लोकतन्त्र : विसर्जन कि अग्रगमन ?- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

लोकतन्त्र : विसर्जन कि अग्रगमन ?

नेकपा र कांग्रेस दलाल पुँजीवादलाई प्रवर्द्धन गर्ने बिचौलिया कम्पनीजस्ता देखिन्छन् । लाग्छ, राज्यसत्तामा जनताको स्वामित्व स्थापित गर्ने कुरा उनीहरूका लागि नाफा र घाटाको अंकगणित हो ।सत्ताको सौदाबाजी र दलाली नै उनीहरूका लागि असली लोकतन्त्र हो ।
केशव दाहाल

देश संकटमा छ । संकटको यो कथ्य कुनै पूर्वाग्रही कथ्य होइन । हेरी विचार गर्दा देखिन्छ— अहिले कृषि, उद्योग, वाणिज्य, सेवा र पूर्वाधार सर्वत्र संकट छ । बेरोजगारी तीव्र छ । न्यून आम्दानी र कमजोर उत्पादनको फन्दाले व्यापारघाटा चुलिँदो छ । भू–राजनीति अझ जेलिँदै छ ।

सपनाहरू मर्दै छन् । र, आशाका किरणहरू कतै छैनन् । किनभने उज्यालो देखाउने राजनीति स्वयं अँध्यारोमा छ । कांग्रेस भ्रमित छ । कम्युनिस्टहरू आफ्नै इगोको लडाइँमा छन् । वैकल्पिक राजनीतिले आकार लिएको छैन । सत्ता भ्रष्ट छ । सरकार अहंकारी छ । न त स्थानीय सरकार प्रभावकारी देखियो, न प्रदेश । के यो लोकतन्त्रको संकट हो ? कि हो सत्ताको संकट, जसलाई लोकतन्त्रले बदल्न सकेन ? के भएको यस्तो ? किन हाम्रो लोकतन्त्र परिणामविहीन हुँदै छ ? प्रश्नहरूसँग भागेर राजनीति अगाडि बढ्दैन । अतः आजलाई लोकतन्त्रका संकट र विकल्पहरूमाथि कुरा गरौं ।

सैद्धान्तिक संकीर्णता

लोकतन्त्र राज्यसत्तामाथि जनताको स्वामित्व स्थापित गर्ने सिद्धान्त हो । लोकतन्त्रसँग जोडिएको आमबुझाइ यही हो । तर आधुनिक समाजमा राज्यसत्ताको भूमिका के हुन्छ ? लोकतन्त्रले सत्तामाथि जनताको अधिकार कसरी स्थापित गर्छ ? यी दुइटा प्रश्नमा भने फरक राजनीतिक ‘स्कुल’ का फरकफरक बुझाइहरू देखिन्छन् । लोकतन्त्रका समस्याहरू वस्तुतः यिनै बुझाइमा निहित छन् ।

पुँजीवादी स्कुलले भन्छ— दलीय राजनीति, आवधिक निर्वाचन, स्वतन्त्र बजार र वाक्/प्रेस स्वतन्त्रता नै लोकतन्त्र हो । उनीहरू ठान्छन्— यति भए राज्यसत्तामाथि जनताको स्वामित्व स्थापित हुन्छ । उनीहरू सामाजिक जटिलता र विभेदलाई लोकतन्त्रसँग नभई सामाजिक व्यवहारसँग जोड्छन् । मान्छेका सफलता र असफलताहरूमा राज्यलाई निरपेक्ष राख्छन् । व्यक्तिलाई स्वतन्त्रता दिनासाथ बाँकी सबै कुरा ऊ स्वयंले आर्जन गर्छ भन्ने उनीहरूको बुझाइ छ । तर युरोप र अमेरिकामा के हुँदै छ ?

आप्रवासनको मुद्दा, चुलिँदो आर्थिक असमानता, रंगभेद, जलवायु परिवर्तन र सामाजिक सम्बन्धहरूमा आएको स्खलनले पुँजीवादी लोकतन्त्र स्वयं संकटमा देखिन्छ । यसर्थ भन्न सकिन्छ— परम्परागत पुँजीवादी लोकतन्त्रका सीमाहरूभित्र गजधम्म बसेर यो युगको लोकतन्त्र सफल हुँदैन । हाम्रो लोकतन्त्रको पहिलो संकट यही हो ।

शास्त्रीय कम्युनिस्टहरू भन्छन्, ‘राज्यसत्तामा जनताको स्वामित्व स्थापित गर्ने प्रस्ताव नै बुर्जुवा प्रस्ताव हो ।’ उनीहरूको अर्थमा, ‘राज्यसत्ता वर्गीय हुन्छ । त्यसैले राज्यसत्तामा जनताको नभई सर्वहारा वर्गको स्वामित्व स्थापित हुनुपर्छ ।’ शक्तिको केन्द्रीकरण र राज्यसत्ताको पार्टीकरण उनीहरूको मुख्य प्रवृत्ति हो । भलै, नेपालका कम्युनिस्टहरू शास्त्रीय कम्युनिस्ट होइनन् । तर दस्तावेजमै सही, अझै पनि नेकपाजस्ता मूलधारका कम्युनिस्टहरू आफूलाई मार्क्सवादी/लेनिनवादी मान्छन् । जबज वा एक्काइसौं शताब्दीको जनवाद उनीहरूका लागि क्रान्तिको सिद्धान्त हो । यस्तो क्रान्ति, जसले साम्यवाद स्थापनाको मार्ग खोल्छ । यो अर्थमा लोकतन्त्र नेपाली कम्युनिस्टहरूका लागि एक संक्रमणकालीन अवस्था मात्र हो । रणनीतिक औजार । वस्तुतः उनीहरू वर्तमान सत्तालाई प्रयोग गर्दै जबज स्थापना गर्न चाहन्छन् । अतः सत्ता र लोकतन्त्रमध्ये कुनै एक छान्नुपरेमा नेकपाका लागि सत्ता सर्वप्रिय छ । भनिन्छ, या त कोही कम्युनिस्ट हुन्छ, या लोकतान्त्रिक । कम्युनिस्ट पनि हुने र लोकतान्त्रिक पनि हुने अप्ठ्यारो काम नेकपाका लागि असम्भवप्रायः छ । यसको गतिलो उदाहरण छन्— स्वयं कमरेड ओली । यहीँनेर तीनवटा कुरा स्पष्ट गरौं । पहिलो, नेपाली कम्युनिस्टहरूले जहिलेसम्म लोकतन्त्रलाई एक गतिशील र सार्वकालिक लक्ष्यका रूपमा बुझ्दैनन्, यसले परिणाम दिँदैन । दोस्रो, आज नेकपाका लागि सर्वहारा वर्गको अर्थ बिचौलिया वर्ग हो । तेस्रो, कमरेडहरूका लागि लोकतन्त्र भनेको गुटतन्त्र हो । गुटतन्त्रले कहिल्यै जनताको हित गर्दैन । नेपाली लोकतन्त्रको अर्को महासंकट यही हो ।

लोकतन्त्रलाई हेर्ने वैकल्पिक दृष्टिकोणले राज्यसत्तामा जनताको स्वामित्वलाई एक गतिशील मुद्दाका रूपमा परिभाषित गर्छ । जस्तो— सामन्ती व्यवस्थामा राज्यसत्ताहरू मुख्यतः शोषणमा आधारित थिए, जहाँ शासकहरू आफूलाई ईश्वरको उत्तराधिकारी ठान्थे । तर बीसौं शताब्दीसम्म आइपुग्दा राज्यसत्ता मुख्यतः शोषणको नभई शासनको साधन बन्दै गयो । शासकहरूले आफूलाई ईश्वरको नभई जनताको प्रतिनिधि भन्न थाले । एक्काइसौं शताब्दीमा आइपुग्दा राज्यसत्तालाई शासनको साधन मान्ने कि सेवाको भन्ने नयाँ बहस सुरु भयो । नयाँ पुस्ताले भन्यो, ‘राज्यसत्ता सेवाको औजार हो ।’ राज्यसत्तालाई हेर्ने गतिशीलता यही हो, जसले भन्छ, ‘जनतालाई अझ धेरै सार्वभौम र अधिकारसम्पन्न बनाऊ ।’ जनतालाई राज्यको वास्तविक मालिक बनाउने लोकतन्त्र आजको माग हो । जनतालाई उपभोक्ता मात्र बनाउने लोकतन्त्रले अब काम गर्दैन ।

व्यावहारिक संकट

लोकतन्त्रलाई बुझ्ने सन्दर्भमा नेकपा र कांग्रेसबीच सिद्धान्ततः केही भिन्नता छ । तर व्यवहारतः उनीहरू उस्तैउस्तै छन् । जस्तो— यी दुवै दल दलाल पुँजीवादलाई प्रवर्द्धन गर्ने बिचौलिया कम्पनीजस्ता देखिन्छन् । लाग्छ, राज्यसत्तामा जनताको स्वामित्व स्थापित गर्ने कुरा उनीहरूका लागि नाफा र घाटाको अंकगणित हो । उनीहरूका लागि राज्य ‘शक्ति र सम्पत्ति’ आर्जन गर्ने उद्योग हो । राजनीति ‘पद र प्रतिष्ठा’ को व्यापार । त्यसैले सत्ताको सौदाबाजी र दलाली नै उनीहरूका लागि असली लोकतन्त्र हो । मान्छेको श्रम, शक्ति, आस्था, विवेक सबै किन्न सकिन्छ भन्ने उनीहरूलाई लाग्छ । यसर्थ नै, उनीहरू न त लोकतन्त्रप्रति प्रतिबद्ध छन् न राजनीतिप्रति जवाफदेह । पुराना पार्टीहरूमा बासी नेतृत्व छ र छ संकीर्ण ज्ञान । यो अर्थमा हाम्रा परम्परागत दलहरू लोकतान्त्रिक छैनन् । उनीहरूले गर्ने राजनीति लोकतान्त्रिक छैन । अतः सरकार लोकतान्त्रिक छैन । त्यसैले हाम्रो लोकतन्त्र पनि लोकतन्त्रजस्तो देखिँदैन ।

आजको लोकतन्त्र

आजको मुख्य प्रस्ताव हो— लोकतन्त्रको लोकतन्त्रीकरण । हरेक राजनीतिक व्यवस्थामा दुइटा कुरा निकै अर्थपूर्ण मानिन्छन् । पहिलो, राजनीतिक व्यवस्थाहरू आफैंमा गतिशील हुनुपर्छ । दोस्रो, व्यवस्थाको नामभन्दा चरित्र महत्त्वपूर्ण हुन्छ । यसको अर्थ हो, प्रजातन्त्रको स्थानमा लोकतन्त्र र लोकतन्त्रको स्थानमा गणतन्त्र भन्नु मात्र परिवर्तन होइन । असली परिवर्तन राज्यसत्ताको चरित्रमा आउने परिवर्तन हो । राज्यको शिर, संरचना र आधारहरूमा फेरबदल नल्याउँदासम्म लोकतन्त्रको उपादेयता पुष्टि हुँदैन । यसरी हेर्दा अहिले जे देखिन्छ, त्यो दलतन्त्र हो । र, हाम्रा दलहरूले बुझेको लोकतन्त्र ‘बहुदलीय व्यवस्था’ भन्दा धेरै केही होइन ।

प्रश्न आउँछ, लोकतन्त्रको लोकतन्त्रीकरण कसरी गर्ने ? यसका केही पक्ष छन् । जस्तो– लोकतन्त्रलाई अझ धेरै सहभागितामूलक बनाऔं । अझ धेरै समावेशी र सुशासित बनाऔं । यसलाई परिणामकेन्द्रित गरौं । यसलाई गतिशील बनाऔं । यसलाई न्यायसँग जोडौं । अग्रगामी लोकतन्त्रको आधारभूत सिद्धान्त हो— जन्मले हरेक व्यक्ति बराबर छ, न यहाँ कोही ईश्वरको उत्तराधिकारी छ, न वीर्यले विशेष । लोकतन्त्रमा प्रत्येक व्यक्तिको सार्वभौमिकता बराबर हुन्छ । यसको अर्थ लोकतन्त्रमा कोही ‘अतिरिक्त शक्तिशाली’ हुँदैन । यसर्थ नै आजको पुस्ता चाहन्छ— अग्रगामी लोकतन्त्र ।

आजको पुस्ता चाहन्छ— नयाँ, ताजा र सम्पूर्ण लोकतन्त्र । लोकतन्त्रको अझ धेरै लोकतन्त्रीकरण वाम वा दक्षिणपन्थी लोकतन्त्रको बहस होइन । बरु यो लोकतन्त्रको अग्रगामी बहस हो, जसले एक्काइसौं शताब्दीको राजनीतिमा ‘लेफ्ट’ वा ‘राइट’ नभई ‘फरवार्ड मुभ’ चाहन्छ । ‘दायाँ’ र ‘बायाँ’ हल्लिएर अब कतै पुगिँदैन । अबको लोकतन्त्र सीधा अगाडि हिँड्नुपर्छ ।

आजको लोकतन्त्रले भन्छ— व्यक्तिको सार्वभौमिकता कसै गरी हस्तान्तरण हुँदैन । परम्परागत लोकतन्त्रमा जनप्रतिनिधिले मतदाताको सार्वभौम अधिकार निर्बाध प्रयोग गर्छन् । यद्यपि त्यसले सृजना गर्ने विकृतिहरू जगजाहेर नै छन् । त्यसैले निर्वाचित प्रतिनिधिमाथि जनताको अविच्छिन्न निगरानी सहभागितामूलक लोकतन्त्रको पहिलो प्रस्ताव हो, जसबाट सत्तामाथि जनताको स्वामित्व स्थापित गर्न सहयोग पुग्छ र जसका लागि निर्वाचन प्रणालीमा सुधार, शासकीय स्वरूपमा परिवर्तन र संवैधानिक निष्पक्षताको ग्यारेन्टी अनिवार्य देखिन्छ । स्वच्छ निर्वाचन, निर्वाचन आचारसंहितामा कडाइ र ‘नो भोट’ को व्यवस्था निर्वाचन सुधारका आधारभूत काम हुन् । दलहरूलाई अझ धेरै समावेशी र लोकतान्त्रिक बनाउन दलसम्बन्धी कानुन र निर्वाचन आयोगलाई थप शक्तिशाली बनाउने ‘स्कोप’ छ । निर्वाचन लडेका दलहरूलाई सर्तसहित ‘स्टेट फन्डिङ’ गर्ने र चन्दालाई नियमन गर्ने व्यवस्था मिलाउन अब ढिलो गर्नु हुँदैन । सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा जनप्रतिनिधिलाई निगरानी गर्ने र फिर्ता बोलाउने अधिकार मतदातालाई दिनुपर्छ ।

सरकारलाई अझ धेरै उत्तरदायी बनाउन प्रत्यक्ष निर्वाचित कार्यकारीको व्यवस्था अबको विकल्प हो । निर्वाचनमा कम्तीमा ५१ प्रतिशत मत ल्याउने व्यक्ति मात्र कार्यकारी प्रमुख हुने प्रबन्धनले धेरै कुरामा फेरबदल गर्नेछ । सिंहदरबारलाई मतदातासँग प्रत्यक्ष जोड्ने काइदा हो यो । यसै गरी सांसद नै मन्त्री बन्ने संसदीय व्यवस्थाले नेपालमा काम गरेन । त्यसैले अहिलेको शासकीय प्रबन्धलाई खारेज गरी विज्ञहरू मन्त्री बन्ने थिति बसाल्नुपर्छ । सांसदहरूलाई मन्त्री र विकासे प्रतिनिधि बन्ने झमेलाबाट मुक्त गर्नुपर्छ ।

लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउन संवैधानिक अंगहरूको शुद्धता अनिवार्य छ । दलीय भागबन्डाले संवैधानिक अंगहरू थिलथिलो भएका छन् । अतः यसलाई सुधार गर्न संवैधानिक परिषद्को ढाँचा र नियुक्ति प्रक्रियालाई फेर्नु आवश्यक देखिन्छ । मुख्य कुरा राज्यलाई निष्पक्ष र जनतालाई अझ धेरै शक्तिशाली बनाउनु हो । यसका लागि राजनीतिलाई भुइँतिर फर्काउनु आवश्यक छ । अन्यथा आकाशतिर हेरेर दौडने लोकतन्त्रलाई लड्नबाट कसैले बचाउन सक्दैन ।

दलहरूभित्रको लोकतन्त्र

दलहरू अग्रगामी र लोकतान्त्रिक नभई राज्यको लोकतन्त्रीकरण पूर्ण हुँदैन । तर नेकपा र कांग्रेसजस्ता दलहरूमा अहिले के भइरहेको छ ? उनीहरू किन जनताका मुद्दाहरूमा संवेदनशील छैनन् ? उनीहरू किन लोकतन्त्रमा भन्दा धेरै दलतन्त्रमा चासो राख्छन् ? अनेक घटना हेर्दा स्पष्ट हुन्छ, हाम्रा दलहरूमा लोकतन्त्र छैन । परिणामतः दलहरू नदी हैन, कुवा बने । पार्टीहरू कञ्चन र चलायमान हुन सकेनन् । विचार र व्यवहारमा पार्टीहरू पछाडि छुटे । नेतृत्वले समयको गीत गाउनै सकेन ।

दलहरूलाई लोकतान्त्रिक, गतिशील र अग्रगामी बनाउन पार्टीभित्र सकारात्मक हलचल आवश्यक छ । त्यसका लागि सहभागितामूलक लोकतन्त्र महत्त्वपूर्ण विधि हुन सक्छ । पार्टीसत्तामाथि सदस्यहरूको नियन्त्रण नै सहभागितामूलक लोकतन्त्रको आधार हो । यसका लागि पार्टी निर्वाचनमा पनि अस्वीकारको अधिकार र फिर्ता बोलाउने अधिकार स्थापित गर्न सकिन्छ । लाभका पदहरूमा जान पार्टीभित्र निर्वाचन गर्ने विधि अपनाउन सकिन्छ । नेतृत्व हस्तान्तरणलाई सुदृढ गर्न पार्टीहरूले एक व्यक्ति एक पद र दुई कार्यकालको सिद्धान्तलाई कार्यान्वयन गर्न सक्छन् । पार्टीलाई बिचौलियाबाट मुक्त गर्ने र सदस्यहरूलाई अझ धेरै सार्वभौम बनाउने विधि नै दलहरूको लोकतन्त्रीकरण गर्ने महत्त्वपूर्ण विधि हो ।

दलहरू कसरी सफल हुन्छन् ? यो मुख्य प्रश्न होइन । दलहरू कसरी बाँच्लान् ? यो पनि मुख्य प्रश्न होइन । देश कसरी सफल हुन्छ ? मुख्य प्रश्न यो हो । अझ भनौं, मान्छेको जीवनलाई कसरी बदल्न सकिन्छ ? मुख्य प्रश्न यो हो । लोकतन्त्र कसरी सफल हुन्छ ? मुख्य प्रश्न यो हो । परम्परागत लोकतन्त्रको लट्ठी टेकेर आजको युग अगाडि बढ्न सक्दैन । के अग्रगामी, सहभागितामूलक, ताजा र परिणाममुखी लोकतन्त्रका लागि नेकपा र कांग्रेसहरू तयार छन् ? के लोकतन्त्रको नयाँ बाटो खन्न नेकपा र कांग्रेसका युवाहरू तयार छन् ? अन्यथा परम्परागत लोकतन्त्र, परम्परागत सत्ता र परम्परागत राजनीतिले समाज फेरिँदैन ।

dahal.keshab@gmail.com

प्रकाशित : भाद्र ३, २०७७ ०८:१९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जब लाइभ म्युजिक बन्द भयो...

सन्जु पौडेल

तिलोत्तमा — हरेक साँझ ४ बजेपछि गितार लिएर क्याफे पुग्ने गरेका स्थानीय बसन श्रेष्ठ गत फागुनयता घरमै छन् । ‘राति १० बजेसम्म दर्शकको भीडमा गाउने दिन कहिले फिर्लान् ?,’ उनले भने, ‘समयको टुंगो नभएकाले चिन्तित छु ।’ बुटवलका विभिन्न रेस्टुरेन्टमा गरिने प्रस्तुतिले एकातिर मनोरञ्जन हुन्थ्यो अर्कोतर्फ आम्दानी भइरहेको थियो । 

साताको ६ दिन उनले जिल्लाका विभिन्न क्याफे तथा रेस्टुराँमा सांगीतिक प्रस्तुति दिने गरेका थिए । त्यो रोकिएपछि आर्थिक रूपमा समेत मार परेको उनले गुनासो गरे । ‘अहिले बेरोजगार भएर बस्नुपरेको छ,’ उनले भने । मासिक ४० हजार रुपैयाँ हाराहारी कमाउने गरेका थिए । कोरोनाले अन्य व्यवसाय पनि सञ्चालन नहुँदा समस्या परेको उनले बताए ।

लाइभ म्युजिक ब्यान्डस्को प्रतिनिधित्व गर्ने संस्था बुटवल रक्सका अध्यक्ष श्रेष्ठले आफूलगायत यहाँका कलाकारले आर्थिक अभाव झेल्नुपरेको बताए । अन्य केही काम नगरी यसैमा लागिपरेका आफूजस्ता कलाकारलाई कहिलेसम्म कोरोनाको असरले आयआर्जनको बाटो बन्द रहन्छ भन्ने टुंगो नहुँदा मानसिक समस्या हुन थालेको उनले सुनाए । रुपन्देहीको सांगीतिक क्षेत्रमा क्रियाशील श्रेष्ठ पछिल्लोपटक यहाँका सबैजसो क्याफे र जिल्लाबाहिरका क्याफेमा समेत गीत गाउने कलाकार हुन् । लाइभ प्रस्तुति हुने भनी बिहानै सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट आएपछि अरू दिन नजाने व्यक्तिसमेत उक्त क्याफेमा पुग्ने, रमाउने गरेको अनुभव उनले सुनाए ।

कतिपय क्याफे बन्दाबन्दी खुकुलो भएपछि खुलेको भए पनि लाइभ म्युजिक नभएर मान्छे नै नआउने गरेको आफूले सुनेको उनले बताए । लाइभ गाउने कलाकार भएकाले उनले २ महिनाभन्दा बढी फेसबुक लाइभबाट प्रस्तुति जारी राखेका थिए । यो अवधिमा नयाँ कलाकारले प्रतिभा प्रस्फुटनसमेत गर्न पाएको भन्दै उनले अहिले घरमा बसेर गरिरहेको अभ्यासमा त्यो भीड, आवाज र ऊर्जा कम हुने गरेको जनाए । गायनसँगै साउन्ड सिस्टमको समेत काम गरिरहेका उनले फागुनबाटै काम पनि ठप्प हुँदा थप मारमा परेको गुनासो उनले गरे । यहाँ आयोजना हुने गरेका इभेन्टस्, ठूला कार्यक्रमसमेत बन्दा हुँदा श्रेष्ठले व्यवसाय चलाउन पाएका छैनन् ।

बुटवल–११, देवीनगरका सुजनकुमार मानन्धर लाइभ गायनमा सक्रिय अर्का प्रतिभा हुन् । विगत ४ वर्षदेखि लाइभ म्युजिक गरिरहेका उनीसँगै अन्य २ साथी पनि अघि बढिरहेका छन् । इम्पल्स ब्यान्ड गठन गरी सुजन र उनका साथीले जिल्ला र बाहिरका क्याफेमा सांगीतिक प्रभाव पारिरहेका थिए । तर, चैत महिनाबाट भएको लकडाउनले उनीहरूको यो यात्रालाई रोकिदियो । ‘रेगुलर सेड्युल नै बिग्रियो,’ सुजनले भने, ‘अब स्टेज चढ्नुअघि एक हप्ता टिमसँगै बिताउनु जरुरी हुन्छ ।’ बन्दाबन्दीको सुरुवातमा घरमै प्रशिक्षण गर्दा रमाइलो लाग्ने गरेको भए पनि यति लामो समय भइसक्दा समेत नखुलेपछि प्रशिक्षण गर्न जाँगर नचल्ने मानन्धरले बताए ।

मासिक २५ देखि ३५ हजार रुपैयाँसम्म आम्दानी गरिरहेको पेसा रोकिएपछि आर्थिक रूपमा पनि समस्या परेको उनले सुनाए । संगीत साधनाले आनन्द मिल्ने र आफ्नो प्रतिभा देखाउन पाइने भएकाले पनि यसप्रति लगाव बढेको र यही यात्रामा अघि बढेको उनले सुनाए । हप्ताको ६ दिन नै यहाँका क्याफेमा गीत गाउँदै मनोरञ्जन प्रदान गर्ने गरेको दिनचर्या ठप्प हुँदा साँझको समय खेर गएको महसुस भएको उनको भनाइ छ । ‘दिनभरि अरू काम गरिने भए पनि साँझमा उही सांगीतिक माहोलको बानी परेकाले अहिले केही छुटेझैं लाग्छ,’ उनले भने, ‘त्यो स्टेज र फ्यानको साथ मिस भइरहेको छ ।’

सामाजिक सञ्जालमार्फत आफ्नो आवाज रुचाउने साथीभाइलाई गीत गाएर पठाइदिने, भिडियो कलबाटै सुनाएर पठाउने गरेको मानन्धरले बताए । फेसबुक लाइभमा पनि १५/१६ हजारले हेर्दा खुसी लाग्ने उनको भनाइ छ । मासमा रहेर गीत गाई साथी कमाउने माध्यम बनेको लाइभ म्युजिक नै गर्न नपाउँदा चिन्ता लागेको गायक विशाल आत्रेयले बताए । नाद ब्यान्डमार्फत क्याफे तथा रेस्टुराँमा गीत गाउने उनलाई भर्चुअल गायनले त्यति रमाइलो गराउन सकिन्छ जस्तो लाग्दैन । आफ्ना प्रशंसकले पनि पटकपटक कहिलेबाट हुन्छ स्टेज लाइभ र कहिले गाउनुहुन्छ भनेर सोधिरहने गरेको आत्रेयले बताए । फ्यानसँग जोड्न सामाजिक सञ्जाललाई प्रयोग गरिएको भए पनि उक्त माहोलको मज्जा बेग्लै रहने उनले बताए । बीचमा रेस्टुराँ खोल्न अनुमति पाउँदासमेत भीड हुने डरले लाइभ म्युजिक नभएपछि आफूहरू खुल्ने दिनको पर्खाइमा रहेको आत्रेयको भनाइ छ ।

जिल्लाका युवाको जमघट हुने प्रायः क्याफेमा हप्ताको २ दिन लाइभ म्युजिक बज्ने गर्थ्यो । तर, कोरोना महामारीले रेस्टुराँ धेरै समय खोल्न नपाएको र खुले पनि मानिसको भीड गराउन नपाउँदा यी कलाकार मारमा परेका हुन् । आम्दानीका हिसाबले मात्र नभई धेरै वर्षको मिहिनेतले कमाएका शुभेच्छुक बचाइराख्न जुन माध्यमबाट जोडिएका थिए, त्यही माध्यम उपयुक्त हुने कलाकारको भनाइ छ । केही क्याफेले खाजाका परिकारलाई जोड दिएर ग्राहक तानेका थिए भने केहीमा लाइभ म्युजिकलाई नै बढी महत्त्व दिइएको थियो । त्यस्ता क्याफेमा दिनभरि काम, व्यवसायमा तनाव झेलेका मानिस संगीतको आनन्दमा झुम्न आउने गर्थे ।

यस्ता क्याफे लाइभ म्युजिकबिना खुला गरिए पनि मानिसको आवागमन नहुने र ती धरासायी हुने डर रहेको लाइम एन्ड लेमनका सञ्चालक सागर पौड्यालले बताए । ‘लाइभ म्युजिक ग्राहक आकर्षणको महरूवपूर्ण माध्यम हो,’ उनले भने, ‘खानेकुरामा मात्र जोड दिने जमात त होटल तथा सामान्य रेस्टुराँमा पनि गइरहेका हुन्छन् ।’ युवापुस्ता र संगीतप्रेमी लक्षित क्याफेमा कोरोना महामारीले ठूलो असर पारेको उनको भनाइ छ । अन्य दिनभन्दा लाइभ म्युजिक भएको दिन मानिसको भीड बढ्ने र व्यवसायी पनि बढ्ने गरेको उनले बताए ।

प्रकाशित : भाद्र ३, २०७७ ०८:१४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×