खुला दिसामुक्त भएको एक वर्षपछि चर्पी

भरत जर्घामगर

सिरहा — धनगढीमाई नगरपालिका १३ को दलित विपन्न मुसहर बस्तीका अधुरा शौचालय प्रयोगविहीन भएपछि वडा कार्यालयले शौचालय निर्माण सुरु गरेको छ । दलित मुसहर समुदायका ४५ घरधुरी रहेको बस्तीमा शौचालय निर्माणका क्रममा डेढ वर्षअघि धनगढीमाई नगरफालिकालाई खुला दिसामुक्त क्षेत्र घोषणा गरिएको थियो ।

सिरहाको धनगढीमाई नगरपालिका १३ स्थित ४५ घर दलित सुकुम्बासी मुसहर बस्तीमा निर्माण सुरु गरिएको चर्पी देखाउँदै वडाध्यक्ष सूर्यमान तामाङ । तस्बिर : भरत/कान्तिपुर

खुला दिसामुत्त घोषणा भए पनि अधुरो र जीर्ण चर्पीका कारण बस्तीका महिला पुरुष बस्ती छेवैको बाबुराम खोलामा खुला शौच गर्न थालेपछि वडा कार्यालयले पक्की चर्पी निर्माण सुरु गरेको हो । गाउँ ब्लक जग्गामा बसोबास गर्दै आएका मुसहर परिवार मजदुरी गरी गुजारा चलाउँछन् । खोला नै दुर्गन्धित हुन थालेपछि वडा कार्यालयले लगानी गरी घरलौरी पक्की चर्पी निर्माण सुरु गरेको हो ।

चर्पी निर्माणका लागि वडा कार्यालयले ४ लाख रुपैयाँ र स्थानीय दलित जनकल्याण युवा क्लबको १ लाख २५ हजार रुपैयाँ सहयोग गरेको धनगढीमाई नगरपालिका १३ का वडाध्यक्ष सूर्यमान तामाङले जानकारी दिए । ‘क्लब र वडाको ५ लाख २५ हजार लागतमा बस्तीमा चर्पी निर्माण गरेका छौं,’ वडाध्यक्ष तामाङले भने, ‘दिनभरि अरूको मजदुरी गरी गुजारा चलाउँदै आएका दलित मुसहर परिवारले रकम जोहो गर्न नसकैका कारण चर्पी निर्माण गर्न नसकेपछि वडा कार्यालयबाट सहयोग गरेका हौं ।’

‘चर्पी अनिवार्य बनाउनै पर्ने भएपछि सुरुमा प्यान र बासको टाटीले बेरेको चर्पी बनाए पनि दुई महिनामै भत्किएर काम नलाग्ने भयो,’ दलित मुसहर बस्तीका फुदन सदायले भने, ‘त्यसपछि चर्पी बनाउने रुपैयाँ नभएपछि खुला ठाउँमा शौंच गर्न बाध्य थियौं, वडा कार्यालयले पक्की चर्पी निर्माण सुरु गरेपछि अब हामी निमुखा ढुक्कभएका छौं ।’

वडाले चर्पी निर्माण गरिदिने भएपछि बस्तीका फुदन, उजरा, हरिचन, धनेश्वर, लक्ष्मण लगायत प्रत्येक घरबाट निर्माणमा सक्रिय भए । ‘आफू बस्ने थलो टायल र टाटीको भए पनि चर्पी पक्कि पाएका छौं,’ पक्की चर्पी निर्माण भएपछि हौसिएका उनीहरूले भने । ८ हजार ९ सय ४६ घरधुरी रहेको धनगढीमाई नगरपालिका २०७४ मंसिर २८ मा खुल्ला दिसामुक्त नगर घोषणा गरिएको थियो ।

८ नगरपालिका र ९ गाउँपालिका गरी १७ स्थानीय तह रहेको जिल्लामा १ लाख १८ हजार ५ सय ९८ घरधुरी छन । ती घरमा जनही शौचालय निर्माण गरिएको भन्दै ‘तामझाम’ का साथ २०७४ चैत ९ गते सिरहालाई प्रदेश २ मै पहिलो खुला दिसामुक्त जिल्ला घोषणा गरियो । जिल्लालाई घोषणा सभाकैं लागि त्यत्तिखेर ५० लाख रुपैयाँभन्दा बढी रकमखर्चिएको थियो ।

खुला दिसामुक्त जिल्ला घोषणा गरिए पनि दलित मुसहर बस्तीका अधिकांश घरमा चर्पी अधकल्चो अवस्थामा रहेको पाइएपछि वडा कार्यालयले रकम विनियोजन गरेपछि संस्थाले केही रकम सहयोग गरेर चर्पी निर्माण सुरु गरिएकोदलित जनकल्याण युवा क्लबका कार्यकारी निर्देशक विनोद बिसुन्केले जानकारी दिए ।

स्वास्थ्य र सरसफाइका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मानिएकाले विपन्न दलित मुसहर बस्तीमा अधुरो चर्पी निर्माणमा आफूहरूले सहयोग गर्न सुरु गरेको उनले जानकारी दिए ।

प्रकाशित : वैशाख ३१, २०७६ १०:४३
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

गाउँलेकै नागरिकता छैन

वृद्धवृद्धासमेत सामाजिक सुरक्षा भत्ताबाट वञ्चित हुनुपरेको छ
भरत जर्घामगर

सिरहा — नागरिकको पहिचानका लागि नागरिकता प्रमाणपत्र अनिवार्य छ । नागरिकता बिना राज्यको सेवासुविधा प्राप्तिबाट वञ्चित हुनुपर्ने मात्र होइन, जग्गा जमिन लिनसमेत सकिँदैन । तर त्यही नागरिकताविहीन छन् सिरहा शोभापुरका दलित मुसहर ।

सिरहाको लहान नगरपालिका १५ शोभापुरका नागरिकताविहीन मुसहर समुदाय । तस्बिर : भरत/कान्तिपुर

४० घरधुरी मुसहर समुदाय बसोबास रहेको बस्तीमा ५० जनाभन्दा बढीको नागरिकता छन् । बस्तीका ४५ वर्षीय शंकर सदाय मुसहर परिवारमा कसैको नागरिकता छैन । उनकी पत्नी, छोरी, छोरा, बुहारी सबै नागरिकताविहीन छन् तर उनीहरू सबै बालिक भइसकेका छन् ।

बुवा शंकरको नागरिकता नभएकै कारण छोराछोरी शिक्षाबाट वञ्चित हुनुपरेको छ । त्यत्तिमात्र होइन, छोरा मैनकाकी श्रीमती परमेश्वरीबाट जन्मिने बच्चाको पनि नागरिकता नहुने पीरलो शंकर परिवारमा परेको छ । गाउँ ब्लक जग्गामा बस्दै आएका उनीहरू ज्याला मजदुरी गरी गुजारा गरिरहेका छन् । नागरिकता नभएकै कारण वैदेशिक रोजगारीमा जानबाट वञ्चित भएको शंकरले सुनाए ।
‘नागरिकता बनाउन धेरैपटक गाउँपालिका कार्यालय र जिल्ला प्रशासन धाएँ,’ शंकरले भने, ‘बुवाको नागरिकता हराएकै कारण मेरो नागरिकता बन्न सकेन, मेरो नबनेपछि सिंगो परिवार नागरिकताविहीन बन्यो ।’

धेरै खर्च भए पनि नागरिकता पाउन झण्झटिलो भएपछि प्रशासन धाउनै छाडिदिएको उनले सुनाए । शंकरको परिवारमात्र होइन बस्तीका ६१ वर्षीय वृद्धवृद्धाको समेत नागरिकता छैन । दलित वृद्ध भत्ता पाउने उमेर पुगेकी ६१ वर्षीया सोमनी मुसहर सामाजिक सुरक्षा भत्ताबाट समेत वञ्चित हुनु परेको छ । उनी भन्छिन्, ‘नागरिकताका लागि धेरै धाएँ, माइती गाउँ सिन्धुली दुधौलीबाट समेत सिफारिस ल्याए पनि यो मिलेन, त्यो मिलेन भनेर दिएनन् ।’

बस्तीकै ५० वर्षीय सिल्टु सदायको परिवार पनि नागरिकताविहीन छ । ४५ वर्षीया सोनावतीसहित छोरा राजेश, अजय, छोरी रीना नागरिकताविहीन छन् । ‘नागरिकता नभएकै कारण दुवै छोरा भारतको पन्जावमा मजदुरी गर्छन्,’ सोनावतीले भनिन्, ‘छोरी रिना विहैभएर पराया घर गइसकिन् ।’ ससुराको नागरिकता हराएकै कारण आफूहरूको नागरिकता नबनेको सोनावतीले सुनाइन् ।
‘प्रशासन कार्यालय धाउँदा ससुराको नागरिकता रेकर्डमै छैन भन्छन्,’ उनले भनिन्, ‘त्यसपछि कसैको नागरिकता बनेन ।’

शोभापुरमात्र होइन, लहान नगरपालिका १८ भदैयाका ६१ वर्षीय सीताराम सदायको पनि नागरिकताको प्रमाणपत्र छैन ।
२ छोरा लक्ष्मण र राम, छोरी आशाबाट ४ नातिनातिना हुर्किसके पनि उनी नागरिकताविहीन छन् । सीतारामले पटकपटक गापा र प्रशासन धाए तर बन्न नसकेको उनले सुनाए ।

‘हामी पढे लेखेका छैनौं, कर्मचारीले यो कागज पुगेन, त्यो पुगेन भन्छन्,’ ०५९ सालमा पाएको मतदाता परिचयपत्र देखाउँदै सीतारामले भने, ‘मजदुरी नगरी गुजारा चल्दैन, त्यसपछि प्रशासन धाउनै छाडिदिएँ ।’ सिरहाको शोभापुर र भदैयामात्र नागरिकताविहीन दलित मुसहर समुदायको तथ्यांक संकलन गरिरहेको दलित जनकल्याण युवा क्लबका अनुसार जिल्लाको मानिक दह, खपटे डाँडा, सिसवनी, तरेगना, नैनपुरलगायत स्थानका ४ सय मुसहर समुदाय नागरिकताविहीन छन् ।

दलित अधिकारकर्मी उमेश विसुन्के नागरिकता नै नभएपछि ती ठाउँका मुसहर सपनाविहीन, भविष्यविहीन र विगतविहीन बनेको बताउँछन् । ‘बाबु बाजेको नागरिकता सुरक्षित नराखेकै कारण कतिपय वञ्चित छन्,’ उनले भने, ‘हामीले उनीहरूलाई नागरिकता कसरी उपलब्ध गराउन सकिन्छ भन्नेबारे सरोकारवाला निकायसँग पहल सुरु गरेका छौं ।’ उनले जिल्लाभरिमा धेरै मुसहर समुदाय नागरिकताविहीन हुनसक्ने बताए ।

लहान नगरपालिका १५ का अध्यक्ष तेजनारायण चौधरीले आफ्नो वडाअन्तर्गतका शोभापुरलगायत मुसहर बस्तीका धेरैजसो नागरिकताविहीन रहेको बताए । चरम गरिबीको मारमा रहेका मुसहर समुदायलाई सहज नागरिकता प्राप्तिका लागि वडा कार्यालयले पहल गरिरहेको उनले जनाए । नागरिकताविहीन ६१ वर्षीय सीताराम सदाय मुसहर भन्छन्, ‘नागरिकता छैन, हामी भोलिका लागि केही सोच्दैनौं, न पैसा, जे गर्छौ आजै गर्छौ खान्छौ, पिउछौं, आनन्दले बस्छौं ।’

प्रकाशित : वैशाख ७, २०७६ ०९:२६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×