कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

गाउँका लागि सहर

प्रायः सहरसँग न मौलिक संस्कृति छ न त दृष्टि नै । सहरहरू आजभोलि जग्गा कारोबारीहरूको क्रीडाभूमि भएका छन् ।
चन्द्रकिशोर

सहरप्रति विश्वास बढ्नाले गाउँहरू रित्तिएका थिए, जसलाई कोरोना कहरले क्रमभंग गर्‍यो । थातथलो छाडेर रातारात कोही सहर छिरेको थिएन । गाउँका आधारहरू कमजोर पार्ने खेलको परिणति थियो, सहरमुखी हुनु ।

यसले गाउँलाई आँप खाएर फालेको कोयाजस्तै बनायो । बाध्य भएर गाउँ छोड्नेहरूलाई सहरले आफ्नो स्वार्थमा प्रयोग गरिरह्यो । जब कोरोनाको त्रास फैलियो, सहरले सुरक्षित पार्न चौहद्दीलाई बढी प्राथमिकता दियो, जसभित्र सहर छिरेको ‘गाउँ’ थिएन । कोरोनाकालमा मजदुरहरूको अपहेलना मुख्य रूपमा सांस्कृतिक पूर्वाग्रहको परिणाम थियो ।

त्यतिखेर ‘वान नेसन, इक्वल राइट’ को अवधारणागत समस्या सरकारी तहमै देखियो अनि सहरको कर्तुत झन् उदांगियो । थातथलो फर्कन विवश मजदुरहरूको व्यथाले राष्ट्रिय मानसलाई झकझकाएको त थियो, तर त्यो मौसमी राष्ट्रवादको याममा सेलाइसकेको छ । गाउँ फर्किंदै गर्दा मजदुरहरूलाई सहायताविहीन बनाइयो । सहरको वैभवका लागि पसिना बगाएका मजदुरहरूलाई संकटका बेला सहरले अचानक परित्याग गरिदियो । मजदुरहरूले सहरको दिनचर्यालाई लय दिएका थिए, तर अप्ठ्यारो पर्दा सहरले अपरिचितजस्तै व्यवहार गर्‍यो । श्रम प्रणाली खलबलियो । यसबाट पुष्टि भयो— विपत्मा सहर न आफू जोगिन सक्छ न त आफ्नो छहारीमा रहेकालाई नै भरोसा दिन सक्छ । सहरको यो महारोग महामारीकालमा पुन: पुष्टि भयो ।

सहर र गाउँको सम्बन्धबारे प्रायः ‘सहरका लागि गाउँ’ कोणबाट विमर्श गरिन्छ, जसमा सहरको उपकेन्द्र गाउँलाई मानिन्छ । कोरोनाकालले यस बहसमा हस्तक्षेप गर्ने मौका दियो । अब गाउँलाई केन्द्रमा राखी सहरलाई हेर्नुपर्छ । गाउँ आफैंमा जलविद्युत् केन्द्र हो कि विद्युत् प्रसारण केन्द्र ? अहिलेसम्म आर्थिक समृद्धिको आधार सहरलाई मानियो । हिंसा र शोषणको अन्तहीन खेलका माझ आधुनिक सहरहरूको निर्माण गरियो । वैश्विक विमर्शले सहरहरू सत्ता वा संस्कृतिको नवरूप हुन् भन्छ, तर गणतान्त्रिक नेपालका सहरहरूले आफ्ना निवासीलाई शान्ति, आधुनिक र स्वच्छ वातावरण उपलब्ध गराउन सकेका छन् त ?

सहर र गाउँबीच रहेको आन्तरिक विप्रेषणको शृंखला अब कुन ढाँचामा अघि बढ्छ ? यसले अर्थतन्त्र र सामाजिक सम्बन्धमा संरचनात्मक परिवर्तन ल्याउँछ ? सहरमा मान्छे ओइरिनु नैसर्गिक होइन तर सत्ताले त्यही भाष्यलाई मलजल गर्दै आयो । आफ्नो विकासयात्रालाई लिएर सहरहरू बेचैन छन् । महानगरको पदवी पाएर दंग परेका सहरहरूको वास्तविकताले महानगरको परिभाषालाई अवमूल्यन गर्छ । हात समाउन आएकाहरूलाई संकटमा अचानक छोडिदिएपछि गाउँलेहरूको दुखेसो छचल्कियो । चाहे पञ्चायत होस् वा त्यसपछिको कालखण्ड, सहरीकरण खास स्वार्थसमूहलाई लाभ दिने मञ्च भयो । कतिपय अवस्थामा राजनीतिजीवीहरूको प्रभावका कारण सहरले महत्त्व पायो, बस्तीविशेषको सहरीकरण हुँदै गयो । त्यसैले प्रायः सहरसँग न आफ्नो मौलिक संस्कृति छ न त दृष्टि नै । आजभोलि त यो जग्गा कारोबारीहरूको क्रीडाभूमि भएको छ । प्रकृति र प्रविधिको प्रगतिशील योगले सहरलाई गतिशील बनाउने कार्य स्थानीय सरकारहरूको प्राथमिकतामा परेन । मापदण्डबिनाका बस्तीहरू केही भौतिक पूर्वाधार पाएकै आधारमा सहर कहलिएका छन् ।

कृषि छाडेर सहर पस्नेहरू सस्ता श्रमिक थिए । सहरहरूको विकास नै सस्ता मजदुरहरूको बहुआयामी प्रयोग गर्न सकियोस् भन्ने दृष्टिले गरियो । सहरले ग्रामीण उत्पादनको उपभोग गरिरहे र तिनकै निर्णायक हैसियत बन्दै गयो । उत्पादकले पाउनुपर्ने गरिमा पाएन बरु बिचौलियाहरू सम्पोषित भइरहे । अहिलेसम्म उपयोग नगरिएका अवसरहरूको पहिचान नै सहर–गाउँ सम्बन्धको नयाँ एकाइ हुन सक्छ । सहरहरूको अर्थप्रणाली कतिको विविधतापूर्ण र समावेशी छ ? सहरमा उदाउँदै गरेको आर्थिक क्रियाशीलता कत्तिको फराकिलो छ ? अर्थशास्त्रीहरूले सहरहरूलाई ‘ग्रोथ इन्जिन’ मान्दै आए, तर यो इन्जिनका लागि इन्धन कहाँबाट आउँछ भन्नेतिर चासो दिइएन । सहर र गाउँबीच साँघुरिएको आर्थिक–सामाजिक सम्बन्धलाई नवआकार दिने मौका हो यो । अब पनि पुरानो संकथनलाई निरन्तरता दिएर हुँदैन । नेपालमा सहरीकरणको आफ्नै विकासक्रम छ । अरू ठाउँको नक्कल उतारेर सहरीकरणको प्रयोगशालालाई अब तन्काउन सकिँदैन । यहाँकै स्थानीय आवश्यकताका आधारमा सहर–गाउँ सम्बन्धको सूत्र खोजिनुपर्छ ।

दिगो विकासका दृष्टिले सहरहरू जनसुविधाको अभावमा र कतिपय सन्दर्भमा नारकीय अवस्थामा छन् । नेपालका लागि यो राम्रो संयोग हो, किनकि अहिले पनि अधिकांश सहरी ढाँचाको निर्माण बाँकी छ र सहरीकरणको मोडल बदल्नलाई पर्याप्त समय छ । सहरले आर्थिक गतिविधिहरू फैलाउँछ । अहिलेसम्म सहरीकरणले गाउँहरूलाई निल्दै गयो । गाउँको अर्थतन्त्र, स्थानीय ज्ञान, पारम्परिक तर आधुनिक हुन सक्ने सीप र सामुदायिकतालाई सहरीकरणको प्रभावतन्त्रले आहार बनायो । त्यसैले अबको सहरीकरण गाउँको सबलीकरणका लागि हुनुपर्छ । यसले नै कोरोनाकालमा सहरप्रति गाउँको भत्किएको भरोसा फर्काउँछ र सहर–गाउँ सम्बन्धलाई दिगो र सन्तुलित बनाउँछ ।

‘जे छ सहरमा छ र गाउँको अस्तित्व सहरको आवश्यकतालाई पूरा गर्नका लागि हो’ भन्ने भुइँतहमा व्याप्त बुझाइ यही मौकामा चिर्नुपर्छ । सहर र गाउँको सम्बन्ध मालिक र सेवकको जस्तो होइन, परस्पर सहयोगीका रूपमा हुनुपर्छ । बिर्सन नहुने तथ्य हो— मोटामोटी दुई करोड जनसंख्या गाउँमै बसोबास गर्छ । सहरी स्वार्थको भाकलमा गाउँको बलि चढाइँदा हामी कहाँ पुग्यौं र कस्तो त्रासदी भोग्यौं, त्यो जगजाहेरै छ । अब गाउँका लागि सहर बाँचोस्, जहाँ कोही कसैको अभिभावक हुँदैनÙ एकअर्कालाई सञ्जीवनी दिने काम हुन्छ । अप्ठ्यारा, असुरक्षित र अनुपयुक्त सहरको सीमालाई गम्दै गाउँको सम्भावनालाई पहिल्याउने हाँक स्विकार्ने समय हो यो ।

सन् १९७० को दशकमा ई.एफ. शुमाखरको ‘स्मल इज ब्युटिफुल’ र गुनार मिर्डलको ‘अगेन्स्ट द स्ट्रिम...’ प्रकाशित भएपछि विकास सम्बन्धी विश्व चिन्तनधारामा नयाँ बहस निम्तियो । दुइटै पुस्तकले विनाशकारी विकासमाथि सवाल खडा गरे । ती पुस्तकले उठाएको बहसलाई आत्मसात् गर्ने बेला आएको छ अहिले । मजदुरहरूको घरफिर्ती आफैंमा ‘अलार्म बेल’ हो । हाम्रा अर्थशास्त्रीहरूले विश्वबैंकले के मन पराउँछ भन्दा पनि नेपालीजनको कसरी हित हुन्छ, त्यो बोल्ने हो । कुनै पनि मुलुकको सुरक्षानीति त्यस मुलुकको आर्थिक क्षमता र मानवीय संसाधनको विकासबाट निरन्तर प्रभावित हुन्छ । आर्थिक रूपमा कमजोर र परनिर्भर राष्ट्रले बाह्य र आन्तरिक सुरक्षाको प्रत्याभूति दिन सक्दैन ।

कोरोना कहरले ‘सानो नै सुन्दर हो’ को दिशातर्फ लम्किने पाठ सिकाएको छ । सहरहरू निःसहाय देखिए, औद्योगिक प्रतिष्ठानहरूको गति मन्द भयो । तमाम ठूला संस्था फगत आभासी हुँदै गए । यस्तोमा साना र स्थानीय संस्थाहरू नै भरोसायोग्य देखिए । लकडाउनमा राहतको काम होस् वा अन्य सेवा, सबैतिर साना संस्थाहरू नै सक्रिय भए । ठूला भनिने सहरहरू ठप्प भए, गाउँहरू तुलनात्मक रूपमा जीवन्त बनिरहे । यसले पनि शुमाखरको सान्दर्भिकता स्थापित गर्छ । पहिलाका सहरहरूले गाउँको महत्त्वलाई बुझ्थे र संरक्षण पनि गर्थे । तर, पुँजीवादी अवधारणामा सुन्निएर मोटाएका सहरहरू र गाउँबीच ‘फल्ट लाइन’ कोरिएको छ । गाउँको जवानी र पानी सहरले सोस्दै छ । पानी यस अर्थमा कि, सहरीकरणले यसको अन्धाधुन्ध दोहन गरेको छ र अन्ततः त्यसको मारमा गाउँ पर्छ ।

जोन स्टिनबेकको बहुचर्चित उपन्यास ‘द ग्रेप्स अफ र्‍याथ’ को अन्तिममा महानगरमा कठिन जीवन बिताउँदै गरेका मजदुरहरू गाउँ फर्कन्छन् । यही बाटोबाटै आत्मसम्मान र जीवन फिर्ती हुन सक्छ भन्ने उनीहरूले बुझ्छन् । अहिले सहरी विकासको सोपान हिंसामा आधारित छ, अब ‘गाउँका लागि विकसित गरिने सहर’ निर्माण प्रक्रियामा दुवैको जित हुनेछ । सहरतर्फ जबर्जस्ती धकेल्ने प्रयत्नहरूमा विराम लाग्नेछ । आखिर अर्थपूर्ण संघीय अभ्यास यही नै हो । प्रकाशित : असार १८, २०७७ ०९:३६

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सरकारी बालगृहमा ‘आत्महत्या’

सन्जु पौडेल

तिलोत्तमा, रुपन्देही — रूपन्देहीको बुटवलस्थित एक सरकारी बालगृहमा आश्रित किशोरले चार दिनअघि आत्महत्या गरेको घटना सार्वजनिक भएको छ । बुटवल उपमहानगरपालिका–१३ जितगढीस्थित बाल कल्याण गृह आश्रममा रहेका १४ वर्षीय आयुष विकले आइतबार आत्महत्या गरेका हुन् । उनी चार वर्षदेखि त्यहाँ आश्रित थिए । सो बालगृह महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालयअन्तर्गत सञ्चालित छ ।

इलाका प्रहरी कार्यालय बुटवलका अनुसार उनले आफू सुत्ने कोठाको पंखामा तन्नाको पासो लगाएर आत्महत्या गरेका हुन् । उनी सुत्ने कोठामा अन्य बालक पनि सुत्ने गर्छन् । आइतबार साँझ खाना खाएपछि बालबालिका र उनीहरूको रेखदेख गर्ने कर्मचारी बालगृहको छतमा बसी गफ गरिरहेका थिए । ३० मिनेटपछि बालबालिकालाई सुत्न भनेर कर्मचारी आफ्नो कोठातिर गए । राति साढे १० देखि ११ बजेको बीचमा एक बालक ट्वाइलेट जान उठेपछि आयुषलाई झुन्डिएको अवस्थामा देखे । तत्काल कर्मचारीले कार्यालय प्रमुखलाई खबर गरेपछि प्रहरी घटनास्थल पुगेको थियो । घटनास्थलको प्रारम्भिक अनुसन्धानले आत्महत्या गरेको देखिएको इलाका प्रहरी प्रमुख डीएसपी प्रतीतसिंह राठौरले बताए । ‘एउटा पत्रसमेत फेला परेको र त्यसमा मायाप्रेमका कुरा समेटिएको छ,’ उनले भने, ‘धेरै कुरा सोच्न नसक्दा घटना घटेको देखिन्छ ।’ मृतकको पोस्टमार्टम रिपोर्ट आउन बाँकी छ ।

आयुष जितेश्वर मावि कक्षा ६ मा अध्ययनरत थिए । उनको स्थायी ठेगाना देवदह नगरपालिका शीतलनगर हो । आमा र बाबुले दोस्रो बिहे गरेपछि एक्लिएका उनी बालगृह आइपुगेका थिए । आयुषको स्वभाव कहिल्यै नरिसाउने र सबैसँग राम्रो बोल्ने रहेको उनकी दिदीले बताइन् । आइतबार बिहान सबैसँग बसेर गफ गरेका आयुषले पटकपटक ‘आज मेरो अन्तिम दिन’ भन्ने गरेको त्यहाँ आश्रित बालबालिकाले सुनाए । आफूले चिनेको साथीसँग आयुषको प्रेम सम्बन्ध रहेको दिदीको भनाइ छ । ‘बारम्बार केटीको कुरा गर्थ्यो,’ उनले भनिन्, ‘नपाए मर्छु भनिरहन्थ्यो ।’ यसअघि पनि आयुष बालगृहको छतबाट हाम फाली भाग्ने गरेको र खोजेर ल्याउने गरिएको गृहका निमित्त कार्यालय प्रमुख कमला ज्ञवालीले बताइन् ।

आयुष र उनकी दिदी बालगृहमा ल्याइनुपूर्व जिल्लाकै अर्को बालगृहमा बस्थे । २७ जना क्षमताको बालगृहमा १९ बालबालिका छन् । यहीं मृतक आयुषकी दिदी र भाइ पनि छन् । आइतबार आयुषले छतबाट आफ्नी प्रेमिकासँग गफ गरेको र ‘छतबाट खसेर मृत्यु हुन्छ कि नाइँ’ भनी सोधेको आयुषका भाइले बताए ।

सामान्य तनावलाई व्यवस्थापन गर्न नसक्दा घटना भएको मनोचिकित्सक डा. विक्रम काफ्ले बताउँछन् । ‘१२/१३ वर्षबाट शरीरका कोष वृद्धि हुने, विपरीत लिंगीतर्फ आकर्षित हुने क्रियाकलाप सबैमा देखिन्छ,’ उनले भने, ‘१४ वर्षीय बालकले आकर्षणलाई ठूलै रूप दिँदा मानसिक रूपमा आफैलाई व्यवस्थित गर्न सकेनन् ।’ बच्चाहरूमा आफन्तसँग अलग्गिएर बस्नुपरेको पीडा सहन नसक्ने समस्या र अपरिपक्वताका कारण आत्महत्या गरेको हुन सक्ने उनले बताए ।

मानसिक रूपमा बालबालिकामा यस्तो सोच नआओस् भनेर मन्त्रालयसँग आग्रह गरी मनोचिकित्सकमार्फत परामर्श दिलाउने, योग, ध्यान सिकाउने कार्य गरिने प्रमुख ज्ञवालीले बताइन् । ‘यसअघि पनि समय मिलेका बेला मनोचिकित्सक आउने र परामर्श दिने नगरेका होइनन्,’ उनले भनिन्, ‘तर आयुषको बाल मस्तिष्कले सोच्न नसक्दा ज्यान गुमाउनुपर्‍यो ।’

प्रकाशित : असार १८, २०७७ ०९:३३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×