भारत, चीन र खाडल- विचार - कान्तिपुर समाचार

भारत, चीन र खाडल

चिनियाँहरू, सांस्कृतिक रूपले नै, रिसको खुला प्रदर्शन गर्दैनन् । भारतीयहरू भने प्रजातान्त्रिक प्रणालीले ओतप्रोत भएर पनि रिस देखाइहाल्छन् । तेस्रोपटक सन् २०१५ मा नेपालमाथि आर्थिक प्रतिबन्ध लगाएझैं । यो भारतीय कूटनीति र विदेशनीतिको एउटा कमजोर पक्ष हो ।
महेन्द्र पी‍. लामा

सन् १९६२ को युद्धपछि चीनले भारतलाई फेरि एकपल्ट अविश्वासको खाडलमा घचेटी पठायो । सन् १९८८ मा प्रधानमन्त्री राजीव गान्धी र चीनका राष्ट्रपति देङ सियाओपिङबीचको सौहार्दपूर्ण भेटघाटले बिस्तारै न्यानोपन ल्याएपछि भारत र चीनबीच लगभग तीस वर्षसम्म रहिआएको चिसो र नियास्रो सम्बन्ध अन्त नै भइसकेको थियो ।

अति नै घतलाग्दा सीमा सम्झौताहरूमा सन् १९९३, १९९६, २००५, २०१२, २०१३ अनि २०१५ मा हस्ताक्षर गरिएपछि नै लिपुलेक, सिपकिला अनि नथुलाजस्ता पुराना सीमा व्यापारका मार्गहरू फेरि खोलिए । भारत र चीनबीचको आर्थिक सम्बन्ध पनि द्रुत गतिमा अघि बढ्यो । सन् १९९० को ४ करोड डलरको व्यापार बढेर सन् २०१९ मा लगभग ९,६०० करोड डलर पुग्यो । मोबाइल फोनदेखि लिएर देवीदेवताका मूर्तिसम्म र ट्याक्सी सेवादेखि लिएर होटल सेवासम्ममा चीनका सरसामान र पुँजी निवेश भारतभित्र पसे । चीन र भारतबीचको सम्बन्धमा अर्को नयाँ अध्याय थपियो । अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा दुई देश मिलेर काम गर्न थाले । शाङ्घाई कोअपरेसन अर्गनाइजेसन, ब्राजिल–रसिया–इन्डिया–चीन–साउथ अफ्रिका (ब्रिक्स) र चीनले बनाएको एसियन इन्फ्रास्ट्रक्चर इन्भेस्टमेन्ट बैंक (एआईआईबी) अनि अन्य संस्थामा भारत र चीनबीच बारम्बार राष्ट्राध्यक्ष–सरकार प्रमुखको स्तरमा भेटघाट हुन थाले । यति मात्रै कहाँ हो र ! सिक्किमको नथुला भएर तिब्बतस्थित कैलाश–मानसरोवरको तीर्थयात्रा गर्ने मार्ग पनि भारतीयहरूका निम्ति खोलियो । अनेकन् भारतीय विद्यार्थी चिकित्सा डिग्रीका निम्ति सिचुवान र ग्वान्जाउदेखि युनान र बेइजिङसम्म पुगे । भारतीय कम्पनीहरू चीनमा प्रवेश गरे । दुई राष्ट्रबीच पर्यटकहरूको आदानप्रदान निकै बढ्न गयो । हिजो–अस्तिसम्म भारतलाई शत्रुका दृष्टिले हेर्ने चिनियाँहरूले आमिर खानका ‘थ्री इडियट्स’ र ‘दंगल’ फिल्म यति हेरे कि, यिनको कमाइले चीन र भारत दुवैमा रेकर्ड नै तोडिदियो । चिनियाँहरू बिहान र साँझमा बजारको खुला जग्गा, गाउँको सानो मैदान र घरअघिको पार्कमा भेला भई नाच्ने गर्छन् । दैनिक रूपमा शारीरिक व्यायामकै रूपमा ‘गुआङचाङ उ’ भन्दै नाच्दा, बूढापाका, तरुन–तन्नेरी अनि धेरै महिला सामेल भएका बेला, गीतसंगीतचाहिँ हिन्दी सिनेमाका हुन्छन् । बुझी–नबुझी बारुले कम्मर हल्लाउँदै पसिना काढ्छन् । अर्कापट्टि योगका आसनहरू गर्छन् । चीनले भारतीय नरम शक्ति (सफ्ट पावर) लाई यसरी अँगाल्यो । निधारमा टीका, सिउँदोमा सिन्दूर लगाएको देख्नासाथ चिनियाँ पहिरन लगाएका महिलालाई पनि ‘इन्डे–इन्डे’ भनेर कानेखुसी गरिहाल्छन् ।

यता, भारतमा विदेशी सामान भन्नासाथ चिनियाँ ! एकापट्टि चंगाको धागो, दिवालीको बत्ती र छाता अनि अर्कापट्टि चाउमिन, टिकटक र ओप्पो — चिनियाँ उत्पादनले भारतको हरपरिवारमा प्रवेश गरे । दिल्लीमा विवाह जमघटमा तीस वर्षअघि खाना सजाइएको टेबलमा चाउमिन पहिलोपटक देखा पर्दा, चाउमिनमाथि कालो दाल र पालक–पनिर हालेर खान्थे कतिपय अतिथिले । आज चाउमिनमा रस भिजेर, कुना–कुनामा चाउमिन पाइन थाल्यो । चिनियाँहरू यसरी थाहै नपाई दुम्सीले माटो कोट्याएर आफ्नो लुक्ने घर बनाएजस्तै कुना–कुनामा अड्डा बनाउँदा रहेछन् । लन्डन, न्युयोर्क, टोकियो, हनोई, प्रिटोरिया र साओपाउलो र काठमाडौंको ठमेलसम्म यसरी ‘नि हाउ’ को मरमसला छर्किदिँदा रहेछन् र मानिसहरू मक्ख पर्दा रहेछन् । साधारण मानिस त के, नेतासम्म प्रभावित भएकाले नै अमेरिका र केन्यामा चिनियाँले उखरमाउलो गरिरहेका छन् ।

भारत र चीनबीचको सम्बन्धमा धेरै परिवर्तन देखियो । अझै प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी र राष्ट्रपति सी चिनफिङको चीनको वुहान र भारतको मामलापुरममा भएको आदान–प्रदान, बातचित र मुस्कुराहट देख्दा त सम्बन्धमा मैत्रीभाव मात्रै होइन, आत्मीयता पनि छ कि जस्तो सबैलाई लाग्न थालेको थियो । यी दुई नेताबीच अनगिन्ती भेटघाट भए । सायद त्यति छोटो समयमा भारतका प्रधानमन्त्रीले सम्पूर्ण दक्षिण एसियाका छिमेकी सरकार–प्रमुखहरूसँग पनि त्यति संख्यामा भेटघाट गरेनन् । हरेक भेटघाटमा मीठामीठा सम्बन्धका धरातलको गाथा गाइन्थ्यो । इतिहासदेखि पर्यावरण, संस्कृतिदेखि विज्ञान र विश्वव्यापीकरणदेखि विश्वशान्तिसम्मका प्रेस विज्ञप्तिहरू जारी गरिन्थे । भारत–चीन सम्बन्धले कठ्यांग्रिने हिउँद पार गरेर सुरम्य वसन्त ऋतुमा प्रवेश गरेझैं सबैलाई लाग्थ्यो ।

यी सब हुँदाहुँदै पनि चीनले तीन–चारवटा भारतविरोधी नमुना जारी नै राख्यो । पहिलो थियो— घरीघरी सीमा सम्झौताको उल्लंघन गरी ‘लाइन अफ कन्ट्रोल’ लाई नाघेर भारतीय सीमामा प्रवेश गर्नु । उसले अरुणाचल प्रदेश र सिक्किमदेखि लिएर लदाखसम्म नै बर्सेनि यस्तो चर्तिकला देखाउन छोडेन । भारत सरकार र सुरक्षा अधिकारीहरू शान्त भएर नै बातचित गर्दै समाधान निकाल्थे । दोस्रो, मौका पाउनासाथ जुनै हालतमा पनि पाकिस्तानको भारतविरोधी आतंकवादलाई सघाउ पुर्‍याउने प्रवृत्तिलाई चीनले लगभग संस्थागत नै गरिसकेको थियो । खुँखार आतंकवादीलाई पाकिस्तानी भएका कारण आतंकवादी भनेर विश्वमञ्च र संयुक्त राष्ट्र संघमा पनि स्वीकार गर्न त परै जाओस्, मान्यतासम्म दिँदैनथ्यो ।

तेस्रो, भारतका छरछिमेकीलाई भारतविरोधी काम गर्न, भारतको राष्ट्रिय सुरक्षालाई चोट पुर्‍याउन र भारतको पारम्परिक सम्बन्धलाई टुक्र्याउन हौसला पनि दिने गर्थ्यो । भारतको थिचोमिचो गर्ने प्रवृत्ति र नजरको विरोध गर्ने बाटो देखाइदिन्थ्यो । कतिपय विषयमा भारतले यी छिमेकी राष्ट्रहरूप्रति अझै विनम्रता देखाउनुको सट्टा नीतिगत कुराहरू थप्ने व्यवहार देखाउँदा, चीनले फेरि आफूतिर खिच्ने मौका पाउँथ्यो । खिचातानीको यो खेलमा कतिपय छिमेकी राष्ट्र ‘साँढेको जुधाइ, बाच्छाको मिचाइ’ जस्तै भएर निथ्रुक्क भिज्थे पनि ।

चौथो, भारतलाई कमजोर बनाउने प्रयासमा चीन जहिल्यै लागिरहेकै हुन्थ्यो । फलफूल, अन्नको बीज र जीवकोषको चोरी, पशु–प्राणीको अवैध व्यापार, छद्म रूपमा भारतीय कम्पनीहरूमा पुँजी निवेश, ब्रह्मपुत्र र सिन्धु नदीको बहावमा रोकटोक गर्ने परियोजना, भारतीय सूचना प्रणालीको तोडफोड, सांख्यिकीको अवैध आयात र भारतका सीमा क्षेत्रमा गुप्त रूपमा सुरक्षासम्बन्धी ढाँचाहरूको निर्माण । सबैलाई थाहा भएकै विषय हुन् यी ।

भारतले गरेका कतिपय नीतिनिर्धारण र हस्तक्षेपहरू चीनले मनै पराउँदैन । उदाहरणार्थ, तिब्बती शरणार्थी र उनीहरूको निर्वासित सरकार, दक्षिण चीन सागर र हिन्द महासागरमा भारत–अमेरिकाको पारस्परिक सैन्य मेलमिलाप, जापान–अमेरिका र अस्ट्रेलियासँग मिली गरिएको इन्डो–प्यासिफिक र क्वाड सम्झौताहरू चीनका आँखाको कसिंगर नै भइसकेका थिए । भारत, अमेरिका र जापान जति नजिक, चीनको विश्वव्यापी योजना बेल्ट एन्ड रोडलाई उति नै खतरा । खनिज तेल ल्याउने र ग्यास पाइपलाइन बिछ्याउने सामुद्रिक मार्गहरू बन्द गरिदिएपछि चीनको अर्थव्यवस्था नै अस्तव्यस्त र निमिट्यान्नै हुने भयो । अझै भारतले बेल्ट एन्ड रोड परियोजनालाई मान्यतासम्म नदिएकाले चीन रिसले भुतभुताउन थाल्यो । तर चिनियाँहरू, सांस्कृतिक रूपले नै, खुला रूपमा रिसको प्रदर्शन गर्दैनन् । बिस्तारै–बिस्तारै रिस झार्ने गर्छन् । अर्कातिर भारत भने प्रजातान्त्रिक प्रणालीले ओतप्रोत भएर पनि रिस देखाइहाल्छ । तेस्रोपटक सन् २०१५ मा नेपालमाथि आर्थिक प्रतिबन्ध लगाएझैं । यो भारतीय कूटनीति र विदेशनीतिको एउटा कमजोर पक्ष हो ।

चीनले सन् २०१७ मा भोटाङको डोकलाम काण्डबाट के पाठ सिक्यो–सिक्यो ! तीन वर्षपछि फेरि, वैज्ञानिक ढंग र परिष्कृत मानचित्रमा नखुट्याइएका भए पनि दुई राष्ट्रहरूको सुझबुझले स्वीकृत गरिएका सिमानालाई उल्लंघन गर्दै चीनले भारतको सिमाना मिच्यो । कस्तो समयमा ? कोरोना महामारीले भारत त के, सम्पूर्ण विश्व नै पिटिएको र सताइएको भयानक अवधिमा । कस्तो प्रकारले ? फेरि छद्म र नदेख्ने ढंगमा । के कारणले ? कारण नै नभए पनि चीनकै सोचका कारण । यो मात्रै कहाँ हो र ! भारतीय सेनामाथि हमला, हत्या र आघात !

यसको नतिजाको नापतौल नै गर्न नसकिने भयो । भारतमाथि भीषण विश्वासघात गरियो । सम्झौताहरूको एकतर्फी उल्लंघन भयो । अहिलेसम्म एकएक इँटा जोडी निर्माण गरिएको एउटा विशिष्ट सम्बन्धलाई एकै खेपमा स्वाहा बनाइयो ।

सन् १९६२ मा भारत–चीन युद्धपछि सम्पूर्ण भारतमै एउटा भनाइले जरा गाड्यो । चीन र चिनियाँलाई कहिल्यै विश्वास नगर्नु । उनीहरू जे बोल्छन् त्यो गर्दैनन्, अनि जे भन्दैनन् त्यही गर्छन् । आफ्नोमा सिमानाबारे ठोकुवा गर्ने केही कागजपत्र र सबुत नहुँदा बलजफ्ती गर्छन्, मिच्छन् र भय जन्माउँछन् । पण्डित नेहरू अवाक् बनेका थिए यो दुईमुखे व्यवहारदेखि । चाउ एन लाई एक कुरा भन्थे दिल्लीमा, चीन पुगेपछि ठीक उल्टा काम गर्थे । इतिहासभरि, पुस्तक र दस्तावेजभरि यही विश्वासघात–संकोच–द्विविधाको कुरो लेखिएको छ ।

यो पालि चीनले भारतीय सीमाको व्यापक तहमा उल्लंघन गरेर भारत र भारतीयको अघि मात्रै आफूलाई तल झारेन, सदैव निहुँ खोजिरहने अमेरिकाले पनि बिच्किने मौका पायो । भत्किँदै गरेको युरोपियन युनियन फेरि एकत्रित हुन लाग्यो । दक्षिण चीन सागरका वरिपरिका राष्ट्रहरू भियतनाम, इन्डोनेसिया, फिलिपिन्स र जापानसमेत एक भएर चीनको विरोधमा उठ्दै छन् । हिन्द महासागरमा भारत, अमेरिका, जापान र अस्ट्रेलियाले प्रशान्त महासागरमा झैं सैनिक अभ्यास सुरु गरेका छन् । एक–चीन नीतिबाहिरका हङकङ र ताइवानजस्ता राष्ट्रहरू अझै विरोधमा चिच्याउँदै छन् । चीनभित्रै विरोधका झिल्काहरू देखिँदै छन् ।

धेरै अप्ठ्यारो राष्ट्र हो चीन । इतिहासले नै यस्तो बनायो यस राष्ट्रलाई । अध्यवसायी, परिश्रमी, राष्ट्रप्रेमी, प्रखर खोज र नयाँ सोच भएका चिनियाँहरूले दस वर्षको सांस्कृतिक क्रान्ति (सन् १९६६–७६) ले लगभग धराशायी र स्वाहा नै बनाइसकेको राष्ट्रलाई कसरी यति छोटो अवधिमा विश्वको एक प्रमुख आर्थिक र सैन्य शक्ति बनाए भनेर विश्व नै चकित हुन्छ । गरिबी कहाँ पुग्यो–पुग्यो ! बाटाघाटा र सरसुविधा अमेरिका र जापानका भन्दा पनि अब्बल दर्जाका ! एकतन्त्री राजनीतिक प्रणाली भए पनि बुनियादी सुविधा प्रजातान्त्रिक राष्ट्रहरूमा भन्दा धेरै गहिरो अनि माथि पनि । लगभग ७० लाख मानिस मारिए त्यो दस वर्षको सांस्कृतिक क्रान्तिमा । त्यसअघि अनिकालमा अझै बढी संख्यामा । र पनि चेयरम्यान माओ त्सेतुङको मूर्ति चारैतिर लाखेस भन्दै उभिइरहेको । यता नेपालतिर कति शताब्दीदेखि रहिआएका शाहवंशका त्रिभुवन–महेन्द्र–वीरेन्द्रका मूर्तिहरूमा राजतन्त्र सकिएकै दिन तोडफोड । चीन र चिनियाँको भावना नै अलग, सपना नै क्रूर र कल्पना नै अपरिमेय ।

कस्तो राष्ट्र हो चीन ? सन् १९६२ मा भारतको सम्पूर्ण हिमालय क्षेत्रमा हमला गरेर पनि भोक नमेटिएझैं भारतका उत्तर–पूर्वी क्षेत्रका राज्यहरू नागाल्यान्ड, मणिपुर, आसाम र मिजोरामका देशद्रोही पंक्ति र नायकहरूलाई चीनमा लगीलगी हातहतियारको प्रशिक्षण दियो । तिनताकको पूर्वी पाकिस्तान (बंगलादेश) को सरकारसँग मिली व्यापक रूपमा हिंसा र अस्थिरता फैलाइदियो । त्यति मात्रै कहाँ हो र ! नेपाल, बंगलादेश र भोटाङ छिमेकी भएर बसेको दार्जिलिङ जिल्लाको तराई क्षेत्रको नक्सलबारी क्षेत्रका नक्सली नेताहरूलाई काठमाडौं र तिब्बत हुँदै चीन पुर्‍याएर प्रशिक्षणसम्म दिएर त्यस क्षेत्रलाई चीनको एउटा जिल्ला बनाउनुपर्छ भनेर फिर्ता पठाइदियो । नक्सली नेताहरूले माओ र चाउ एनलाई भेटेका कुराहरू अब पो चिनियाँ शोधकर्ताहरूले भटाभट निकाल्दै छन् ।

‘अगुल्टोले हानेको कुकुर बिजुली चम्कँदा पनि तर्सन्छ’ भनेजस्तै भियतनाम सतर्क भएझैं भारत र भारतीयले पनि अबउसो चीन भन्नासाथ मुन्टो बंगाउन थाल्छन् होला । चीनको ‘चित पनि छैन, पट पनि छैन’ भन्दै भारतीयहरूले अहिले तीस वर्षमा चीनले कति भारतीयहरूलाई निर्भर बनाएछ भन्ने महसुस गर्दै छन् । प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले ‘आत्मनिर्भर’ को खोज र आह्वान गर्नु नै चीनमाथिको गहिरो निर्भरतालाई भंग गरिदिनु हो । निर्भर बनाएपछि कमजोर हुन्छ, कमजोर भएपछि चारैतिर नचाउन सकिन्छ अनि नाच्नै थालेपछि भत्काउन सुबिस्ता हुन्छ भन्ने ध्येयले नै चीन अमेरिका पस्यो । यो कुरा थाहा पाएर नै अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले हरेक कुरोमा, मञ्चमा र समयमा चीनविरुद्ध नारा लगाउँछन् । अरू भत्किँदा आफू निर्माण हुनु नै चीनको मर्म हो ।

-लामा दिल्लीस्थित जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालयका वरिष्ठ प्राध्यापक हुन् ।

(मंगलबार प्रकाशित हुने कान्तिपुरको प्रिन्ट संस्करणबाट ।)

प्रकाशित : श्रावण १९, २०७७ १९:०३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

मंगलबारदेखि सप्तरीमा निषेधाज्ञा

अवधेशकुमार झा

राजविराज — सप्तरीमा मंगलबार बिहानदेखि निषेधाज्ञा जारी गर्ने निर्णय भएको छ । जिल्ला सुरक्षा समितिको सोमबार बसेको बैठकले जिल्लाभरी निषेधाज्ञा जारी गर्ने निर्णय गरेको हो ।

यसअघि स्थानीय प्रशासनले गत साउन ८ गतेदेखि राजविराज नगरपालिका क्षेत्रभित्र अनिश्चितकालीन निषेधाज्ञा जारी गरेको थियो । साउन २० गते बिहान ५ बजेदेखि साउन २६ गतेसम्म सम्मका लागि जिल्लाभरी निषेधाज्ञा जारी गर्ने निर्णय भएको प्रमुख जिल्ला अधिकारी शंकरहरि आचार्यले बताएका छन् ।

जिल्लामा सोमबार साँझ थप ७ जनामा कोरोना संक्रमण पुष्टि भएको छ । योसँगै जिल्लामा कोरोना संक्रमितको संख्या ५ सय ३१ पुगेको छ । एक हप्तादेखि सप्तरीमा निरन्तर रुपमा संक्रमितहरुको संख्या बढ्दै गइरहेको छ ।

निषेधाज्ञा अवधीमा राजपत्रमा तोकिएको अत्यावश्यक सेवाहरु औषधि पसल,खाद्यान्‍न फलफूल तथा तरकारी, अस्पताल तथा स्वास्थ्य केन्द्र संचालन सम्बन्धी सेवा, मालसामान ओसारपसार गर्न तथा निर्माण कार्यमा प्रयोग हुने ढुवानी यातायात, सरकारी छापाखाना, सञ्चार सेवा, बैंकिङ सेवा, आन्तरिक सुरक्षा कार्य, खानेपानी संचालन तथा वितरण कार्य, पेट्रोलियम पदार्थको ढुवानी तथा भण्डारण र वितरण, फोहोर मैला संकलन तथा ढुवानी, विद्युतीय सेवा, कृषिजन्य कार्य तथा कृषि पशुजन्य उत्पादन ढुवानीमा प्रयोग हुने साधनसहितका अत्यावश्यक सेवा बाहेक अन्य सेवा र स्थलहरुमा अनावश्यक आवतजावत र हिँडडुल गर्न रोक लगाएको हो ।

प्रकाशित : श्रावण १९, २०७७ १८:५६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×