भर्चुअल संवाद- विचार - कान्तिपुर समाचार

भर्चुअल संवाद

विभिन्न क्षेत्रमा नाम कमाएका व्यक्तित्व र विज्ञहरूसँग घर बसीबसी दोहोरो संवाद गर्न पाउँदा साँच्चै रमाइलो हुने गरेको छ ।
मधु राई

बन्दाबन्दी सुरु भएयता लायन्य क्लब तथा रोटरी क्लबजस्ता दर्जनौं संघसंस्थाले विभिन्न विषयमा भर्चुअल संवाद थालेका छन् । पछिल्लो समय राजनीतिक दलहरूले आफ्ना नेता–कार्यकर्तासँग सम्पर्कको उपाय यसैलाई बनाएका छन् । भर्चुअल संवादमा सहभागी हुनेहरूको संख्या उल्लेख्य हुँदै गएको छ ।

भर्चुअल संवाद अधिकांशले निःशुल्क गरे पनि कतिपयले सहभागिताका लागि न्यूनतम शुल्क लिने गरेका छन् । विभिन्न क्षेत्रमा नाम कमाएका व्यक्तित्व र विज्ञहरूसँग घर बसीबसी दोहोरो संवाद गर्न पाउनु साँच्चै रमाइलो हुने गरेको छ । कौसीखेती, राजनीति, स्वास्थ्य, वैदेशिक रोजगारी, महिला, बालमनोविज्ञान तथा मनोविज्ञान जस्ता सामयिक विषयवस्तुका कारण सहभागीहरूको समय पनि सदुपयोग भइरहेको छ । सूचना प्रविधिको पहुँच हुनेहरूका लागि अहिले यस्तो संवाद सामान्य भएको छ, मनोरञ्जनसहित अतिरिक्त ज्ञानगुन हासिल गर्ने माध्यमसमेत बन्दै गएको छ ।

तर कतिपय आयोजकले, विशेष गरी लायन्स क्लब र रोटरी क्लब लगायतले, समयको ख्याल पटक्कै नगरिदिनाले भर्चुअल संवादप्रति वितृष्णा चुलिने जोखिम पनि बढेको छ । कतिपय सञ्चालकहरू प्रविधिमैत्री नहुँदा निर्धारित समयभन्दा ढिला सुरु गर्ने र औपचारिकतामा बढी समय खर्चने पुरातन प्रवृत्ति यहाँ पनि दोहोरिन थालेको छ । त्यसमाथि क्लबका सबै पदाधिकारीलाई परिचय र आसन ग्रहण गराइएको देख्दा ‘नपाउनेले केरा पायो बोक्रैसँग खायो’ भन्ने लोकोक्ति चरितार्थ भइरहेको भान पर्छ । संवादको दौरान च्याट बक्समा सहभागीहरूले दिएका सुझावहरूलाई आयोजकले बेवास्ता गर्ने वा च्याट बक्स नै ब्लक गर्ने गरेका छन् ।

अपवादका रूपमा केही संस्थाले दिउँसोतिर यस्ता संवादको आयोजना गरे पनि अधिकांशले बेलुकीपख सुरु गर्छन्, जुन महिलामैत्री पटक्कै छैन । बेलुकीपखका यस्ता संवाद निर्धारित समयमा सुरु नहुँदै झमक्क रात परिसक्छ र औपचारिक कार्यक्रमले गर्दा आमन्त्रित विशिष्ट व्यक्तित्वहरू हतारहतार आफ्ना अनुभव र संघर्ष सुनाउन बाध्य हुन्छन् । केही साताअघिको एउटा संवादमा अन्य अतिथिसँगै मनोचिकित्सक गंगा पाठक पनि आमन्त्रित हुनुहुन्थ्यो । आयोजकले साढे तीन बजे बोलाए पनि चार बजे सुरु भयो संवाद र अतिथिहरूलाई आसनग्रहण गराउनमै आधा समय सकिएपछि बल्ल अन्तिममा मनोचिकित्सक पाठकलाई समय उपलब्ध गराइयो । बालबालिकामा अन्तर्निहित प्रतिभा पहिचान गरी अभिभावक र शिक्षकले त्यसमा मलजल गर्नुपर्ने उहाँका कुरा रोचक र ज्ञानवर्द्धक भए पनि समयाभावले विस्तृत रूपमा सुन्न पाइएन । समयको पावन्दीले गर्दा कतिपय सहभागीका जिज्ञासाको जवाफ राम्ररी सुन्न नपाउँदा विज्ञलाई मात्र हैन, सहभागीहरूलाई नरमाइलो लाग्नु स्वाभाविक हो ।

पछिल्लो समय विकसित मुलुकमा जस्तै नेपालमा पनि सूचना–प्रविधि अंगीकार गरी नौलो अभ्यासको थालनी गरिनु नेपालीहरूका लागि अवसर भए पनि आयोजकहरूले समयको महत्त्व नबुझिदिँदा भर्चुअल संवादहरू उपलब्धिमूलक बन्न सकिरहेका छैनन् । शिशु अवस्थामा हुर्किरहेको यस्तो संवाद कार्यक्रमको विषयवस्तु सान्दर्भिक भए पनि तीन–चार घण्टासम्म गरिनु अवैज्ञानिक मात्रै हैन, पट्यारलाग्दो पनि हुन्छ । कतिपय संवादमा सहभागीहरू कोही सोफामा ढल्केका, कोही अरूसँग कुरा गर्दै र कोही अरू काम गर्दै गरेका देखिन्छन् । आयोजकहरू संवादको अवधि र सहभागितासम्बन्धी आधारभूत आचारसंहिताबारे चुस्त हुनु जरुरी छ ।

अर्को कुरा, अधिकांश आयोजकले एउटै विषय उठाउने गरेका छन् । सहभागीहरूको पृष्ठभूमि र रुचिलाई ध्यान दिइँदैन । आयोजकहरूले धेरैभन्दा धेरै सहभागीलाई उपस्थित गराउनुभन्दा पनि समसामयिक विषयवस्तुअनुसार तिनको पृष्ठभूमि र रुचिलाई ध्यानमा राखेर सहभागीमैत्री बनाउन सके यस्ता संवाद उपलब्धिमूलक मात्र बन्दैनन्, कालान्तरमा जनमत बनाउन पनि सहायकसिद्ध हुन सक्छन् ।

आयोजनाको निम्तो आयो भन्दैमा विद्वत्ता बाँड्न तत्पर भइहाल्ने विज्ञहरूले पनि कस्ता विषयवस्तुमा कस्ता सहभागीलाई आफ्नो अनुभव सुनाउँदा फलदायी होला भनी गम्भीर हुन जरुरी छ । किनभने यस्ता संवादमा सहभागी र विज्ञहरू डिजिटल आसनग्रहण हेर्न सामेल भएका हुन्नन् । कतिपय अवस्थामा एउटै विज्ञले धेरै विषयवस्तुबारे जानकारी दिनुपर्ने हुन्छ । यस्ता संवादअन्तर्गत साप्ताहिक रूपमा रोजगारमूलक तालिम तथा गोष्ठीहरू आयोजना गर्न सके यो नौलो प्रविधि आयोजक र सहभागीहरूका लागि नयाँ अवसर पत्ता लगाउन प्रवेशविन्दु हुन सक्छ । विषयविज्ञहरूका लागि पनि अनुभव र ज्ञान आदानप्रदान गर्ने साझा मञ्च तयार हुन सक्छ । साथै अन्यत्रजस्तै हामीकहाँ पनि मूलधारमा विरलै समेटिने विषयवस्तु (जस्तै : वातावरण, सरसफाइ, जलवायु परिवर्तन, सहरी कृषि) बारे आयोजकहरूले जनसंवाद सुरु गर्न जरुरी छ ।

प्रकाशित : कार्तिक ४, २०७७ ०८:२८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

काठमाडौंमा ५२ वर्षपछि देखिएको चरो

बेलन्स क्रेक एकदम लजालु स्वभावको हुनाले हम्मेसि फोटो खिच्न सकिन्न । यसको गुँड र बचेराको फोटो खिच्न पाउने सम्भावना निकै कम हुन्छ ।
कमल मादेन

ब्रायन हड्सन इस्ट इन्डिया कम्पनीको कारिन्दाका रूपमा सन् १८२० मा नेपाल आएका थिए । २३ वर्ष नेपाल बसाइका क्रममा उनले कम्पनीलाई यताको राजनीति लगायतबारे जानकारी अद्यावधिक गराउने काम त गरे नै, धेरै निजी सोख पनि पूरा गरे ।

तीमध्ये एक थियो– चरासम्बन्धी अध्ययन । उनले नमुना संकलन गरी यहाँका चराबारे विश्वलाई जानकारी गराए । त्यसपछि उनी सिक्किममा १५ वर्ष बसे । उनले सन् १८२०–५८ भित्र ६७२ प्रजातिका चराका ९,५१२ नमुना संकलन गरे । तीमध्ये १२४ प्रजाति विश्वका निम्ति नयाँ थिए । ‘दी ओरिजिन अफ हिमालयन स्टडिज’ (सन् २००५) शीर्षक पुस्तकमा रहेको क्यारोल इन्सिकिपको ‘अ पायोनियर अफ हिमालयन अर्निनोथोली’ लेखअनुसार, हड्सन आफैंले १२४ मध्ये ८० प्रजातिका चराबारे व्याख्या गरेका थिए । हड्सनद्वारा संकलित नमुनाबाटै इडवार्ड ब्लिथ, जर्ज रोबर्ट ग्रे र जोन इडवार्ड ग्रे (द ग्रे ब्रदर्स) तथा जोन गोउल्डले ४४ प्रजाति पत्ता लगाए ।

हड्सनको जमानामा चराको तस्बिर खिच्ने प्रविधि थिएन । नमुनाकै आधारमा चराको अध्ययन हुन्थ्यो । अचेल फोटोले त्यो कामलाई केही हदसम्म सरल बनाएको छ । अहिले नयाँ पत्ता लागेका बाहेक अन्य चराबारे जानकारीका लागि नमुना चाहिन्न, सम्बन्धित ठाउँमा खिचिएको फोटो भए पुग्छ । फोटोबाटै चरा प्रजाति थपिएको वा दशकौंपछि पुनः फेला परेको पुष्टि गर्ने चलन छ । अत्याधुनिक प्रविधियुक्त युगमा अचेल डीएनए तहको अध्ययन गरेर चरा पहिचान र पुनः वर्गीकरण गरिनुपर्ने हो । डीएनएको सिक्वेन्सिङबाट एकै जाति अन्तर्गतका प्रजातिहरूबीच कुन के कति मिल्दोजुल्दो छ, तिनीहरू कति हजार वा लाख वर्षपहिलेदेखि एकअर्काबाट फरक देखिन थालेका थिए भन्ने अध्ययन गरिनुपर्ने हो । यसतर्फ नेपालका चराविज्ञहरू पाइला चाल्न सक्ने अवस्थामा छैनन् । चराको अध्ययन–अनुसन्धान हामीकहाँ अझै हड्सनकालीन विधिमै केन्द्रित छ ।

बेलन्स क्रेक

बेलन्स क्रेक नेपालका लागि आगन्तुक र बटुवा चरा हो । छ–सात इन्च लामो हुने यो मूलतः झाडी भएको सिमसार क्षेत्रमा विचरण गर्ने एक प्रजातिको सिमकुखुरा हो । जुलोजिकल सोसाइटी अफ लन्डनले प्रकाशन गरेको ‘द स्टेट्स अफ नेपाल्स बर्ड्स ः द नेसनल रेडलिस्ट सेरिज’ (सन् २०१६, भोलम २) शीर्षक पुस्तकअनुसार, बेलन्स क्रेक नेपालमा सर्वप्रथम ब्रायन हड्सनले सन् १८२९ मा फेला पारेका थिए । त्यस बेला काठमाडौंमा मेदेखि अक्टोबरसम्म यो देखिन्थ्यो । तराईमा भने मार्चमै पाइएको हड्सनले लेखेका छन् । जे स्कलीले सन् १८७९ मा नेपालमा यो चरा जुलाईदेखि डिसेम्बरसम्म जताततै देखिन्छ भनी उल्लेख गरेका छन् । आरएल फ्लेमिङले सन् १९६१ मा चोभार दक्षिणतर्फ रहेको टौदहमा देखेका थिए । हरिशरण नेपालीले सन् १९६८ मा यो चराको नमुना बालाजुबाट संकलन गरेका छन् ।

बेलायती संस्था विकास लागि अन्तर्राष्ट्रिय विभाग (डिफिड) का नेपाल प्रमुख मार्क मल्लेइयुले काठमाडौं उपत्यकाका चराबारे सन् २००४–६ मा अध्ययन गरेका थिए । उनले बर्ड सोसाइटी अफ नेपाललाई बुझाएको ‘काठमाडौं बर्ड रिपोर्ट’ (सन् २००९) मा बेलन्स क्रेकबारे एक वाक्य लेखेका छन् । त्यसअनुसार, हेमन्त गुरुङले अप्रिल २००६ मा यसको बचेरालाई एउटा घरको छानोमा देखेका थिए । उक्त कुरा गुरुङले डच नागरिक एरेन वान रिेसेनलाई बताएका थिए । यही कुरा एरेनले मार्कलाई सुनाएका रहेछन् ।

वाइल्डलाइफ फोटोग्राफर सञ्जय था श्रेष्ठ, चुङ्बा शेर्पा, सुविन श्रेष्ठ लगायतले बेलन्स क्रेकलाई भक्तपुरमा ५ अक्टोबर २०२० मा पहिलोपटक फेला पारे । एक जोडी बेलन्स क्रेकसँग अलि अघिपछि हुर्किसकेको एउटा बचेरा पनि देखिन्थ्यो । श्रेष्ठ र शेर्पाले त्यसलाई बेलन्स क्रेककै बचेरा भन्ठाने । तर फेरि, यो बचेरा झन्डै बेलन्स क्रेकको माउ जत्रै र यसका आँखा र खुट्टाको रङ बेलन्स क्रेकको भन्दा फरक देखिएकाले श्रेष्ठ र शेर्पालाई त्यो बेलन्स क्रेक होइन कि भन्ने लागेछ । क्रेक समूहको चराका आँखाको नानी कालो र यसको वरिपरि हल्का रातो घेरा हुन्छ । तर, त्यो तस्बिरमा आँखाको नानीवरिपरि स्पष्ट त्यस्तो घेरा देखिन्न । यस्ता आँखा त बेलन्स क्रेक सम्मिलित चरा परिवार र्‍यालिडीको ह्वाइट–ब्रेस्टेड वाटरहेनको हुन्छ । तर, त्यो बचेराको घाँटीको आकार र रङ ह्वाइट–ब्रेस्टेड वाटरहेनसँग बिलकुलै मिल्दैन । त्यसैले त्यो बचेरा बेलन्स क्रेक वा अन्य कुन प्रजातिको हो स्पष्ट भन्न सकिन्न । तर, चरा विज्ञ तथा जुलोजिकल सोसाइटी अफ लन्डन नेपाल शाखा प्रमुख डा. हेमसागर बराल त्यो बेलन्स क्रेककै बचेरा रहेको दाबी गर्छन् । उनको बुझाइमा बचेराका आँखाको रङ वयस्कको भन्दा फरक हुन्छ ।

बचेराबाट चराको प्रजाति निर्क्योल गर्न हम्मेसि सकिन्न । यसकारण, हेमन्त गुरुङले सन् २००६ मा छानोमा देखेको बचेरा बेलन्स क्रेककै हो भन्नु सही हुँदैन । यसको अर्को कारण घरनजिक बेलन्स क्रेक विचरण गर्दैन । बरु घरनजिक त ह्वाइट–ब्रेस्टेड वाटरहेन देखिन्छ । जे होस्, श्रेष्ठ लगायत काठमाडौं उपत्यकामा बेलन्स क्रेको तस्बिर खिच्न सफल भए । हरिशरण नेपालीपछि काठमाडौं उपत्यकामा बेलन्स क्रेक पाइने प्रमाण ५२ वर्षको अन्तरालमा प्राप्त भएको छ । हुन त वाइल्डलाइफ फोटोग्राफर तथा नेपालका चराबारे जानकार हटन चौधरीले सन् १९९९ मा सुनसरीको रामधुनीमा बेलन्स क्रेक देखेका थिए । आईयूसीएन रेड लिस्ट अफ थ्रेटेन्ड सेरिजमा सन् २०१९ मा प्रकाशित एक जानकारीअनुसार, यो चरा अफ्रिका र अस्ट्रेलिया नजिकका एसियन भूभागमा आगन्तुक मानिन्न । तर, युरोप र एसियाका अन्य भागमा आगन्तुक अर्थात् माइग्रेटोरी प्रकृतिकै हुन्छ । यो चरा अगस्ट अन्ततिरदेखि अक्टोबरसम्म दक्षिणतिर बसाइँ सर्ने र मार्चदेखि मेसम्म उत्तरतर्फका बचेरा कोरल्ने ठाउँमा फिर्छ ।

डा. हेमसागर बराल भन्छन्, ‘चरा जहाँ टार्गेट गरेर जुन ठाउँका लागि बचेरा कोरल्न जान्छ, त्यहाँ कहिले ठ्याक्क सिजनमा पुग्न नसक्ने र कतिपय समयमै पुगे पनि पहिलेको बासस्थान नहुने हुनाले केही चराले जहाँ उपयुक्त स्थान पायो, त्यहीँ गुँड बनाएर बचेरा काढिहाल्नुपर्ने स्थिति हुन्छ ।’ यसले गर्दा कतिपय चराको ‘स्टेट्स’ पहिलेभन्दा अहिले परिवर्तन हुँदै गएको छ । डा. बरालका अनुसार, नेपालका कतिपय चराको तथ्यांक अद्यावधिक गर्नुपर्ने भइसकेको छ । क्यारोल इन्सिकिप र टिम इन्सिकिपको अनुमानमा नेपालमा बेलन्स क्रेकले बच्चा कोरल्न सक्छ ।

नाममा विविधता

जर्मनीका पिटर सिम्सन पल्लासको सन् १७७६ को ‘मिस्सेलानिया जुलोजिका’ शीर्षक पुस्तकमा बेलन्स क्रेक ‘डिस्कोभर्ड’ गरिएको जानकारी छ । यसको प्रोटोनिम अर्थात् ‘डिस्कोभर्ड’ गरिँदाको वैज्ञानिक नाम र्‍यालस फ्युजिल्ला थियो । त्यसपछि यसलाई पोर्जाना फ्युजिल्ला भन्ठानियो । सन् २०१४ मा पोर्जाना जातिबाट यसलाई जापोर्निया जातिमा स्थानान्तरण गरिएको छ । अचेल यसको वैज्ञानिक नाम जापोर्निया फ्युजिल्लामा मानिन्छ । यसको अंग्रेजी नाम बेलन्स क्रेकचाहिँ फ्रान्सका महान् प्रकृतिविद् लुइस एन्टोनी फ्रान्कोइज बेलनको नाममा राखिएको हो ।

चरा परिवार र्‍यालिडीअन्तर्गत सानो कुखुराजस्तो ठुँडो, छोटो कोनिकल आकार र पुच्छर छोटो भएको चरालाई क्रेक भन्ने गरिन्छ । जापोर्निया जातिअन्तर्गत दस प्रजाति क्रेक अस्तित्वमा छन् । नेपालमा बेलन्स क्रेकबाहेक अरू चार प्रजाति क्रेकमा सूचीकृत छन् । तिनीहरू कुनै हिउँदमा देखिन्छन् त कुनै स्थानीय आवासीयकै रूपमा पाइन्छन् । ब्राउन क्रेक र रुडी–ब्रेस्टेड क्रेक बेलन्स क्रेकजस्तै देखिन्छन् । जापोर्निया जातिअन्तर्गत तीन प्रजातिका क्रेक लोप भइसकेका छन् । एउटा लेखअनुसार, बेलन्स क्रेकले बेलायतको सिमसार क्षेत्रमा उन्नाइसौं शताब्दीको मध्यतिर बचेरा कोरल्छ होला भन्ने अनुमान निकैपटक गरिएको थियो । तर, सन् २०१३ मा मात्र यसको गुँड भेटियो । नेदरल्यान्डसहित युरोपका कतिपय देशमा यसले उल्लेख्य मात्रामा बचेरा कोरलेको भेटिएको छ । यो एकदम लजालु स्वभावको भएकाले हम्मेसि फोटो खिच्न सकिन्न । यसको गुँड र बचेराको फोटो खिच्न पाउने सम्भावना निकै कम हुन्छ । सिंगापुरका वाइल्डलाइफ फोटोग्राफर इरिक टानका अनुसार, बेलन्स क्रेक सिंगापुरका निम्ति अत्यन्तै विरलै देखिने हिउँदे आगन्तुक हो । त्यहाँ चार वर्षयता देखा परेको छैन ।

उडान

बेलन्स क्रेक अन्य चराझैं उचाइमा उड्न सक्दैन । पखेटाको बनावट हेर्दा यसले एकैपटक लामो दूरी उडान गर्दैन । तर पनि यो चरा एसियाका विभिन्न भागबाट हिउँदमा दक्षिण र दक्षिणपूर्व एसिया पुग्छ । युरोपबाट अफ्रिकाको उत्तरी भेगसम्म जान्छ । यसले बसाइँ सर्ने क्रममा एक दिनमा कति किलोमिटर यात्रा गर्छ होला ? सिमसार क्षेत्र खोज्दै यात्रा गर्छ वा अन्य बाटो भएर पनि यात्रा तय गर्छ ? यस्ता यावत् जानकारी पाउन सकिएको छैन । १२५ जति देशमा अत्यन्त थोरै संख्यामा पाइने बेलन्स क्रेकका छ उप–प्रजाति छन् । दक्षिणपूर्व एसियाको उप–प्रजाति जापोर्निया फ्युजिल्ला फ्युजिल्ला हो भनिन्छ । नेपालसहित दक्षिण एसियाको बेलन्स क्रेक कुन उप–प्रजाति होला ?

प्रकाशित : कार्तिक ४, २०७७ ०८:२६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×