नागरिकको सामाजिक दायित्व- विचार - कान्तिपुर समाचार

नागरिकको सामाजिक दायित्व

मेरी साथीकी छिमेकीले कोरोना संक्रमितसँगको सम्पर्कको वास्तविकतालाई लुकाइन्, निश्चित अवधि पूरा नगरीकनै आफू र परिवारका सदस्यको परीक्षण गराइन् र सामान्य रहेको अभिनय गरेर गैरजिम्मेवारी देखाइन् ।
साधना प्रतीक्षा

लामो समयदेखि हामी सबैको साझा समस्याका रूपमा रहँदै आएको छ– कोरोना महामारी र त्यसको सन्त्रासमय परिवेश । लामो समयको बन्दाबन्दीले सिर्जिएको असहज परिस्थितिमा जकडिएका हामी अहिलेको खुला वतावरणमा पनि दिनानुदिन फैलँदै गएको संक्रमणका कारण सन्त्रस्त नै छौं ।

अन्य मुलुकमा जस्तो हामीकहाँ कोरोना महामारीले आक्रान्त जनताप्रति सरकार उत्तरदायी नभएको हुनाले त्यसको थप मार पनि भोग्न बाध्य भएका छौं हामी । यस्तो असहज परिस्थितिमा पनि सरकारको उपस्थितिको अनुभूति गर्न नपाएर दुःखी बनेका हामीले त्यसप्रति थुप्रै असन्तुष्टि पोख्यौं र पनि सरकारको कानमा बतास लागेन ! जब सरकार जनताप्रति अनुत्तरदायी बन्छ तब समाज र राष्ट्रप्रति नागरिकको दायित्व झनै बढ्ने गर्छ । महामारीको जटिल अवस्थाले यसैको आवश्यकताबोध गराइरहेको छ । यति मात्र होइन, अहिले प्रत्येक सचेत नागरिकले आफैंसँग प्रश्न गर्नुपर्ने भएको छ– मेरो दायित्व के हो ? आफू कसरी सुरक्षित हुने ? आफू मात्र सुरक्षित हुने कि अरूलाई पनि सुरक्षित गराउने ? कतै मेरो कारणबाट अन्य कोही असुरक्षित भइरहेका त छैनन् ? यी र यस्तै प्रश्नहरू मनन गरेर आफू बाँच्ने र अरूलाई पनि बचाउनुपर्छ भन्ने सामूहिक दायित्वबोध तथा त्यसतर्फ आम नागरिकको अग्रसरता नै अब विद्यमान महामारीसँग जुध्ने एक मात्र हतियार बनेको छ ।

कोरोना महामारीकै बीच हाम्रो समाजमा देखिएका दुई भिन्न दृष्टिकोण र प्रवृत्तिले यस प्रकारको सामूहिक दायित्वबोधमा बाधक बनेर महामारीलाई थप प्रसारित गराइरहेका छन् । पहिलो, संक्रमितप्रति नकारात्मक दृष्टिकोण; दोस्रो, सोही कारण संक्रमित र उनीहरूका परिवारजन वा आफन्तले संक्रमणको सत्य–तथ्य लुकाउने प्रवृत्ति ।

शिक्षित र चेतनशील भए पनि हाम्रो मानसिकता कति संकुचित रहेछ भन्ने यथार्थको साक्ष्य विगतमा आफ्नो ज्यानको पर्बाह नगरी संक्रमितको उपचारमा संलग्न स्वास्थ्यकर्मीहरूप्रति केही व्यक्ति एवम् समुदायबाट गरिएको दुर्व्यवहारले प्रस्तुत गरिसकेको छ । अझै पनि कुनै व्यक्ति संक्रमित भएमा उसको घर–परिवारलाई नै अछुतजस्तो व्यवहार गर्ने, समाजबाट अलग्याउन खोज्ने गरेको देखिन्छ । भाडामा बस्ने व्यक्ति संक्रमित भएमा अनेक बहाना बनाएर उसलाई निकालिदिएका तिक्तताहरू पनि देखिएकै छन् ।

त्यसैले त आफू समाजको नजरमा प्रतिष्ठित बनिरहन र सामूहिक गतिविधिमा सहभागी भइरहनका लागि पनि संक्रमित व्यक्ति तथा उसको परिवारले वास्तविकता लुकाउने गरेको पाइन्छ ।केही असामाजिक व्यक्तिहरूको नकारात्मक दृष्टिकोणका कारण कोरोना संक्रमणको यथार्थ लुकाउने प्रवृत्ति हामीकहाँ हाल समुदाय स्तरमा फैलँदो संक्रमण नियन्त्रणका लागि थप चुनौती बनिरहेको छ । नबुझेर वा अज्ञानताका कारण यस्तो गर्नुलाई स्वाभाविक मान्न सकिए पनि शिक्षित, बुझक्कड तथा समाजमा प्रतिष्ठित वर्गबाट पनि यस्तो व्यवहार गरिनुलाई भने सामान्य रूपमा लिन सकिँदैन । हालै मेरी साथीले टेलिफोनमार्फत पोखेको दुखेसो यसैसँग जोडिएको छ । उनको घरसँगै जोडिएको, महामारीबारे खासै संवेदनशील नबनेको तथा आफूलाई आधुनिक र खानदानी मान्ने घरपरिवारमा प्रायः पार्टी र जमघट हुने रहेछ ।

नाता–सम्बन्ध तथा साथीभाइहरू आउने–बस्ने क्रमलाई कोरोनाकालले पनि छेकेको रहेनछ । सोही क्रममा हालै पाहुना हुन आएका आफन्तहरूमध्ये एक बिरामी रहेछन् । उनलाई कोरोना संक्रमणको आशंकामा पीसीआर परीक्षण गर्न पठाएको संवाद मेरी साथीले प्रत्यक्ष सुनेकी रहिछन् । उनीहरूको आँगनमा दिनभर रमझमका साथ दुई–चार दिनका लागि रमाइला कार्यक्रम बन्दै गरेकामा बेलुकी एकाएक सुनसान भएर ती पाहुनाहरू बिहानसम्म गायब भइसकेछन् । त्यसपछि त्यस घरकी महिला र अन्य सदस्य सबै डबल मास्कमा देखिएछन् ।

लुकीछिपी कोठाहरू स्यानिटाइज गरेर पाहुना सुतेका बिछौना घाममा सुकाइनुका साथै बेडकभर आदि पनि काम गर्ने महिला लगाएर धुवाइएछ । केही छिमेकीहरूसँग अत्यन्त घनिष्ठ सम्बन्ध बनाएकी ती महिलाले आफूलाई अलि सन्चो नभएको बताउँदै घर सुनसान बनाइछन् तर उनीहरूसँगको घुलमिललाई भने बिनादूरी यथावत् राखिछन् । ती छिमेकीले उनका आफन्तबारे जिज्ञासा राख्दा अचानक जरुरी काम आइपरेर गएको बताइछन् । उनका संवाद सुन्न तथा गतिविधि देख्न सक्ने अवस्थाकी मेरी साथीलाई ती महिलाले कोरोना पोजेटिभ देखिएपछि आफन्तलाई अन्यत्र व्यवस्थापन गरेर आफ्नो घर सफा गरेको, दुई–चार दिनपछि नै आफूहरूले पनि परीक्षण गराएर साबिकजस्तै दैनिकी चलाएको सबै थाहा रहेछ । त्यसैले उनी चिन्तित थिइन् ।

मेरी साथीको चिन्ता निरर्थक थिएन । विज्ञहरूका अनुसार, सबै संक्रमितहरूमा लक्षण देखिँदैन तर लक्षण नभएका संक्रमितहरूले आफ्नो सम्पर्कमा आउनेहरूलाई भने संक्रमित गराउन सक्छन् । शरीरमा रोगप्रतिरोधी क्षमता बलियो भएकाहरू संक्रमित भएर पनि बिनालक्षण निको हुन सक्छन् । सो कुरा कसैलाई थाहा नभए पनि उनीहरूका कारण कमजोर प्रतिरोधी क्षमता भएका व्यक्तिहरूलाई भने कोरोना भाइरसले आक्रमण गरेर समस्या सिर्जना गरेको हुन्छ । अझै महत्त्वपूर्ण कुरा त, संक्रमितको सम्पर्कमा जानासाथ कुनै व्यक्तिको परीक्षणमा पोजेटिभ देखिँदैन । त्यसका लागि निश्चित समय लाग्ने गर्छ ।

त्यसैले यस प्रकारको सम्पर्कमा रहेका अर्थात् ‘कन्ट्याक हिस्ट्री’ भएकाहरूले कम्तीमा पनि दुई साता क्वारेन्टिनमा बसेर मात्र परीक्षण गराउनुपर्छ भनेर विज्ञहरूले बारम्बार सुझाव दिइरहेका छन् । यसको विपरीत मेरी साथीकी छिमेकीले भने संक्रमितसँगको सम्पर्कको वास्तविकतालाई नाटकीय शैलीमा लुकाएर, निश्चित अवधि पूरा नगरीकनै आफू र परिवारका सदस्यको परीक्षण गराएर सामान्य जीवनशैलीमा रहिन् । आफूलाई सम्पन्न तथा बौद्धिक दाबा गर्ने त्यो परिवारको सो गतिविधि गैरजिम्मेवारीको पराकाष्ठा हो । यदि उनीहरू जिम्मेवार नागरिक हुन्थे भने त्यस्तो परिस्थितिमा आफ्नो निकट सम्पर्कमा हुनेहरूलाई यथार्थबारे जानकारी गराएर आफूहरू निश्चित समय होम आइसोलेसनमा रहने थिए; दुई–चार घरको काम गरेर जीविका चलाउने गरिब महिलालाई संक्रमितले प्रयोग गरेका वस्तु सफा गराएर जोखिममा पार्ने थिएनन् ।

सम्पन्न वर्ग संक्रमित भएका खण्डमा होम आइसोलेसन, आवश्यकताअनुसार सन्तुलित आहार–विहार, सरसफाइ, आराम र अस्पतालको सुविधा पनि लिन सक्छन् । केही समय काम नगरी बस्दा पनि उनीहरूको चुलो चिसिँदैन, जहान–केटाकेटी भोकै रहँदैनन् । यसको विपरीत, दैनिक मजदुरी गरेर एउटा अँध्यारो कोठामा गुजारा गर्नेहरू संक्रमित हुने हो भने त्यस्तो व्यवस्था गरेर कोरोनालाई जित्न सक्लान् ? उनीहरूले काम गर्न नसक्दाको अवस्थामा चुलो कसरी बल्ला ? कथित सम्पन्न वर्गले यसको हेक्का राख्नुपर्दैन ? यो उनीहरूको सामाजिक दायित्व होइन ?

मेरी साथीले अनुभव गरेको तर व्यक्त गर्न नसकेको, सुनेको–देखेको तर बताउन नसकेको यस्तो यथार्थ अन्यत्र कति ठाउँमा होलान् ? त्यसबाट महामारीमा कति जटिलता थपिँदै होला ? किनभने एकातिर गोपनीयताको हकअन्तर्गत सरकारले परीक्षण रिपोर्ट गोप्य राखेको हुन्छ भने अर्कातिर सम्बन्धित व्यक्ति वा पक्षबाहेक अन्यले यसबार बोल्नु उपयुक्त हुँदैन । यस्तो जटिलता न्यूनीकरणको दायित्व कसको हो ?

पक्कै, यो दायित्व हामी आम नागरिकको हो किनभने हामी त्यस्तो देशका नागरिक हौं जहाँ सरकार केवल सत्तासीन र तिनका आसेपासेहरूका लागि छ, जनताका लागि छैन । यस्तो विपत्तिका बेला पनि नागरिकप्रति जिम्मेवार नहुने सरकार अन्यत्र सायदै होला; धन्न, हामी नेपालीको धैर्य र सहनशीलता; यस्तो सरकारको उपस्थितिलाई पनि चुपचाप स्वीकार गरिरहेका छौं; निदाएकोलाई बिउँझाउन सकिन्छ तर निदाएको अभिनय गरेकोलाई बिउँझाउन सकिँदैन भनेजस्तै निदाएको अभिनय गरिरहेको सरकारबाट कुनै आशा नराखेर अब हामी आम नागरिक आआफ्नो ठाउँबाट उत्तरदायी बन्दै वर्तमानको विषम परिस्थितिसँग जुध्नुपरेको छ । यसका लागि संक्रमितलाई अछुतजस्तो व्यवहार गर्ने संकुचित मानसिकता त्याग्नु जति आवश्यक छ, संक्रमण लुकाउँदै मन्द विषसरि त्यसलाई समुदायमा फैलाउने दुष्प्रवृत्ति त्याग्नु पनि उत्तिकै आवश्यक देखिन्छ । जसरी आफू र आफ्नो परिवारलाई सुरक्षित राख्ने दायित्व हाम्रो काँधमा छ, त्यसरी नै आफ्नो समुदाय र समाजलाई सुरक्षित राख्ने दायित्व पनि हाम्रै हो । त्यसैले क्वारेन्टिन र होम आइसोलेसनको अवधारणालाई इमानदारीपूर्वक परिपालना गरौं ।

प्रकाशित : कार्तिक २४, २०७७ ०८:२५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

यस्तो पो च्यालेन्ज !

साधना प्रतीक्षा

केही दिनअघि सामाजिक सञ्जालभरि अनौठो परिदृश्य देखियो । खै के–के हो च्यालेन्ज भन्दै फोटो प्रदर्शनीको होडबाजी चल्यो । भर्खरका अल्लारे तथा आफूलाई ‘मोडल’ भन्न रुचाउनेहरूको त कुरै छोडौँ, समाजका विविध क्षेत्रमा स्थापित व्यक्तित्व, बौद्धिक वर्गदेखि देश हाँक्न तम्सिएका नेताहरूसमेत ‘जोडी ढुकुर’ बन्दै फिल्मी शैलीमा प्रस्तुत भए ।

जोडी, परिवार, प्रथम प्रभाव आदि–इत्यादिको च्यालेन्ज गरिरहेका हामीलाई वर्तमान परिवेशले भने अर्कै च्यालेन्ज गरिरहेको छ ।सात महिनादेखि कोरोना महामारीले आक्रान्त हामी अब त्राहिमाम्को अवस्थामा पुगिसकेका छौँ । एकातिर सरकार भन्छ, ‘बेहोस हुने अवस्था आएमा मात्र अस्पताल जानू ।’ हुन सक्छ, भविष्यमा ‘मृत्युपश्चात् मात्र अस्पताल जानू’ भन्न के बेर ! अर्कातिर हामी पनि महामारीलाई सामान्य ठानेर सावधानी अपनाउनधरि हिचकिचाइरहेका छौँ । दिनानुदिन संक्रमितको संख्या बढ्दै छ । यस्तो अवस्थामा बरु महामारी नियन्त्रणका लागि जिम्मेवार बन्न र सरकारलाई पनि जनउत्तरदायी बनाउन च्यालेन्ज गरौँ न ! संक्रमण नियन्त्रण र जीवनभन्दा पनि संस्कृति र चाडपर्वको रमझम ठूलो हो भन्दै बजारमा भीड लाग्नुको सट्टा घरभित्रै बसेर आफू सुरक्षित बन्ने र अरूलाई सुरक्षित गराउने दायित्वबोध पनि त जिम्मेवार नागरिकका लागि च्यालेन्ज नै हो । त्यसैले अनावश्यक जमघट र भोजभतेर नगरी संक्रमणमुक्त अर्को दसैँको प्रतीक्षा गर्ने च्यालेन्ज गरौँ ।

हाम्रो समाज यौनहिंसाले पनि उत्तिकै पिल्सिएको छ । दिनहुँ महिला, किशोरी तथा बालिकाहरू निर्ममतापूर्वक मारिइरहेका छन् । यस्ता त्रासद समाचार सुन्दा अनलाइन कक्षामा पढिरहेका अबोध छोरीहरूले ‘गुगल सर्च’ गर्दै लिङ्ग परिवर्तनको सम्भावना खोज्न थालेको देख्दा आमामनहरू नराम्ररी चोइटिइरहेका छन् । जिम्मेवार निकायमा रहेका व्यक्तिहरू भने ‘विषम परिस्थितिमा यस्ता घटनाहरू भइरहन्छन्’ तथा ‘अन्य मुलुकका तुलनामा हामीकहाँ यस्ता घटना कमै देखिन्छन्’ भन्ने जस्ता उपहासात्मक अभिव्यक्ति दिन्छन् । त्यसैले सक्छौँ भने निर्मला र सम्झनाजस्ता निर्दोष किशोरीहरूले बलात्कारको सिकार भएर ज्यानसमेत गुमाउनुपर्ने अवस्था तथा त्यसको कारक बनेको दण्डहीनताको अन्त्यका लागि अनि हरेक छोरीले निर्बाध रूपमा बाँच्न पाउने अधिकारको प्रत्याभूतिका लागि जागरणको च्यालेन्ज गरौँ । लैङ्गिक विभेद तथा घरेलु हिंसाका कारण असंख्य महिलाले नारकीय जीवन बिताउनु परिरहेको सन्दर्भमा हरेक परिवार तथा समाजलाई विभेदमुक्त बनाउने अभियानमा को अघि पुग्ने भनेर पनि च्यालेन्ज गरौँ ।

गरिबका छोराछोरीले पनि प्राविधिक शिक्षाको अवसर पाउनुपर्दछ अनि दुर्गम क्षेत्रका विपन्न वर्ग तथा सीमान्तीकृत समुदायले समेत गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवाको अधिकार पाउनुपर्ने माग राखेर एक्लै लडिरहेका डाक्टर गोविन्द केसीसँग ऐक्यबद्धता गर्दै शैक्षिक माफियाहरूको जरो उखेल्ने च्यालेन्ज गरौँ ! विश्वविद्यालयहरूलाई राजनीतिक भागबन्डा र कमिसनको चक्रव्यूहमा फसाएर बेरोजगार उत्पादनको केन्द्र बनाइँदै छ । त्यसैले विश्वविद्यालयहरूमा तालाबन्दी र गुन्डागर्दीको संस्कृति स्थापित हुँदै छ । प्राज्ञिक मर्यादा र मूल्यलाई किनारा लगाउँदै गैरप्राज्ञिक गतिविधिलाई प्रोत्साहित गरेको, गुटबन्दी तथा अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा र गलत मूल्याङ्कन प्रणालीका कारण वास्तविक बौद्धिक एवम् स्वाभिमानी वर्गको तेजोवध गरेको एवं अनुसन्धान केन्द्रहरूलाई गौशाला र माकुराको घर बनाएको यथार्थ पनि घामजस्तै छर्लङ्ग भइसकेको छ । त्यसैले प्राज्ञिक क्षेत्रलाई स्वच्छ बनाउन अनि विश्वविद्यालयहरूलाई शिक्षा, प्रविधि, ज्ञान र विवेक उत्पादन र प्रसारणकै थलो बनाउने च्यालेन्ज गरौँ न त !

समाज र राष्ट्रको माथिल्लो तहदेखि तल्लो तहसम्म आकाशेबेली जस्तै जेलिएको भ्रष्टाचार फँडानी गरेर सुशासनको बिरुवा हुर्काउन च्यालेन्ज गर्नुपर्ने बेला आएको छ । दलगत हित र व्यक्तिगत स्वार्थमा चुर्लुम्म डुबेर देशलाई खोक्रो पार्ने, आपसी समझदारीबाट राज्य सञ्चालन गरेर निहित स्वार्थका लागि विदेशी शक्तिसामु घुँडा टेक्ने लम्पसारवादी राजनीतिक संस्कृतिको अन्त्यका लागि पनि च्यालेन्ज गरौँ । देशलाई राजनीतिक खिचातानीको मैदान बनाएर जनतालाई भकुन्डोसरि खेलाउने नेताहरूका विरुद्ध कसले आवाज बुलन्द गर्ने भनेर च्यालेन्ज गरौँ । युवाशक्ति परिचालन गर्दै आफ्नै माटोमा सुन फलाएर, कलकारखाना चलाएर आत्मनिर्भर हुनेभन्दा त्यस्ता सम्भावनाप्रति आँखा चिम्लने अनि देशलाई युवाविहीन बनाएर रेमिट्यान्सले समृद्ध बनाउने सपना देख्ने अदूरदर्शी र दिशाविहीन नेतृत्वको उछित्तो काढी नयाँ सोच र दूरगामी योजनासहितको नेतृत्व स्थापित गर्न च्यालेन्ज गर्न पनि त बाँकी नै छ !

डेन्ड्राइट सुँघेर लट्ठिँदै भुस्याहा कुकुरसँगै सडक–पेटीमा गुडुल्किएर रात गुजार्ने अनि फोहोरका थुप्रा खोतलेर भोक मेटाउने सडक बालबालिका एवं जीवनको उत्तरार्द्धमा आफ्नै परिवारभित्र अवहेलित र असहाय बन्दै मृत्यु कुरिरहेका तथा वृद्धाश्रमहरूमा आँसु झारिरहेका ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई सम्मानजनक जीवनयापनको व्यवस्था गराउनु पनि च्यालेन्जकै कुरा हो ! सत्ता र शक्तिको आडमा सार्वजनिक जग्गा रातारात व्यक्तिका नाममा दर्ता गरेर सम्पन्न बन्ने भू–माफियाविरुद्ध, राष्ट्रको ढुकुटी रित्त्याएर आफ्नो महल ठड्याउने कमिसनखोरहरूका विरुद्ध, गरिब किसानको पसिना अनि आम उपभोक्ताको रगत चुसेर मालामाल बन्ने बिचौलिया तथा कालो बजारियाहरूका विरुद्ध एकजुट भएर उभिने वातावरण बनाउन कसले पहल गर्ने भनेर च्यालेन्ज गरौँ न त ! लोडसेडिङका नाममा वर्षौंदेखि अँध्यारिएको मुलुकलाई उजिल्याउन सक्ने कुलमान घिसिङको प्रतिबद्धताजस्तै आ–आफ्नो जिम्मेवारी इमानदारीपूर्वक निर्वाह गर्न अनि राष्ट्रलाई वैज्ञानिक तथा प्राविधिक उन्नयनतर्फ अग्रसर गराउन दिलोज्यानले लागिपरेका महावीर पुनको आविष्कार केन्द्रजस्तै नवीन चिन्तनका साथ उपस्थित हुन पनि च्यालेन्ज गरौँ ।

यस्तो विषम परिस्थितिमा भोकाहरूलाई भोजन गराइरहेका, नाङ्गाहरूलाई लुगा ओढाइरहेका, स्वास्थ्य सामग्री वितरण गरिरहेका अनि ‘फुड बैङ्क’ सञ्चालन गरेर ‘हुनेले दिएर जाने, नहुनेले लिएर जाने’ भन्दै सङ्कटापन्न अवस्थामा जीवनरक्षाको पुण्य कर्ममा लागेका, विपन्न वर्गकालाई घरभाडा छुट गरिरहेका दाता तथा समाजसेवीहरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्दै कसले बढी सेवा दिने भनेर च्यालेन्ज गरौँ । विपत्को यस घडीमा हरेक वर्ग तथा उमेरसमूहका व्यक्तिहरूले आ–आफ्ना क्षमता अनुसार परिवार, समाज तथा समग्र राष्ट्रका लागि योगदान हुन सक्ने रचनात्मक कार्य गर्ने च्यालेन्ज गरौँ न त !

प्रकाशित : आश्विन २८, २०७७ ०७:५६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×