मानव सभ्यतामाथि बजेको 'साइरन’ !

मान्छे नामक जातले स्वयं ‘साइबरनेटिक जीव’ को आविष्कारमा आफ्नो इतिहासको नयाँ अध्यायको मूल्य खोजी गरिरहँदा ‘जैविक प्रविधि’ ले उसको नयाँ सभ्यताको ध्वंसात्मक परिचय निर्माण गर्दै छ । यसैबीच यो बिर्सनु हुँदैन कि मानवीय इतिहास तीन तहको क्रान्तिद्वारा तिखारिएको बलियो इतिहास हो ।
सुरेश प्राञ्‍जली

यतिबेला मानवजातिले भोगेको ‘कोभिड-१९’ सिर्जित महाव्याधिको चुनौती सम्भवत: यो पुस्ताले भोग्दै गरेको वा भोग्नुपर्ने जटिलमध्ये महाजटिल चुनौती हो । विश्वव्यापीकरणले ‘एक’ बनाएको सिंगो विश्व आज चिरैचिरामा विभाजन हुँदै गरेको दृश्य पक्कै पनि एउटा डरलाग्दो र अकल्पनीय इतिहासको चित्र कोरिँदै गरेको संकेत हो ।

आजको मान्छे ‘कोभिड-१९’ जस्ता भाइरससित मुकाबिला गर्न हरतरहले सक्षम हुँदाहुँदै पनि ऊ नाकामयावी हुनु भनेको उसले सभ्यता अन्त्यको वेदीमा चढ्न नहच्किनु हो ।

एक जना इजरायली प्राज्ञ युभल नोआ हरारीले लेखेका तीन किताब : ‘होमो स्यापियन्स’, ‘होमो ड्युज’ र ‘ट्वाइन्टी वन लेसन्स् फर ट्वाइन्टी फर्स्ट सेन्चुरी’ मा इतिहास र जीव विज्ञानबीच सम्बन्धको चुरो पहिल्याउन प्रस्तुत गरेका तथ्यहरूले इतिहासको निर्दिष्ट गति र दिशा कस्तो होला भन्ने सवालमा तार्किक बहस गरेका छन् । खासमा, मानव मात्रै त्यस्तो प्रजाति हो, जसले आजसम्मको सबैभन्दा लामो बौद्धिक र सभ्य प्रजातीय इतिहास बोकेको छ । मानिस नै हो, आफ्नो झूटलाई सत्यको खोल ओढाउन सक्ने र सत्यलाई झूटको रोगन दलेर दरुस्तै झूट बनाउन सक्ने ‘विद्वत्’ प्राणी । चिम्पान्जीलगायतका अन्य प्राणी वा जीव आफ्नै प्रजातिलाई भ्रममा पार्न सक्ने क्षमता राख्दैनन्, होइन भने अन्य जीव वा किटपतंगले पनि मानिस नामको जातले जत्तिकै पृथ्वीमा ‘बौद्धिक आतंक’ मच्चाइसक्नुपर्ने हो ।

बौद्धिक आतंकको त्रासदी

मानिसको आफ्नै दिमागी आविष्कारको उपज हो, प्रविधि । यसैको सहायताले मान्छेले जैविक हतियारको निर्माणमा पनि अग्रसरता देखायो । भलै, पछिल्लो विश्वका शक्तिकेन्द्रले जैविक हतियारको निमार्णमा एकअर्कालाई दोषारोपण गर्दै गर्दा फैलिएको महाव्याधिको सन्दर्भले के प्रमाणित गरिदिएको छ भने प्रविधिको निरन्तर विकासले ‘आर्टिफिसियल इन्टिलिजेन्स’ को तहसम्मको ‘उल्लेख्य’ उपलब्धि हासिल गरेको मानिसले आफ्नो सभ्यताको उचाइचाहिँ ऊ आफैंले घटाउँदै छ । ‘आर्टिफिसियल इन्टिलिजेन्स’ ले पनि अन्तत: यस्तो डरलाग्दो स्वरूप धारण गर्नेछ कि आजको सिर्जनशील मानवलाई नै प्रतिस्थापनको तहमा पुर्‍याउनेछ १ यसरी हेर्‍यौं भने आज मानवीय सभ्यतामाथि खतरा निम्त्याउने कारक मान्छेकै ‘दिमाग’ बन्न पुगेको छ । विश्वको मुहार सिँगार्ने मात्रै होइन, ध्वस्त पार्न सक्ने अस्त्र पनि मान्छे नामक जातको दिमागी यन्त्रले उत्पादन गरेको ‘प्रयोगशालाको ज्ञान’ बन्नेछ भनेर ठोकुवा गर्ने पर्याप्त आधारसमेत निर्माण भइसके । ज्ञानले रचनात्मक तह पार गरिसकेपछि ‘ध्वंसात्मक’ गुण अँगाल्न पुग्दो रैछ भन्ने निष्कर्ष निकाले पनि भइसकेको छ । शक्तिको गद्दीमा राज गर्ने लालसामा मान्छे आज आफ्नै सभ्यताको तिलाञ्जली दिन पनि राजी छ । मान्छेले आज निर्माण गर्न खाजेको ‘सत्य’ खासमा सत्य बन्न सकेको रहेनछ । त्यो त केबल ‘निर्मित सत्य’ मात्रै बनेको रहेछ, जसले दानवीय रूपसमेत धारण गरेको रहेछ ।

त्यसो त, आजको भूमण्डलीकृत विश्वमा जे जति राजनीतिक सुधार, सांस्कृतिक जागरण र आर्थिक उपार्जन भएका छन् तिनले आफ्नो पछिल्तिर दिमागी ज्ञानकै टेको पाएका छन् । ज्ञानकै अस्त्रले नियन्त्रित विश्वमा अबको केही दशकमा मानिसको सामाजिक, आर्थिक तथा सांस्कृतिक मूल्य आजको तुलनामा सयौं गुणा कम हुनेछ ।

‘टेक्नो-इन्जिनियरिङ’ ले मानवीय गुण ह्रासोन्मुख बनाउँदै गर्दा सभ्यताको बुई चढिसकेको मानिसलाई भने ‘अमरत्व’ प्राप्त गर्ने धङधङीले समातेको छ । यही होडमा मान्छे प्रविधिमाथि यतिबिघ्न विश्वस्त बन्न पुगेको छ कि एक दिन उसको गलो ङ्याक्ने अरू केही नभएर त्यही प्रविधि नै हुनेछ भन्ने अड्कलसम्म पाउन सकेको छैन । ‘ट्वाइन्टी वन लेसन्स फर ट्वाइन्टी फर्स्ट सेन्चुरी’ मा हरारीको तर्क छ, २१ औं शताब्दीमा ‘डाटा’ ले जल, जमिन र यान्त्रिक उपकरणलाई समेत ओझेलमा पारिदिनेछ । परिष्कृत प्रविधिको माध्यमबाट आर्जित यही ‘डाटा’ आजको राजनीतिक शक्ति आर्जनको सबैभन्दा भरपर्दो औजार र रणनीतिक अंकुसे साबित भएको छ । यसको सही उपयोगको सुनिश्चितता भएको खण्डमा बाहेक अन्ततोगत्वा तथ्यांक स्वयं मानवीय सभ्यता विघटनको कारक बन्नेमा शंका छैन । हामीले उपयोग गर्दै आइरहेको सूचना स्रोतले एक तहको समानान्तरीय भुलभुलैया सिर्जनासमेत गरिरहेको छ । हामी त्यस भुलभुलैयाको कायामा यथार्थको रोगन लेपिएको भ्रामक प्रतिच्छाया देखिरहेका छौं । जुन दिन हामीले त्यस भुलभुलैयाबारे सुइँको पाउनेछौं, त्यतिखेर धेरै ढिला भइसकेको हुनेछ । स्वयं मानवीय अस्तित्व नै उम्किनै नसक्ने गरी खतराको संघारमा पुगिसकेको हुनेछ ।

अन्तिम युद्धको तयारी

आजको विश्व थुप्रै ‘युद्ध’ जितेर यहाँसम्म आइपुगेको भए तापनि पछिल्लो महाव्याधिजन्य विश्वको परिदृश्यले सोलोडोलो ‘विश्व सभ्यताको परिचय’ लाई ‘आगोको लप्कामाथि’ ल्याएर उभ्याइदिएको छ । यति परिष्कृत सभ्यताको उचाइ चढेको आजको यान्त्रिक विश्वले मुलुकहरूबीच आपसी सहकार्यात्मक शासकीय भावनाको अभावमा ‘भेन्टिलेर’ को सहारा लिनुपर्ने बाटो तय गर्नुपरेको छ । विश्व सभ्यतामाथि ‘साइरन’ जडित रातो बत्ती बल्दै गर्दा यतिबेला डोनाल्ड ट्रम्प, सी चिनपिङ, हसन रौहानीजस्ता विश्व नेता शक्ति संघर्ष वा ‘कोरोना राजनीति’ को होडमा हिस्सेदारी बन्दै गरेको अवस्था छ । यसले मानवीय अस्तित्वलाई थप जोखिमको दलदलतर्फ धकेल्न सहायकको भूमिका निर्वाह गरिदिएको छ । त्यही होडमा आफ्नो स्थान बलियो बनाउन खोज्नेको मूल्य विश्वले के कसरी चुकाउनुपर्ने हो त्यसको छिनोफानोको घडी नजिकिँदै गरेको छनक के विश्वले नपाएको होला र ?

यति बौद्धिकताको खुड्किलो चढिसकेको मान्छेकै भविष्य पनि केवल एउटा भाइरस (कोभिड-१९) को कारण किन यतिबिघ्न निरश र निस्सार हुनुपर्‍यो ? यसको जवाफ भने सहज छ । मान्छे आफूलाई देवत्वकरण गर्नपट्टि लागेकैले अब उसको अस्तित्व संकटको संघारमा पुग्दै गरेको संकेत हो । प्रत्योत्पादकजन्य होडको हिस्सेदार आजको मान्छेले भविष्य नसोचेको त कहाँ हो र ? सोच्यो । तर, विडम्बना त के भने, सोचेअनुसारको नतिजा हासिल गर्नबाट विमुख रह्यो । प्रकृतिमाथि प्रविधिको सहायताले आधिपत्य कायम गर्न खोज्नु नै मानवीय प्रजातिको दुस्साहस हो, जुन हर्कत अल्पदृष्टि बनिदियो । त्यसको नतिजा ठीक यतिबेलाको विश्वसामु छ । खासमा, हरारीले भनेझैं ज्ञानको अस्त्रले निर्माण गर्न खोजेको मानवीय भविष्यको रेखाचित्रको ‘इन्जिनियरिङ’ मिल्दै मिलेन । ठीक वर्तमान महाव्याधिको अवस्था लेखाजोखा गर्ने हो भने मान्छेको भविष्यचाहिँ अत्यन्तै अन्धकार र अत्यन्तै नीरस देखिन्छ । तर, मान्छेले आफ्नो सुदूरभविष्य यति ओजविहीन भईकन पनि आत्मसात् गर्ने साहस भने गरेको छ ।

जलवायु परिवर्तनको असरले तहसनहस भएको तथा आणविक अस्त्र/जैविक हतियारको बिगबिगी र आतंकले खर्लप्प निल्न लागेको कुरूप सभ्यताको कन्दरकुट्टी चढेर मान्छे केबल बुख्याँचा बन्दै गर्दा मान्छेले आफ्नो बुद्धिको बलले ‘भगवान्’ पनि बनायो र मान्छेमाथि त्यही भगवान् नामक अस्त्र उपयोग गरेर नियन्त्रण गर्ने कोसिस गर्‍यो । जब मान्छेले भगवान्को नाममा आफूजस्तै मान्छे नियन्त्रित भएको देख्यो वा जब मान्छे भगवान्को नाममा भुलभुलैया सिर्जना गर्न सकिनेमा आश्वस्त भयो तब उसलाई स्वयं भगवान् हुन मन लाग्यो ।

मान्छे आफ्नो ‘मिथ’ र विश्वासको विनिमय गर्न सक्ने तार्किक क्षमता राख्ने भएकैले मानवीय अस्तित्वले विश्वमा आफ्नो सुविधाजनक स्थान निर्माण गर्न सकेको हो । बुद्ध धर्मले मानिसको खुसीको विज्ञान पढाउन थालेको झन्डै २ हजार वर्ष पुग्न थाल्यो तैपनि मान्छे खुसी हुन नसक्नुको एउटै मात्रै कारण भनेको उसको खुसीबारेको ‘बुझाइ’ हो । जीवन त एउटा ‘अर्थविहीन अनर्थ’ हो । उप्रान्त जीवनको मूल्य बढाउनका लागि आख्यानको निर्माण गरिरहनुपर्ने आवश्यकता टरेको छ । निस्सारताको इनारमा कागजको ढुंगा डुबिसकेपछि तैरिने दुस्साहस नगर्दा नै बेस होला । अहिले यत्ति बुझौं, मानवीय सभ्यता स्वयं आफ्नो इतिहास मेटाउँदै जाने र नयाँ अध्यायको खोजी पनि गर्न नसक्ने गरी शिथिलताको उकालो चढ्नुपर्ने अवस्थामा पुगिसकेको छ ।

प्रकृतिमाथिको हस्तक्षेपको हिसाबकिताब

मानवले पृथ्वीय तत्त्वमाथि निरन्तर हस्तक्षेप गर्दै आएको तथ्य झूट होइन । उसले आज लगभग पृथ्वीको जम्मै प्राकृत स्वरूपलाई नै आफ्नो कब्जामा लिएको छ । असीमित ‘यान्त्रिक शासकीय हैकमवाद’ लादेको छ, पृथ्वीउपर । यसको पछाडि उसको ज्ञानको आयतनमा क्रमिक रूपमा आएको फैलावट हो । यसैबीच, मानिसको बुद्धिसँगै, मानवीय प्रजातिकै आविष्कारको रूपमा रहेको राजनीति, धर्म र पुँजीवादले त्यसलाई सघाउने काम गरिदियो । मानिस लगभग ७० हजार वर्षअगाडिदेखि कुनै न कुनै रूपमा पृथ्वीको दोहन कार्यमा आफ्नो सीप र कलामा ‘निपुणता’ देखाउँदै आइरहेको जीव हो । यस्तो लाग्छ— मान्छे स्वयं भने यथार्थमा भन्दा बढी भ्रममा बाँच्न चाहन्छ । उसले यही सिक्दै मात्रै छैन कि आफ्ना सन्ततिसमेतलाई यही भ्रमले दीक्षित गर्ने दुस्साहस गरेको छ ।

मान्छे नामक जातले स्वयं ‘साइबरनेटिक जीव’ को आविष्कारमा आफ्नो इतिहासको नयाँ अध्यायको मूल्य खोजी गरिरहँदा ‘जैविक प्रविधि’ ले उसको नयाँ सभ्यताको ध्वंसात्मक परिचय निर्माण गर्दै छ । यसैबीच यो बिर्सनु हुँदैन कि मानवीय इतिहास तीन तहको क्रान्तिद्वारा तिखारिएको बलियो इतिहास हो । पहिलो, संज्ञात्मक क्रान्ति, जुन झन्डै ७० हजार वर्षअघि सम्पन्न भयो । दोस्रो हो, कृषि क्रान्ति, जुन १० हजार वर्षअघि सम्पन्न भयो भने तेस्रोचाहिँ वैज्ञानिक क्रान्ति हो, जुन ५ सय वर्षअघि सम्पन्न भयो । हरारीले ‘होमो सेपियन्स’ लाई बुद्धि विवेकसहितको मानवको रूपमा अर्थ्याइरहँदा उसको बुद्धि र विवेकले कति हदसम्म स्वयंको अस्तित्व रक्षा गर्न सक्छ भने सवाल ‘मानवीय काल्पनिकी’ भन्दा बाहिरको हो, जुन आज ‘कोभिड-१९’ सिर्जित महाव्याधिको दबदबामा अनिर्णीत बनेको छ । ‘होमो स्यापियन्स’ अबको ‘लगभग एक हजार वर्षजति अस्तित्वमा रहिरहँदा’ यसले प्राकृत जलवायुदेखि आजसम्म आर्जेको स्वयंको इतिहासमाथि नै पनि धावा बोल्नेछ । त्यति मात्रै पनि होइन, आफ्नै सभ्यतालाई संकटको वेदीमा चढाएर यस भूमण्डलबाट उसको अस्तित्व लोप हुँदै गरेको इतिहास पनि स्वयं ‘मानिस’ आफैंले लेखेर जानेछ ! प्रकाशित : जेष्ठ १७, २०७७ ११:१९

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

असहिष्णु मिडियाका विपक्षमा

भारतका मिडिया आजको ग्लोबल नागरिकको अवधारणा, दोहोरो नागरिकको वैचारिक दृष्टिकोण, सांस्कृतिक राष्ट्रवादबारे प्रस्ट छैनन् । सिमानामाथि छलफल गर्न उनीहरु असक्षम छन् ।
अरुण गुप्तो

मनीषा कोइरालाले नेपालको सिमानामाथि बोल्नासाथ भारतका हिन्दीभाषी टेलिभिजन च्यानलले दक्षिण एसियाको प्रसिद्ध अभिनेत्रीमाथि आक्षेप लगाए, ‘भारतका खाओगी, चीनका गाना गाओगी !’

संसारका कुनै पनि जानकार वर्गले सांस्कृतिक व्यापकताको परिवेशमा मनिषाको अभिव्यक्तिलाई बुझ्न सक्नेछ । संकुचित सांस्कृतिक धारणा बोकेका मानिस यस्ता स्वतन्त्र विचारलाई सम्मान गर्न सक्दैनन् । मनीषा त नेपाली हुन् र भारतीय संस्कृतिमा योगदान गरेकी अभिनेत्री, जहाँ उनको बहुसांस्कृतिक योगदान छ ।

हामी ब्रिटेनमा भएको क्रिकेट प्रतियोगिताका दृश्यहरू याद गरौँ । भारत र ब्रिटेनबीचका खेलमा ब्रिटेनमा बस्ने भारतका हजारौँ आप्रवासी बेलायती नागरिक भारतको विजयमा भारतकै झन्डा बोक्दै खुसी हुन्छन् । उनीहरू अनेकौँ भाव प्रदर्शन गर्छन्, जुन विषयलाई भारतीय मिडियाले पटाका बनाएर विस्फोट गर्छ । कुनै पनि भारतीय रिपोर्टरले तिनलाई भन्दैन, ‘खाते हो ब्रिटेन कि और गाते हो भारत कि १’ मनीषामाथिको आरोप मिडियाको मानसिक दरिद्रता हो । अशिक्षा हो । राजनीतिक राष्ट्रवाद र सांस्कृतिक राष्ट्रवादबारे पछि कुरा गरूँला । अहिले केही दृष्टान्त हेरौँ ।

अमेरिकामा भएको फुटबल विश्वकपमा कुनै पनि दक्षिण अमेरिकी राष्ट्रहरूको संयुक्त राज्य अमेरिकासँग खेल हुँदा आफूले छोडेको देशको समर्थन गरेको देखिन्छ । अस्ट्रेलियामा बसेका धेरै भारतीयले त्यही गर्छन् । हजारौँ लेटिनोहरू आफ्नो देशकै समर्थन गर्छन् । झन्डा बोक्दै क्रिकेट मैदानमा आफ्नो देशको गीत गाउँदै नृत्य गर्दा आफ्नो देशप्रति प्रेम, अन्य देशप्रतिको रिस, उल्लास, गर्जन आदि अनेकौँ भाव प्रकट हुन्छन् । अस्ट्रेलियामा बसेर भारत हारेपछि प्रवासी भारतीयहरू रुन्छन् र जितेपछि नाच्छन् । मनीषाले त सभ्य भाषामा आफ्नो विचार मात्रै राखेकी हुन् ।

नेपालका मिडियाले यस्तो भड्काउने परम्परा कहिल्यै नसिकून् । भारत त दृष्टान्त राख्ने भाषा र विचारको थलो हो । यति धेरै द्वेष किन ? एकपटक बंगलादेशले क्रिकेटमा भारतलाई हराउँदा भारतीय च्यानलका एक एङ्कर रिसले पागल बने । भारतका नामी क्रिकेट उद्घोषक हर्ष भोग्लेले अङ्ग्रेजी कमेन्टरीमा भारतको विरोधी देशबारे बोल्दा हिन्दी फिल्म जगत्का महानायक अमिताभ बच्चनले ट्विट गर्दै त्यस कमेन्टरीलाई पूर्वाग्रही भनेका थिए । तर, उनीहरूले भाषाको अन्तर्राष्ट्रिय सन्दर्भ पनि हुन्छ भन्ने बुझेनन् । बच्चनले भोग्लेमाथि व्यङ्ग्य गरेपछि उक्त कमेन्टरी हटाइएको थियो । हिन्दी कमेन्टरीको स्वरूप भारतमुखी हुन्छ । भारतीय क्रिकेट कप्तान विराट कोहलीले एक पत्रकारसँग भनेका थिए, ‘भारतीय ब्याट्सम्यान मन पर्दैन भने भारतमा नबस ।’ यस्तै कुरा मलाई एक शिक्षकले सोधेका थिए, ‘नेपाली क्रिकेट खेल हेर्दैनौ ?’ ‘हेर्दिनँ । नेपाली फुटबल पनि हेर्दिनँ ।’ अनि उनले भने, ‘तिमी कस्तो नेपाली ?’

यो उनको राष्ट्रियताले भरिएको औसत टिप्पणी थियो । मलाई ब्राजिलको खेल हेर्न मन पर्छ । पाकिस्तानका खेलाडी मन पर्छ । टैगोरका गीत र सिद्धिचरणका कविता मन पर्छन् । नेपाली क्रिकेट हेर्दिनँ । माथि उल्लिखित एङ्कर, कोहली, बच्चन र शिक्षक एउटै स्केलमा पर्छन्- असहिष्णु । कोही हिंसात्मक । कोही क्षुद्र । कोही कुण्ठित । मिडियामा असभ्य भाषा, उत्तेजनाले भरिएको अशान्त स्वर बोकेका अशिक्षित एङ्करले गर्दा अन्तर्राष्ट्रिय समाजमा भारतको हास्यास्पद चरित्र देखिएको छ । यिनीहरू आजको ग्लोबल नागरिकको अवधारणा, दोहोरो नागरिकको वैचारिक दृष्टिकोण, सांस्कृतिक राष्ट्रवादबारे प्रस्ट हुन सकेका छैनन् । त्यसबारे पारदर्शी छैनन् । सिमानाबारे छलफल गर्न अक्षम छन् ।

मनीषाको भाषा असाध्यै सभ्य र बौद्धिक छ । उनी रिसाएर बोले पनि उनीसँग वाक् स्वतन्त्रता हुन्थ्यो । राष्ट्रलाई कसले के दिएको छ भन्ने विषय एक प्रतिगामी विचारधारा हो । यसबारे पछि छलफल गर्न सकिन्छ । एक छिनका लागि मानौँ एउटा राष्ट्रले एउटी अभिनेत्रीलाई धेरै धन-मान दिएको छ तर त्यसका लागि मनीषाले पनि आफ्ना रचनात्मक गतिविधि, बौद्धिक शक्ति, कला-कौशल, अभिनय आदि दिएकी छन् । उनी बलिउडमा एक विचारकका रूपमा स्थापित छिन् । भारतीय धरातलमा उनको बहुसांस्कृतिक योगदान आफैंमा कदरयोग्य छ । नेपाल, बंगलादेश, पाकिस्तान, इरान, अमेरिका, बेलायतका कलाकारको संलग्नताले कुनै देशको कला-संस्कृतिलाई प्रतिष्ठा प्राप्त हुन्छ । हलिउडको विश्वव्यापी प्रभाव विदेशी कलाकारको बहुसांस्कृतिक सम्मान गर्नाले पनि हुन जान्छ । कलाकारको योगदानको सम्मान गर्नु सभ्य शत्रुको पनि सांस्कृतिक कर्तव्य हो । भारत त नेपालको पुरानो मित्र मात्रै होइन, मिथकीय धरातलका सहभागी पनि हो ।

अन्त्यमा सांस्कृतिक राष्ट्रवादको तथ्य बुझ्नु रुचिकर हुन्छ होला । उत्तरऔपनिवेशिक लेखकहरूमा होमी भाभाजस्ताले सांस्कृतिक राष्ट्रवादबारे गम्भिर छलफल गरेका छन् । संस्कृतिसँगको सम्बन्ध राजनीतिक र नागरिकताको निकायबाट मात्रै हुँदैन । देशप्रतिको प्रेम र भावना त्यस देशको नागरिक नभए पनि सम्भव हुन्छ । स्मृति, इतिहास र भावनाले पनि राष्ट्रियता ल्याउँछ । मेरो तर्क के हो भने एकजना बेलायती-भारतीय बेलायतविरुद्ध भारतको जितमा खुसी हुँदैमा ऊ बेलायतविरोधी हुन जाँदैन । यति सांस्कृतिक साक्षरता भइदिएको भए भारतीय मिडियाले मनीषा कोइरालाको अपमान सायद गर्दैनथे । ती मिडियाको सांस्कृतिक र शैक्षिक पतन डरलाग्दो छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ १७, २०७७ ११:१९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×