केशव दाहाल

केशव दाहालका लेखहरु :

परियोजना चौरासी

निर्वाचन भयो । यो पटक जे भयो, भयो र सकियो । अबलाई विचार गरौं अर्को निर्वाचनको । आगामी, २०८४ सालको निर्वाचन (मध्यावधि भएन भने) कस्तो होला ? पाँच वर्षपछिका उम्मेदवारहरू कस्ता होलान् ? कांग्रेस र कम्युनिस्टहरू यस्तै बेरंगका गठबन्धनमा लाग्लान् कि, विचारको लयमा फर्किएलान् ? यो चुनावमा ‘नो, नट अगेन’ त धेरैले भने तर परिणाम आएन ।

टाउकाले टेक्ने कि खुट्टाले ?

प्रश्नैप्रश्नकस्तो सरकार, कस्तो प्रतिपक्ष ? अथवा, कस्तो संसदीय राजनीति ? चक्रवातझैं घुमीफिरी यी प्रश्न फेरि हाम्रो सामुन्ने आएका छन् । सँगै अरू जिज्ञासा पनि प्रकट छन्- नयाँ पार्टीहरू कता बस्लान् ? सरकारमा बस्लान् कि प्रतिपक्षमा ? दायाँ बस्लान् कि बायाँ ? यी प्रश्नसँग जोडिएर अरू पनि प्रश्नहरू आउँछन् ।

अर्थात् भद्र अवज्ञा

आउने निर्वाचनमा भोट कसलाई दिने ? सरल तर महत्त्वपूर्ण प्रश्न हो यो । स्पष्ट छ, प्रश्नहरू सरल हुँदैमा कमजोर हुँदैनन् । त्यसो त यो प्रश्न यसकारण पनि गम्भीर छ कि, छनोटका लागि उम्मेदवार धेरै छन् । सबैका कुरा मीठा छन् । सबैका कुरा रसिला छन् । पार्टीका उम्मेदवार त सम्पूर्ण शक्तिका साथ राजनीतिको जादु देखाउँदै नै छन्, स्वतन्त्रहरूको मायाजाल पनि कमजोर छैन ।

ब्वाँसाहरूको प्रीतिभोज

ब्वाँसाहरूको राजकाज यो रहस्यमय ब्रह्माण्डमा एउटा अचम्मको देश छ । ब्वाँसाहरूको देश । त्यस देशमा तीन खाले प्राणीहरू बस्छन् । पहिलो श्रेणीमा छन् खुँखार रक्तपिपासु ब्वाँसाहरू । सत्ता, शक्ति र सम्पत्तिका मालिक । राता, नीला, पहेंला, खैरा ब्वाँसा, जो स्वयं रंग बदल्नमा माहिर छन् । खान्छन् मान्छेको रगत र पसिना । लुछ्छन् मान्छेका सपनाहरू । दोस्रो श्रेणीमा छन् उनका सेवकहरू, जो हरदम सत्ताको दलाली गर्छन्, मालिकको चाकडी गर्छन् र राज्यस्रोत मस्तीमा उडाउँछन् ।

गठबन्धन : फगत सत्ता

नेपालमा विजातीय गठबन्धनको उल्टो राजनीति चलिरहेको छ । यस्तो राजनीति, जसका कारण दलहरूको पहिचान र वैचारिक पक्षधरतालाई त ओझेल परेकै छ, राजनीति फगत सत्ता हो भन्ने कुरा पनी सँगसँगै स्थापित हुँदै गएको देखिन्छ । एकातिर पाँच दलको जोडघटाउ, अर्कोतिर बालकोटको अंकगणित । एकातिर कोटेश्वरको रुवाबासी, अर्कोतिर बूढानीलकण्ठ र खुमलटारको तमासा ।

‘ठूलो घर, भव्य ठाउँ र पिच सडक हुँदैमा सहर बन्दैन’

हामी बदलिँदो सहरको विषयमा कुरा गर्दैछौं, गर्छौं । यहाँ सहभागीको उपस्थिति हेर्दा बन्दै गरेको सहरमा गरेको भए राम्रो हुन्थ्यो कि । सहरमा कलाको कुरा, जीवनको कुरा, पेन्टिङका कुरा । नाटकको कुरा गर्दा मान्छेलाई धेरै चाख हुन्छ । मान्छेहरु धेरै रमाउँछन् । गाउँमा राजनीतिक कुरा गर्दा मान्छेहरु धेरै खुसी हुन्छन् । नेताहरु आए भने गाउँमा हुरहुर्र मान्छेहरु आउँछन् । नेताहरु गएपछि मान्छे पनि सकिन्छ । नेताहरुसँगै जान्छन् । सहरमा त्यस्तो हुँदैन । सहरमा जीवन, कला, साहित्यको कुरा हुँदैछ भने मान्छे बस्छ । यहाँ हेर्दैछु नेताहरु जानु भयो, हामी सबै गयौं । भनेपछि बदलिँदै सहर भन्दापनि बन्दै गरेको सहर राम्रो हुन्थ्यो ।

के नेपालका कम्युनिस्टहरू वामपन्थी हुन् ?

नेपालमा वामपन्थमाथि परिचर्चा गर्नु आफैंमा रमाइलो काम हो । किनभने यसको चर्चा सडकबाट सुरु गर्दा पनि हुन्छ वा सत्ताबाट । जताबाट हिँडे पनि पुगिन्छ एकै ठाउँमा । त्यसो त कुरा गर्दा वामपन्थलाई उधुमै सिद्धान्तीकरण गर्ने, सत्यलाई बंग्याउने र विषयलाई ‘क्लिष्ट’ बनाउने सुविधा पनि छ ।

एउटा आँधीको गीत

सिन्डिकेटको जालो कहिलेकाहीँ प्रश्नहरू आफैं जवाफ खोज्न आइपुग्छन् । आँधीसरि । जस्तो, एउटा गतिशील समाजमा कुनै असफल नेता पटकपटक प्रधानमन्त्री हुन सम्भव हुन्छ, कसरी ? एउटा सभ्य दुनियाँ कुनै अनैतिक मान्छेलाई पटकपटक नेता स्विकार्न बाध्य हुन्छ, कसरी ? जेल जानुपर्ने भ्रष्ट ठेकेदार लगातार पद र विभूषणले सुशोभित भैरहन एउटा लोकतान्त्रिक राज्यमा के कारणले सम्भव हुन्छ ?

को स्वतन्त्र ?

शब्दार्थआजलाई स्वतन्त्र राजनीति र स्वतन्त्र उम्मेदवारीको भाष्यमाथि कुरा गरौं । सुरु गरौं शब्दार्थबाट । नेपाली शब्दकोशमा स्वतन्त्रको परिभाषा निकै रोचक ढंगले दिइएको छ । शब्दकोशका अनुसार स्वतन्त्र भन्नाले ‘कसैको बन्धन, दबाउ, अधीन आदिमा नरही आफ्नै तन्त्र वा शासनमा रहने र त्यस माध्यमले स्वयं सोचीबुझी काम गर्न सक्ने वा पाउने स्वाधीन । अरूको अवलम्ब, आधार वा आश्रय केही नभएको । कुनै नियम, विधि वा प्रतिबन्दबाट मुक्त । कसैसँग सम्पर्क नभएको, अलग, भिन्न ।’ यो परिभाषाबाट हेर्दा वैश्य युगमा स्वतन्त्र मान्छे पाउनु असम्भव देखिन्छ । आश्चर्य के भने, यो लौकिक दुनियाँमा मान्छे मात्र हैन कीटपतंग, दुर्लभ प्राणी र वनस्पतिहरू कोही पनि स्वतन्त्र भेटिँदैनन् ।

मतदातालाई अपिल

यो पटकको स्थानीय निर्वाचनमा एउटा प्रयोग गरौं । अर्थात्, उम्मेदवारलाई लिखित वाचा गराऔं । जस्तो- भोट माग्दै घरदैलामा आउने उम्मेदवारलाई सोधौं, उसको उम्मेदवारी किन ? चुनाव जितेपछि उसले आफ्ना मतदाताहरूलाई दिने लाभांश के हो ? जनतासँग उसले गर्ने प्रतिबद्धताहरू के हुन् ? कसैलाई आफ्नो अमूल्य मतदान गरेबापत बदलामा मतदाताले के पाउँछन् ?