केशव दाहाल

ईश्वरको पतन

म सानै थिएँ । तामाको मुनाजस्तो । आमाको हात समाएर दलान, आँगन र करेसाबारी गर्थे । आमा मलाई उनकै लयमा संसारको कथा सुनाउँथिन् । उनैबाट मैले रूख चिनें । फूल चिनें । नदी, झर्ना र बादल चिनें । आमाले मलाई मेरो परिवेश, त्यसको सिमाना र व्यापकता बताइन् । आमा भन्थिन्, ‘यो चराचर जगत् ईश्वरको सृष्टि हो । तिमी ईश्वरको सृष्टि हौ ।

संविधानको रंग

संविधानका सम्बन्धमा विभिन्न देशका विभिन्न अनुभव छन् । दोस्रो विश्वयुद्धपछि सन् १९४७ मा जापानको संविधान घोषणा भयो । संसदीय प्रणाली र शृङ्गारिक राजतन्त्र जापानी संविधानका मुख्य विशेषता हुन् । तर यतिले मात्र जापानको संविधान बुझिँदैन । जापानी संविधान अमेरिकाको प्रत्यक्ष नेतृत्वमा बनेको हो ।

दरबारी राग

केहीअघि सुर्खेतबाट गौवधसम्बन्धी दुःखद समाचार आयो । धेरैले टिप्पणी गरे, ‘मान्छे हिजोभन्दा धेरै अनैतिक, भ्रष्ट र मूल्यहीन हुँदै छ ।’ अनेक प्रसंगमा सामाजिक अगुवाहरू भन्छन्, ‘समाज एकांगी र हिंस्रक बन्दै छ ।’ अभियन्ताहरू कराउँछन्, ‘व्यक्तिगत महत्त्वाकांक्षाले सामाजिक भावनालाई कुण्ठित गर्‍यो ।’ धर्मगुरुहरू भन्छन्, ‘मान्छेमा नैतिकता र अनुशासन हरायो ।’

प्रगतिशील राजनीतिको जगजगी

राजनीतिमा अग्रगामी शक्ति भनेको के हो ? के सबै कम्युनिस्ट प्रगतिशील हुन्छन् ? के नेपाली कांग्रेस सर्वेसर्वा लोकतान्त्रिक पार्टी हो ? आजलाई यस्तै प्रश्नमा थोरै विमर्श गरौं । यद्यापि यी प्रश्नमा प्रवेश गर्न केही सन्दर्भ उल्लेख गर्छु । जस्तो– नेपालमा प्रगतिशील नाम गरेका विभिन्न संगठन छन् ।

किन चाहियो स्कुल विभाग ?

नेकपाको स्कुल विभाग अहिले निकै चर्चामा छ । चर्चाको केन्द्रमा रस्साकस्सी छ र छन् केही मूर्धन्य नामहरू । पार्टीका अध्यक्षद्वय प्रस्तावित नामलाई लिएर हिसाब–किताबमा लागेका छन् । वर्चस्वको हिसाब–किताब । पार्टी सत्ता, शक्ति र स्वामित्वको जोड–घटाउ । सायद यो लेख प्रकाशित हुँदासम्म कम्युनिस्ट पाठशालाले आफ्नो ‘हेडसर’ पाउला ।

केशव दाहालका लेखहरु :

सुन्दर पश्चिमले विद्रोह गर्ला ?

हामी केही साथीले गत महिना सुदूरपश्चिमको यात्रा गर्‍यौं । वैशाख ३१ देखि जेठ १२ सम्म चलेको यात्रा मूलतः भ्रष्टाचारविरोधी अभियान सम्बद्ध थियो । यस क्रममा भएका अनेक अन्तरक्रिया, भेटघाट, कोणसभा र छलफल मेरा लागि भने पश्चिम नेपाल चियाउने आँखीझ्याल बने । हामी पूर्वका मान्छेले सुनेको पश्चिम र देखेको पश्चिमलाई म तुलनात्मक रूपमा अनुभव गर्न चाहन्थेँ ।

बाबुराम र वैकल्पिक राजनीति

अन्ततः बाबुराम भट्टराईले वैकल्पिक राजनीतिको भारी बिसाएका छन् । २०७० फागुन अन्तिम साता ‘नेपाल’ साप्ताहिकमा एउटा लेख प्रकाशित गरेर उनले नयाँ राजनीतिको आह्वान गरेका थिए । त्यो लेखमा नेपाली राजनीतिको नयाँ भाष्य निर्माण गर्ने उनको प्रस्ताव थियो । उनका निष्कर्षहरू निकै रोचक, रचनात्मक र महत्त्वपूर्ण देखिन्थे ।

विचारको विनिर्माण

नेपाली राजनीतिमा ‘विचारको बहस’ यात पूर्वाग्रही छ या परम्परागत । मार्क्सवादी बुद्धिजीवीहरूलाई लाग्छ— दुनियाँमा मार्क्सवाद जप्नेहरू मात्र वैचारिक हुन्छन् । अर्कातिर उदारवादीहरू ठान्छन्— पुँजीवादी प्रजातन्त्र नै संसारको सबैभन्दा उन्नत विचार हो । केही मान्छे जब राजनीतिमा विचारको प्रश्न गर्छन्, उनीहरू यात वामपन्थी धार समाउँछन् या दक्षिणपन्थी ।

रोहित किन रैता बन्छ ?

ओली सरकारले एक वर्ष पुरा गरेको छ । यही उपलक्ष्यमा दुइटा प्रश्न सोध्न चाहन्छु । पहिलो, सरकार तपाईलाई थाहा छ, रोहित किन रैता बन्छ ? यो मधेसमा माटो काट्दै हिँड्ने सबैभन्दा गरिब मुसहरहरूको प्रश्न हो । मुसहरहरू भूमिहीन छन्, तर किसान हुन् । हाम्रो समाजमा यस्ता प्रश्न अनगिन्ती छन् । जसलाई सुनेर माथि तपाई हाँस्नुहुन्छ ।

किन फुट्छन्, पार्टीहरू ? 

विवेकशील साझा पार्टी फुट्यो । यो अनपेक्षित थियो । एउटा बन्दै गरेको पार्टी फुट्न हुँदैनथ्यो । पछिल्ला पुस्ताका सपनाहरूलाई हुर्काउँदै गरेको पार्टी झन् जुट्नु पर्थ्यो । तर फुट्यो । यो फुटसँंगै केही गम्भीर प्रश्न उठे ।