हिड्नुपर्ने बाध्यता थियो ।

करिब दुई दर्जन घर भएको टोटके गाउँमा सिँचाइ सुविधा नहुँदा आकासे पानीको भर पर्नुपर्ने बाध्यता थियो । दु:ख गरी लगाएको बाली जंगली जनावरले नष्ट गरिदिने समस्याबाट समेत सर्वसाधारण आजित थिए । विद्युत् सुविधा नहुँदा दियालो बालेर रात बिताउनुपर्ने बाध्यतामा टोटकेबासी थिए । स्थानीय चन्द्रबहादुर डाँगीका अनुसार गाउँ अहिले आसपासका बस्तीका पशुचौपायाको चरनस्थलमा परिणत भएको छ । ‘हामी पनि कहिलेकाँही पुरानो बस्तीतिर पशु चौपाया चराउन जान्छौं,’ उनले भने, ‘अहिले सबैका जग्गाजमिन बाँझिए, पुरानो घर हेर्दा मनै भक्कानिन्छ, आफू जन्मे हुर्केको गाउँ असुविधाकै कारण छाड्नुपर्ने बाध्यता भयो ।’ उच्च पहाडी भेगबाट सुबिधा खोज्दै बेंसीतिर झर्दा कालीमाटी गाउँपालिकाको सिद्धकुमाख गाउँपालिकाको ओखरबोट, उचाल्ने, कुमाख गाउँपालिकाको जोगिनीगारे , लक्ष्मीपुरको चोत्रेलगायत बस्ती सुनसान भएका छन् ।

अधिकांश गाउँ जंगलमा परिणत भएका छन् भने घर भग्नाबशेषमा परिणत भएको स्थानीयको भनाइ छ । बसाइसराइका कारण बेंसीका गाउँ भने क्रमश: भरिभराउ हुन थालेका छन् । बसाइ सर्ने क्रम बढेसँगै शारदा खोला आसपासका बस्तीहरू व्यापारिक केन्द्रको रुपमा परिणत हुन थालेका हुन् । सदरमुकाम खलंगा र राप्ती राजमार्गले छुने स्थानमा माथिल्ला क्षेत्रबाट बसाइ सर्ने क्रम बढिरहेको खलंगाका व्यवसायी राजेश शर्माले बताए । उनले शारदा खोला आसपासका क्षेत्रका फाँटमा धमाधम पक्की घर बन्ने क्रम बढिरहेको जानकारी दिए । बेसींका खेतीयोग्य जग्गामा घर बनाउन थालेपछि जिल्लाको १ हजार हेक्टर बढी खेतीयोग्य जग्गा मासिएको जिल्ला कृषि विकास कार्यालयले जनाएको छ ।

प्रकाशित : आश्विन २, २०७६ १०:३६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

रोकिएन बालविवाह

कान्तिपुर संवाददाता

रोल्पा — जिल्लाका जनप्रतिनिधिलाई बालविवाह रोक्न चुनौती बनेको छ । पूर्वाधार निर्माणमा केन्द्रित उनीहरूलाई कम उमेरमा हुने बिहे रोक्न धौधौ भएको हो । कलिलैमा बिहे गरी आमा बन्न थालेपछि महिलाको स्वास्थ्यमा असर देखिएको छ । त्यसैले यहाँका अधिकांश गाउँ र नगरपालिका यस्ता विवाह रोक्ने योजना बनाइरहेका छन् । 

‘यसबारे लगातार सचेतना विस्तार गर्दा पनि सफलता पाउन सकिएको छैन,’ त्रिवेणी गाउँपालिकाका अध्यक्ष शान्तकुमार वलीले भने, ‘हरेस खाएका छैनौं ।’ यसअघि जनप्रतिनिधिले सार्वजनिक स्थानमा मदिरा र सुर्तीजन्य पदार्थ सेवनमा रोक लगाउन नियम लागू गरेका थिए । अहिले बालविवाह र बालश्रम रोक्न त्यस्तै निर्णय गर्नुपर्ने निष्कर्षमा पुगेका छन् । ‘यस विषयप्रति गम्भीर हुनुपर्ने ठानेकी छु,’ त्रिवेणी गाउँपालिकाकी उपाध्यक्ष सावित्राकुमारी बुढाले भनिन् । अध्यक्ष वलीका अनुसार घरघरमा शिक्षित जनशक्ति भए पनि बालविवाह रोक्न गम्भीरता देखिएको छैन । ‘लुकेर बाल विवाह गर्ने र कम उमेरमा बच्चा जन्माउने बढेका छन्,’ उनले भने, ‘रोक्न सकिएको छैन ।’ स्वास्थ्य चौकीमा गर्भ जचाउन आउनेमध्ये २० वर्षमुनिका धेरै भेटिएपछि जनप्रतिनिधि गम्भीर बनेका हुन् ।

गर्भ जाँच गराउन आएकामध्ये कम उमेरका धेरै भएकाले चेतना नपुगेको नेर्पास्थित स्वास्थ्य चौकीकी अनमि मोतीकला केसीले बताइन् । उनका अनुसार पहिलोपटक गर्भ जचाउन आउनेको उमेर २० वर्षमुनि पाइएको छ । जिल्ला स्वास्थ्य कार्यालयको तथ्यांकअनुसार त्रिवेणीमा मात्रै २० वर्षमुनिका गर्भवतीको संख्या झन्डै ५० प्रतिशत रहेको पाइएको छ । शिक्षित, सचेत र सुगम मानिएको त्रिवेणीमा पनि बाल विवाह, बाल गर्भवती र बालश्रमको समस्या उत्तिकै देखिएको जिल्ला अस्पतालका सिनियर अहेब कुलबहादुर डाँगीले बताए ।

जिल्लाभर बाल विवाह र कम उमेरमा गर्भवती हुने धेरै छन् । सुनील स्मृति गाउँपालिकाका अध्यक्ष गुणेन्द्र घर्तीमगर यसबारे स्थानीय तहबाट चेतना र सहयोग बढाउनुपर्ने आवश्यकता भएको स्वीकार गर्छन् । ‘शिक्षा, स्वास्थ्य र पारिवारिक व्यवस्थापनसम्बन्धी जानकारी तीव्र रूपमा गाउँमा फैलाउनु आवश्यक छ,’ उनले भने, ‘अब हामीले त्यसतर्फ ध्यान दिनुपर्छ ।’ सदरमुकाम लिबाङ रहेको रोल्पा नगरपालिकाभित्र समेत यसबारे थुप्रै चुनौती छन् । ‘बाल विवाह न्यूनीकरण गर्न कार्यक्रम ल्याएका छौं,’ नगर प्रमुख पूर्ण केसीले भने, ‘बाल विवाह रोक्न सके कम उमेरमा गर्भवती हुने चलन स्वत: हट्नेछ ।’ पूर्वोत्तर रोल्पास्थित सुनछहरी गाउँपालिकाका अध्यक्ष आशबहादुर पुनमगरले आफ्नो गाउँ निकै दुर्गम र कम विकसित क्षेत्रमा परेकाले स–साना योजनामै सीमित हुनुपरेको बताए । ‘मानवीय विकासप्रति चाहेर पनि ध्यान दिन सकिएको छैन,’ उनले भने, ‘पञ्चायतकालदेखि नै पछि पारिएको क्षेत्रको प्रतिनिधित्व गरेकाले स्थानीयका थुप्रै समस्या छन् । कहाँबाट काम थाल्ने भन्ने अलमलमै छु ।’

प्रकाशित : आश्विन २, २०७६ १०:३४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्