मलर सदाको भोक

सरकारसँग भए डन्डा हुन्छ, नत्र ऊ रमिते मात्र बन्छ ।
उज्ज्वल प्रसाईं

सप्तरीका मलर सदा चार दिन भोकै बसे । पाँचौं दिन थेग्न नसकिने बुझेर खाना-खोजीमा निस्के, कोदालो उठाए, केही बेर हिँडे र ढले । भोकले उनलाई फेरि कहिल्यै उठ्न नदिने गरी ढाल्यो ।

मलर सदासँगै ‘भोकले अब कोही मर्नुपर्दैन’ भन्ने सरकारी आह्वान ढल्यो । सत्ताका नाराहरू प्रत्येक मलर सदाको मृत्युमा ढल्छन् र सत्ताधारीको हरेक नयाँ भाषणमा बौरिएर आउँछन् । ढल्नु र बौरिनुमा भेद नहुनु भनेको मूलतः अर्थहीन हुनु हो । नारालाई अर्थपूर्ण मान्नेहरू सत्ताको अन्नले ‘पूर्ण’ भइरहनेहरू मात्र हुन् ।

सरकारप्रतिको भरोसा फरक सवाल हो । सरकारको भरमा हिजो पनि थिएनन् सदाहरू, आज पनि छैनन् । कारण, मलर सदा मुसहर हुन्, मधेसी दलित हुन्, निमुखा हुन् र त्यसैकारण सत्ताले सधैं र सजिलै बेवास्ता गर्न सक्ने एक अति सीमान्त सत्य हुन् । पहुँचविहीनले सरकारको आडभरोसा पाउनु सुखद संयोग मात्र हो, केवल कहिलेकाहीँ घट्ने अनौठो घटना हो । त्यसैले उनीहरू कहिल्यै सरकारको भर पर्दैनन् । पहुँच हुनेहरूले सत्ताको खल्तीमा सोझै हात हालेर नगद, जिन्सी, तागत सबै निकाल्न सक्छन् । यसबारे थप भनिरहनु आवश्यक छैन किनभने उज्यालो सडकमा नाङ्गा तथ्यहरू नृत्यमग्न छन् । यी तथ्यहरूले भोकै मरेका (अ)नागरिकका लासछेउ पनि उस्तै नृत्य जारी राखेका छन् ।

अहिले मलर सदा बिते, तीन वर्षअघि कोशीमा आएको बाढीमा कमलु सदा बगे । कमलुका काकाले कोशी बगरमा उभिएर भतिजोको लास हेर्दै पत्रकारसँग भनेका थिए, ‘निमुखालाई सरकारले त हेर्दै हेर्दैन, भगवान्ले समेत नहेर्दा रहेछन् ।’ कमलुले आफूलाई पुर्ने ओभानो जमिनसम्म भेटेनन् । उनीहरूका नाममा एक फिट जमिन पनि थिएन । न धरतीको भर, न आकाशको । न सवर्ण समुदायको भर, न सवर्ण सत्ताको । कमलु र मलरहरू ‘सदा’ भएर जन्मनुलाई हाम्रो शक्ति संरचना र सामाजिक परिवेशले अभिशाप सिद्ध गरेको छ । कोरोना विषाणुले सधैं महामारी निम्त्याउँदैन, उनीहरूका लागि नबदलिएको समाज स्वयं जोखिमयुक्त धराप हो । थिति बदल्न नदिने राजनीतिले त्यस्तो धराप घरीघरी थापिरहन्छ, जुन विषाणुभन्दा बढ्ता भयकारी छ ।

सरकारी तथ्यांकले नै बताउँछ- १३ प्रतिशतभन्दा बढी दलितमध्ये जम्मा १ प्रतिशतको स्वामित्वमा मात्रै जमिन छ । मधेसका ४४ प्रतिशत दलित भूमिहीन छन् भने, करिब ९० प्रतिशतलाई आफ्नो जमिनको फसलले वर्षभरि खान पुग्दैन । यो कुनै नयाँ तथ्यांक होइन । करिब दस वर्षपहिलेको तथ्यांकमा फेरबदल नआएको मात्रै हो । तथ्यांक अद्यावधिक गरेर हेरे अवस्था अझ बिग्रेको हुन सक्छ । सकारात्मक बदलावको गति तीव्र होला भन्ने कुनै संकेत छैन ।

नेपालमा बाँझै राखिएका सयौं हेक्टर जमिनमा माटोसँग गाढा साइनो गाँसेका मुसहरकै स्वामित्व हुन्थ्यो भने कुनै मलर वा कमलु सदाले अकालमा मर्नुपर्ने थिएन । कोरोना महामारीले निम्त्याउने भोकमरीको सिकार भइएला भनेर उनीहरूले मात्र होइन, मुसहरइतर समुदायले पनि भयभीत हुनुपर्ने थिएन । बाँझा जमिनमा श्रम गरेर उनीहरूले उब्जाउने फसलले धेरै नेपालीको पेट भर्ने थियो । राणा, शाह र पछिका सवर्ण हाकिमले अनेक प्रपञ्चमार्फत जमिन कब्जा गरेर आफ्नो बनाउँदा, समुदायगत कृषि प्रणाली पनि सँगै विलुप्त भएको थियो । निजी स्वामित्वले आखिर जमिनसँग अत्यन्त गाढा सम्बन्ध भएको समुदायलाई जमिनबाटै बेदखल गरेको इतिहासले आधुनिक वर्तमानलाई गिज्याउन थालेको छ ।

खोस्रेर खाने आफ्नो जमिन नभएपछि, मलर सदाका सबै छोरा भारतको गुजरातमा श्रम गर्न गए । जमिनबाट खेदिएका सर्वहारालाई पुँजीले सस्ता श्रमिक बनाएर शोषण गर्ने हो । तन्नेरी सदाहरू कुनै गुजराती मालिकले जे चाह्यो त्यही गराउन सक्ने मजदुर भए । साबिक अवस्थामा मर्ने गरी काम गरे, जेनतेन पेट भरे । महामारी सुरु हुन नपाउँदै काम खोसियो, अलपत्र परे । बाबु बितेको उदास आँगनमा आइपुग्न खोज्दा कोरोना संक्रमित हुन सक्छन्, सिमानामै अर्को अलपत्रको सिकार हुन सक्छन् वा कथम् आइपुगिहाले भने फेरि नंग्रा तिखारेर बसेको गरिबीसँग जुध्न कति पनि साहस बाँकी नरहेको हुन सक्छ । ती क्लान्त शरीरमा जीवन सञ्चार गर्ने र मस्तिष्कमा हौसला भरिदिने यता कोही हुँदैन । सरकारसँग भए डन्डा हुन्छ, नत्र ऊ रमिते मात्र बन्छ ।

राजनीतिक परिवर्तनको फेहरिस्त लामो बनाउन सकिन्छ, गन्ती गरेर थुप्रै बुँदा तयार पार्न सकिन्छ । ती सबै बेकार भए भन्न खोजेको होइन । तर ती सफलतालाई स्थिर रहेको वा झन् बिग्रेको दलितको अवस्थाले गौण बनाएको छ । कोरोनाकालमै पटकपटक घटाइएका दलितद्वेषी घटना सम्झनु नै काफी छ । कमलु र मलर सदाले भोकै मर्नुपर्ने र मरेर पनि विभेद भोग्नुपर्ने थितिले परिवर्तनको यात्रा सुरु हुँदै विचलित भएछ भन्ने संकेत गर्छ । क्रान्ति सम्पन्न भएको ठान्नेहरूलाई यो यथार्थले के भन्छ ? दलितबारे अब विमर्शसम्म नचाहिने दाबी गरिरहेका दलका नेतालाई के भन्छ ? दलित शब्दकै ‘अब्युचरी’ लेख्न तम्सेका भारदारी विद्वान्लाई के भन्छ ? दशकौंपछि सुदूर भविष्यमा प्राप्त हुने सुन्दर समाजको परिकल्पनाका आधारमा राजनीति गर्नेहरूलाई के भन्दो हो ?

पहाड र सहरमा बस्ने दलितका अनेक दुःख आजभोलि मात्रै अखबारका विषय बन्न थालेका हुन् । अखबारका पानामा इज्जतिलो स्थान पाउन थालेदेखि मात्रै दलितका विविध समस्याबारे नेपाली बौद्धिक क्षेत्रमा विमर्श सुरु भएको हो । दलित समुदायका बौद्धिकहरू हस्तक्षेप गर्न सक्ने भएपछि सहरमा केही तरंग देखिएको हो । त्यति पनि नहुँदो हो त कमलु र मलर सदाहरू खबरसम्म बन्ने थिएनन् । गाउँ, देहात र खास गरी मधेसका दलित मरेपछि मात्रै खबर बन्ने गर्छन् । भोला पासवान र सोना खटिकजस्ता अपवादहरू आफैं तम्सेर खस भाषामा कलम घोट्न थालेपछि मात्रै हाम्रा ‘गफ’ मा मुसहरका सुखदुःख बेलाबेला सुनिन थालेका हुन् । यही गफ पनि सहन नसक्ने बुझक्कडहरूको सहरमा कुनै कमी छैन । उनीहरू उचालिएर भन्ने गर्छन्, ‘रक्सी खाने बानीले बिगारेको हो उनीहरूलाई । काम गरेर खानेले भोकै मर्नुपर्दैन अचेल ।’

प्रत्येक हिउँदमा निमुखा मधेसी मर्छन्, अखबारमा एक पंक्ति यस्तो दोहोरिन्छ- जाडोले कोही मर्दैन, सत्ताले मार्छ । प्रत्येक बाढी र पहिरोमा निमुखा भरिया वा गरिब किसानको ज्यान जान्छ, टीभीमा कोही आउँछ र भन्छ- प्रकृतिले होइन, मान्छे र उसले बनाएका संरचनाले विपत्ति निम्त्याउने हुन् । भूकम्प आओस् वा महामारी फैलियोस्, सञ्चारमा सुनिने कुनै स्वरले प्वाक्क भन्छ- विपत्ले आखिर जात र वर्ग भन्दैन ।

भन्ने ‘कुरा’ को कुनै खाँचो छैन, अभिव्यक्तिका बान्की पनि परीपरीका छन् । जमिनी जर्जर यथार्थ भने जस्ताको तस्तै रहन्छ । कोरोना महाव्याधि सुरु भएपछि अरुन्धती रोयले लेखिन्- यो संकट आफैंमा नयाँ दुनियाँमा प्रवेश गर्ने ‘पोर्टल’ अर्थात् द्वार बन्न सक्छ । उनले यो पनि लेखिन्- पुरानै ‘नर्मल’ मा फर्कनु त्रासदीपूर्ण हुनेछ । हालसम्म सतहमा आएका संकेतहरू हेर्दा लाग्छ, संकटले दक्षिणपन्थ, राष्ट्रवाद र फासीवादलाई थप मजबुत बनाउनेछ । बरु प्रगति र परिवर्तनका आन्दोलनहरू महाव्याधिको ढोकाबाटै क्षतिग्रस्त भएर नयाँ दुनियाँमा पुग्नेछन् । सग्लो फर्किनेमा तिनै हुनेछन् जो अहिले समाजको मूलधारमा, सत्तामा, शासनमा र हैकममा छन् ।

जमिनबाट बेदखल भएका मलर सदाहरूलाई भोकै मर्न नदिने हो भने वा गुजराती मालिकले कज्याउने सस्ता श्रमिक बन्न नदिने हो भने, संकटको यो ढोकाबाट परिवर्तनको आकांक्षालाई सग्लै पार लगाउन जरुरी छ । सत्तालाई होइन, समुदायलाई समतामूलक, सबल, स्वतन्त्र, प्रकृतिमैत्री र दिगो बनाउने सपना कोरल्न आवश्यक छ । प्रकाशित : जेष्ठ ९, २०७७ ०८:०७

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

मार्क्सेली दाह्रीको महिमा

सरकारी भइनसकेका कम्युनिस्टसँग रोमाञ्चकता बढी, विकल्प कम छन् । बलप्रयोगको अनिवार्य सिद्धान्तमा पुनर्विचार गर्नु अपराध हो भन्ने लाग्छ उनीहरूलाई ।
उज्ज्वल प्रसाईं

बहुसंख्यक मान्छे दु:खमा छन् । अत्यावश्यक वस्तु र सेवाबाट वञ्चितका दु:ख बहुविध छन् । सम्मानजनक जिन्दगी जिउन नपाउनेका बेहिसाब मनोवैज्ञानिक पीडा छन् । दु:खका यी पहाड शासकले बेपर्बाह चुल्याइदिए; दु:ख निवारणका विविध खोजलाई व्यवस्थाले निस्तेज तुल्याइदियो ।

प्रधानमन्त्री खड्गप्रसाद ओली ती सकल शासकलाई कुशलतापूर्वक प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन् । समाजको तीव्र दलीयकरण मात्रलाई लोकतन्त्र सम्झने र सोही अनुसार व्यवहार गर्ने छुट खड्गप्रसादहरूलाई व्यवस्थाले दिएको हो । व्यक्तिका हजार खोट औंल्याउने तर व्यवस्थालाई चुनौती दिने र विकल्पको अभ्यासस्वरूप सानो कामसम्म गर्न नसक्ने बौद्धिक अभ्यास होओस् वा राजनीति, त्यो महँगो विलास साबित हुने पक्का छ ।

एक थरीलाई व्यवस्थाको विकल्प जस्ता शब्दप्रति नै ठूलो भय छ । उनीहरूका लागि व्यवस्था बदल्ने चर्चा केवल उग्र वामपन्थी भाष्य हो । बहुदलीय प्रणाली र आवधिक निर्वाचन मात्रले धानेको लोकतन्त्र मास्ने प्रपञ्च हो । ‘क्रान्ति’ का गफसम्म पनि सुन्न नसक्ने मध्यमवर्गीय पढालेखाको संख्या बेवास्ता गर्न नसकिने छ । नेपालमा वा अन्यत्र कम्युनिस्ट पार्टीका नाममा भएका सबै आन्दोलनलाई फजुल साबित गर्नमा आफ्ना सारा बौद्धिक सामर्थ्यको खर्च गर्नेको संख्या ठूलो नभए पनि, तिनको स्वर उचो छ । पत्रिकामा होस् वा सामाजिक सञ्जालमा, ती फुसफुसाए पनि, त्यो सहजै ‘एम्प्लिफाई’ भइदिन्छ । कार्ल मार्क्सको फोटामा देखिने बाक्लो दाह्रीले नै रक्तचाप बढ्ने यो समूहले क्रान्तिको गफलाई नेपालको ‘माओवादी उपद्रो’ असफल भएको कथामा मात्रै सीमित राख्दैन, तुरुन्तै पिनोसे र होक्जामा पुग्छ ।

दोषको ठूलो भाग कथित कम्युनिस्ट आन्दोलन र हिजो अभ्यास गरिएका समाजवादमै छ, त्यसैले पुग्दो आलोचना पनि भइसकेको छ । आलोचना मात्रै पढेर बस्छु भन्नेलाई जिन्दगी बिताउन पुग्ने ठेली प्रकाशित भइसकेका छन् । व्यवस्था बदल्ने जस्ता शब्द वा आशयले भयभीत हुनेहरूको समस्या भने किञ्चित् फरक छ । असल व्यक्तिहरू सत्तामा पठाउँदा सबै ठीक हुन्छ भनेर सोच्ने बहुसंख्यकले रोजेका ‘असल व्यक्ति’ सत्तामा पुगेका छन् । खड्गप्रसाद ओलीका असल गुण एवं देश बनाउने उनको संकल्पबारे चौतर्फी चर्चा चलेको हिजोअस्ति मात्रै त हो । ओली अतुलनीय गुणले सुसज्जित व्यक्तित्व हुन् भनेर लेख्नेहरूको स्पर्धा नै सुरु भएको थियो त्यस बेला । उनको आलोचना गर्नेहरू परित्यक्त थिए । त्यस्ता सर्वगुणसम्पन्न मान्छेको नेतृत्वमा चलेको मुलुकमा केही पनि ठीक ढंगले चलिरहेको छैन । त्यसो त सर्वाधिक शक्तिको अभ्यास गरिरहेको ओली नेतृत्वको मन्त्रिमण्डलमा घनश्याम भुसाल र योगेश भट्टराई जस्ता अरू असल पनि त छन् ।

लाल क्रान्तिको रोमाञ्चकतामा रमाउन खोजिरहेकासँग पुराना दुईचार ब्लुप्रिन्टका सम्पादित संस्करण मात्र छन्, त्यही पल्टाउन थालेका होलान् ।

त्यसो भए अब के गर्ने त ? के फेरि अर्को असल व्यक्तिको खोजी गर्ने ? ‘यो देशमा म एउटा मानिस खोजिरहेछु’ भनेर पुरानै ज्ञानेन्द्रकालीन टेप बजाइरहने ? क्रान्तिको गफ सुन्न नचाहनेहरू नाजवाफ छन् । लोकतन्त्रको ब्यानरमा सञ्चालित बेकामे व्यवस्थाको विकल्पमा उन्नत लोकतन्त्रको कुनै चित्र उनीहरूसँग नहुनुले यो बौद्धिक अल्पता र छटपटी निम्त्याएको हो ।

अर्का थरीलाई लाग्छ, व्यवस्था बदल्ने भनेको रसियाली लेनिन वा चिनियाँ माओका नेपाली संस्करण उत्पादन गर्ने हो । हिजो उत्पादित स्थानीय संस्करणले काम अपूरै छोडे, त्यसैले पुरानो कारखाना सञ्चालन गरेर नयाँ प्रतिकृतिको पुनरुत्पादन सुरु गर्ने योजना हो । त्यसो गर्नेको संख्या सानो छ, तर पूर्णतया अप्रभावकारी छैन । सरकारी भइनसकेका कम्युनिस्टसँग रोमाञ्चकता बढी, विकल्प कम छन् । पुराना बन्दुकका खिया सफा गर्ने, रेडबुकमा नयाँ तर रातो गाता खोजेर लगाउने, मैलिएका राता झन्डा धोईधाई गर्नमै ज्यादा लगन देखाएका छन् उनीहरूले । बलप्रयोगको अनिवार्य सिद्धान्तमा पुनर्विचार गर्नु अपराध हो भन्ने नै लाग्छ उनीहरूलाई ।

पुराना बन्दुक कहाँ पड्काउने, राता झन्डा कसका हातमा दिएर कसलाई देखाउने, निर्क्योल गर्न सकेका छैनन् । उनीहरूले आफैंलाई सोधिरहेका छन्, ‘विकृतिका भयानक पहाड र शासकका क्रूर एवं भ्रष्ट चरित्र उदांगो भइसक्दा पनि लाखौं दुखियाहरू क्रान्तिमा किन होमिँदैनन् ? किन सब चुपचाप छन् ? संसदीय भासमा फेरि मान्छे किनबेच सुरु भइसक्यो तर कोही किन आन्दोलित हुँदैन ?’ मार्क्सको फोटामा देखिने बाक्लो दाह्रीमा मुग्ध रहने उनीहरू त्यतै फर्केर विस्मित हुँदा हुन् ।

लाल क्रान्तिको रोमाञ्चकतामा रमाउन खोजिरहेकासँग पुराना दुईचार ब्लुप्रिन्टका सम्पादित संस्करण मात्र छन्, त्यही पल्टाउन थालेका होलान् । माओ विचारबाट माओवादमा खासै अग्रसर नभई समाजवादको सी विचारधारा प्रतिपादन गर्ने चीनतर्फ धेरै कमरेडको ध्यानाकर्षित भएको हुन सक्छ । जोसेफ स्टालिन कति प्रतिशत सही छन् ? माओले भनेको ७० प्रतिशत सहीको हिसाबमा केकति थप्नु वा घटाउनु पर्ने हो ? एन्टोनियो ग्राम्सीले सांस्कृतिक आयाम जोडेर क्रान्तिलाई कति प्रतिशत भ्रष्टीकरण गरे ? क्रान्तिका लागि तयारी गर्ने कतिपय कमरेडको घरबन्दीको समय यस्तै हिसाबकिताबमा बितिरहेको हुन सक्छ ।

नेपाल हाल दलाल पुँजीवादी अवस्थामा रहेको निर्क्योलमा अडिएका अर्का थरी वामपन्थीलाई खासै हतार छैन । लेनिनको यामानको छायाले छोपेका मार्क्स, उनको दाह्री एवं उनका असली विचार अब सग्लो देखिन थालेका छन् भन्नेमा उनीहरू ढुक्क छन् । दलाल चरित्रको पटाक्षेपपश्चात् पुँजीवादको सबल हुर्काइको पर्खाइमा बसेका उनीहरूका लागि ओली–प्रवृत्ति क्रान्तिको तयारी ब्लुप्रिन्टमा पहिल्यै सुनिश्चित सामान्य परिघटना मात्रै हो । ओलीमा परेको महेन्द्रको छायालाई पनि उनीहरूले अस्वीकार गरे जस्तो लाग्दैन । उनीहरू स्पष्ट छन्, आफू कम्युनिस्ट नै भए पनि नेपालको पुँजीवादले पूर्णता नपाउन्जेल क्रान्तिका लागि हतार नगर्ने बलियो ठहरमा स्थिर छन् ।

माथि उल्लिखित सबै थरी कम्युनिस्टहरू सन् २००८ को आर्थिक मन्दीका बेला कार्ल मार्क्सकृत ‘पुँजी’ का हजारौं ठेली बिक्री भएकामा औधी खुसी थिए । नश्वर पुँजीवादको अन्त्य सन्निकट रहेको संकेतका रूपमा सो घटनाले उनीहरूलाई फुर्क्याएको थियो । दुईचार वर्ष त्यही खुसीमा उनीहरूले दुनियाँमा उज्यालो मात्रै देखिरहे । तर, एकातिर ‘पुँजी’ को थोक प्रकाशन एवं वितरण चलिरह्यो, अर्कातिर सत्ताको उपयोग गर्दै पुँजीवादले बजार र नवउदारवादको मजबुत संरक्षण गरिरह्यो । यो प्रक्रिया अघि बढ्दै जाँदा डोनाल्ड ट्रम्पको उदय भयो । यस्तो कसरी भयो ? उनीहरूले पुरानै ब्लुप्रिन्टका आधारमा ट्रम्प र बोल्सोनारोहरूको उदयलाई पनि सामान्य परिघटना नै पुष्टि गरिसकेका छन् ।

२००८ मा पश्चिमाले मार्क्सलाई ब्युँताएकामा मक्ख परेका भारतीय कम्युनिस्ट कार्यकर्ता २०१४ सम्म पुग्दा नरेन्द्र मोदीका प्रशंसक बन्न थालेका थिए । २०१९ मा त्यो उपक्रमले पूर्णता पायो । त्यसै गरी २००८ मा खुसी भएका एक थरी नेपाली कमरेडहरूले दक्षिणपन्थी राजनीतिका प्रवर्द्धक खड्प्रसाद ओलीलाई पार्टीको मात्र होइन, सिंगो मुलुकको सर्वेसर्वा बनाइदिए । ओली विचारधारामा आधारित संविधानलाई संसारको सर्वोत्कृष्ट संविधान भनेर गीत गाए ।

कोरोनाले निम्त्याएको त्रासदीले फेरि ‘पुँजी’ बिकाउन सक्छ । नवउदारवादले काम काट्दैन भन्नेहरूमा स्वयं नवउदारवादीहरू नै अग्रपंक्तिमा आउन थालिसके । बढ्दो असमानता सम्बोधन गर्दै उदारवादी व्यवस्थाको संवर्द्धन गर्न मार्क्सका विचार सहयोगी छन् भन्न थालिसके । पुँजीवादी व्यवस्थालाई उदांगो पारिदिएकामा वामपन्थीहरू पनि मक्ख परिरहेका छन् । कोरोनापछिको दुनियाँमा मार्क्सका दाह्री अझै उज्यालिनेमा उनीहरू ढुक्क हुन सक्छन् । तर त्यस्तो हुन नसके के गर्ने भन्नेमा उनीहरूसँग कुनै नयाँ परिकल्पना छैन ।

पुँजीवादले निर्धारण गरेभन्दा फरक एवं विविध आर्थिक सम्बन्धहरू अझै छन् दुनियाँमा । पुँजीको दबदबा ठूलो छ तर नाफा मात्रको सञ्जालमा अहिले पनि सम्पूर्ण संसार जेलिएको होइन । पुँजीको जालोभन्दा बाहिर रहेका अभ्यासमा प्रशस्त ध्यान नपुगेको भने सत्य हो । त्यस्ता पुँजीभन्दा अलग आर्थिक सम्बन्धमार्फत व्यक्ति र समुदायको हित गर्ने कोसिसको खोजी कम भएको हो । लोकतन्त्रलाई उन्नत बनाउन चाहनेले त्यस्ता सम्बन्धबारे भएका अध्ययन र अभ्यासहरू खोज्न सक्छन्, तिनको विस्तारित रूपबारे सोच्न सक्छन् । शिक्षा, स्वास्थ्य, ज्ञान उत्पादनका उपक्रम एवं अर्थतन्त्रलाई समुदायमा फर्काउने विविधतापूर्ण प्रयत्नबारे बहस थालनी गर्न सक्छन् । व्यवस्था बदल्ने एक मात्र होइन, अनेक विकल्पबारे छलफल सुरु गर्न सक्छन् । मार्क्सको दाह्रीले तर्सनु वा उनका दाह्रीमै अल्झिरहनु कुनै विकल्प होइन ।

प्रकाशित : वैशाख २६, २०७७ ०८:४९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×