वैचारिक दुर्भिक्षको सादा टिपोट

उज्ज्वल प्रसाईं

स्थिर क्यानभासका धर्सा एवं रंगमार्फत व्यक्ति र प्रवृत्तिका तीव्रतम बदलाव व्यक्त गर्न अप्ठ्यारो होला । अनेकवली चलायमान दृश्यलाई बेग्लाबेग्लै क्यानभासमा पोतेर गरिने शृंखलाबद्ध कलाकर्मबाट बदलावको असंगत आयाम कति अभिव्यक्त हुन्छ, गैरकलाकारलाई अन्दाज गर्न गाह्रो छ । व्यक्तिका क्षणवादी गुण वा समूहले खेलेका अनपेक्षित चिप्लेटी अभिव्यक्त गर्न कविताको सामर्थ्य बढ्ता उपयोगी हुन सक्छ ।

स्थूल परिवर्तनको कथा बताउन त्यति असहज नहोला, तर व्यवहारको सूक्ष्मतामा अभिव्यक्त असंगत परिवर्तनलाई अभिव्यक्त गर्न कविता नै आवश्यक हुन सक्छ । उत्थान र पतनका एकरेखीय वर्णनले निर्मित आख्यानमा चलायमान चरित्रका सूक्ष्म र स्थूल दुवै आयाम खिच्न सजिलो हुँदैन ।


उदाहरणका लागि, माओत्से तुङको ‘अन कन्ट्राडिक्सन’ बाट दीक्षित, हिंसात्मक संघर्षको नेतृत्व गरिसकेको कम्युनिस्ट नेताको उत्तरआधुनिक भन्न मिल्ने आध्यात्मिक गुरुसँगको वैचारिक निकटता कसरी अभिव्यक्त गर्ने ? सैद्धान्तिक स्खलनको कथ्य अपूरो हुन सक्छ । षड्यन्त्र सिद्धान्तका पुराना अस्त्रले रचिएको कलाविहीन निबन्ध असमर्थ प्रमाणित भइसकेको छ । नाटकमा नवीन प्रयोग आवश्यक पर्न सक्छ । छोटो समयमै ज्यादा प्रयोग गरेर ‘क्लिसे’ हुने तरखरमा भएको ‘दलाल पुँजीवाद’ को सैद्धान्तिक आवरणमा सज्जित एन्टी–हिरो चरित्र मात्रले पनि सांगोपांग चित्र उतार्न नसक्ला । वैचारिक दुर्भिक्षको नीतिकथाले त्यो चरित्र स्वयंलाई अन्याय गर्ला । चरित्रका सबै आयाम समेटिएको नेपाली राजनीतिक ‘महाभारत’ रच्ने हिम्मत गर्ने असल कलाकार कसो नआउलान् ? अखबारी स्तम्भका असंख्य सीमिततामा त्यस्तो जोखिमपूर्ण प्रयत्न नगर्नु पाठक, लेखक र प्रकाशक सबैका लागि श्रेयष्कर हुन्छ । त्यसैले अहिलेलाई केवल एक सादा टिपोट ।


सद्गुरु भनिने भारतीय योगी जग्गी वासुदेवबारे केही अनुच्छेद नलेखी यो टिपोट पूर्ण हुँदैन । दुई दशकदेखि भारत र अमेरिकामा योगीका रूपमा प्रख्यात जग्गीको ईशा फाउन्डेसन नामको उत्तिकै चर्चित संस्था छ । अन्य भारतीय ‘बाबा’ हरू जस्तै जग्गी पनि बोलक्कड छन् । लामो सेतो दाह्रीसहितको सौम्य व्यक्तित्व प्रदर्शन गरेर मुसुमुसु हाँस्दै बोल्दा अघिल्तिरका मान्छेको ध्यान र धैर्य खिच्न सक्छन् उनी । अक्सर अंग्रेजी भाषाका उनका भिडियो प्रवचन र अन्तर्वार्ताहरू युट्युब जस्ता सामाजिक सञ्जालमा धेरैले हेर्छन् । अरू योगीले झैँ उनले पनि योगका केही पुराना विधि अपनाएका छन् । सेल्फ हेल्प गुरुका रूपमा मध्यमवर्गीय जीवन सहज, शान्त र समृद्ध बनाउने केही यथानाम सूत्रहरू मथेर धाराप्रवाह प्रवचन दिन्छन् । कर्पोरेट कम्पनीका कामदारलाई उपयोगी सूत्रबद्ध योग एवं सकारात्मक सोच मार्का तालिम उनको मुख्य विधा हो । त्यसो त योगीका रूपमा चर्चामा आउनुअघि जग्गी आफै सानोतिनो व्यापारी थिए ।


जग्गी अचेल नदी बचाउ अभियानमा लागेका छन् । उनको संस्था ईशा फाउन्डेसनमार्फत काभेरीजस्ता सुकेका नदीको पुनर्जीवनका लागि नागरिक अभियान सञ्चालन भइरहेको छ । नदी बचाउ अभियान पनि योग–तालिम जस्तै सूत्रबद्ध छ । नदी किनारमा वृक्षरोपण गर्ने, खोलाको फोहोर हटाउने, पानीको बहावका लागि नदी खनेर गहिरो बनाउने जस्ता सूत्रको प्रयोगबाट मृतप्रायः नदीलाई जीवन्त बनाउने उद्घोष गरेका छन् । भारतीय सरकारले उपयुक्त ठानेको विभिन्न नदी जोड्ने अर्थात् ‘रिभर इन्टरलिङ्किङ’ परियोजनाको कुनै समय आलोचना गरेका जग्गीले आफ्नो अभियानमा त्यसैलाई सकारेका छन् । एकातिर त्यस्तो उपाय अपनाउनु महँगो पर्छ र घातक हुन सक्छ भन्ने र अर्कातिर सोही उपाय अवलम्बन गर्न लगाउने उनको दोहोरो चरित्रबारे धेरै सामग्री प्रकाशित छन् ।


नदीको मृत्यु हुनुका पछिल्तिर केही कारण मुख्य छन् । ‘द भ्यानिसिङ : इन्डियाज वाइल्डलाइफ क्राइसिस’ शीर्षक पुस्तककी लेखक प्रेरणा सिंह बिन्द्राका अनुसार एकपछि अर्को ठूलो बाँध बाँधिनु, नदीको प्रयोगमार्फत गरिने पारवहनका लागि नेसनल वाटरवेज एक्ट–२०१६ जस्ता कानुन लागू गरिनु, बेपर्बाह जंगल फँडानी हुनु र विभिन्न नदी जोड्ने ‘रिभर लिङ्किङ’ परियोजना सञ्चालन गरिनुले नदीहरू मृतप्रायः बनेका हुन् । जग्गीको नदी बचाउ अभियानमा यी कुनै विषय उठान गरिएका छैनन् । मुख्य कारणहरूको निवारण गर्ने मनसुबासम्म राखिएको छैन । बरु जग्गीको नदी बचाउ अभियान यसअघि चर्चा कमाएर असफल सिद्ध भएको अर्का ‘बाबा’ रविशंकरको ‘यमुना एक्सन प्लान’ को केही विस्तारित रूप मात्रै हो । रविशंकरको संस्था आर्ट अफ लिभिङले सञ्चालन गरेको परियोजनालाई सरकार मात्र नभई संयुक्त राष्ट्रसंघ लगायत ठूला गैरसरकारी संस्थाले समेत सघाएका थिए ।


आर्ट अफ लिभिङ र ईशा फाउन्डेसन जस्ता संस्थाले ल्याएका कार्यक्रम विषयवस्तुका दृष्टिले खोक्रा तर प्रियतावादी हुन्छन् भन्ने विज्ञहरूको ठहर छ । गत वर्षको अगस्ट महिनामा दिल्ली विश्वविद्यालयकी समाजशास्त्री श्रीरूपा भट्टाचार्यले इकोनोमिक एन्ड पोलिटिकल विक्लीका लागि यसै विषयमा एउटा खोजमूलक लेख लेखेकी छन् । ‘ग्राउन्डवाटर, गुरुज एन्ड गभर्मेन्टालिटी : सेवा इन द नियोलिबरल डेभलपमेन्ट रेजिम इन इन्डिया’ शीर्षक सो लेखमा समाजसेवाको आवरणमा भारतीय बाबाहरूले नवउदारवादी विकासका घातक नीति एवं परियोजनालाई कसरी टेवा पुर्‍याएका छन् भनेर प्राज्ञिक विश्लेषण गरिएको छ ।


अध्येता प्रेरणाले औँल्याएका नदी–बरबादीका मुख्य कारणलाई बढी जटिल बनाउन रविशंकर एवं जग्गीका अभियानले खेलेका भूमिकाबारे थप अध्ययन भइरहेका छन् । साथै जग्गी लगायतले प्रचलित तुल्याएका उपायहरू वैज्ञानिक रूपमा समस्याग्रस्त भएको भन्दै सो विषयमा लामो समयदेखि काम गर्दै आएका संस्था एवं व्यक्तिले बौद्धिक हस्तक्षेप गर्ने कोसिस पनि गरेका छन् । जग्गीले आह्वान गरेको ‘काभेरी कलिङ’ अभियानलाई सघाउन हलिउडका कलाकार लियानार्डो डी क्याप्रियोले सार्वजनिक ऐक्यबद्धता जाहेर गरेपछि केही संस्था र व्यक्तिले उनलाई पत्र लेखेर ऐक्यबद्धता फिर्ता लिइदिन अनुरोध गरेका थिए ।


‘क्लाइमेट एक्टिभिस्ट’ का रूपमा समेत परिचित ख्यातिप्राप्त कलाकारले गरेको समर्थन प्रत्युत्पादक हुन सक्ने भनेर सो पत्र लेखिएको थियो । जग्गीले काभेरी किनारमा २४२ करोड बिरुवा रोप्ने अभियान सञ्चालन गरेका थिए । अभियन्ताहरूको पत्रमा ‘ईशा फाउन्डेसनको अत्यन्त एकांगी र स्थानीय पर्यावरणीय यथार्थलाई आत्मसात् नगरी चलाइएको अभियानले काभेरी र यसका सन्तानको अहित गर्ने’ बताइएको थियो । भारतीय जनताले धेरैपहिले त्याज्य मानेको ‘मोनोकल्चरिस्ट’ उपाय अपनाएर समस्या थप्न खोजेकामा अभियन्ताहरूले चिन्ता व्यक्त गरेका थिए । सो पत्र लेख्नेमा सम्बन्धित क्षेत्रमा काम गरेका २३ व्यक्तित्व एवं ९५ सम्बन्धित संस्था थिए ।


जग्गीको नदी बचाउ अभियानमा नरेन्द्र मोदीको केन्द्र सरकारका साथै योगी आदित्यनाथको प्रान्तीय सरकार दुवैको आशीर्वाद छ । आशाराम जस्ता केही चर्चित बाबाका हर्कत बाहिरिएसँगै भयभीत बाबाहरूले भारतीय सत्ताको ‘मोलाहिजा’ सुरु गरेको सिलसिलासँग जोडेर जग्गीको मोदी–मोहलाई बुझ्नुपर्ने तथ्यपरक विश्लेषण प्रकाशित छन् । भारत सरकारले लागू गरेको नागरिक संशोधन ऐन (सीएए) संविधानको मर्मविपरीत भएकामा विद्यार्थी, युवा, प्राज्ञिक समुदायले आन्दोलन गरिरहेका बेला जग्गी वासुदेवले सीएएको बचाउ गरेका छन् । त्यति मात्र होइन, सीएएको विरोधमा उत्रेका सबै नागरिकलाई अतिवादी भड्कावमा फसेको आरोपसमेत लगाएका छन् । आफूले ऐन पूरै नपढेको र नबुझेको स्वीकार गरेरै उनले सीएएको बिनासर्त समर्थन गरेकामा कसैले आश्चर्य मानेन । कारण, उनी मोदीका वफादार आध्यात्मिक सिपाही भएको सबैले बुझेका थिए ।


जग्गी वासुदेवबारे यी तथ्य उल्लेख गरिसकेपछि नेपालका मार्क्सवादी तथा माओवादी नेताद्वय पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ एवं नारायणकाजी श्रेष्ठ ‘प्रकाश’ का हालसालैका महत्त्वपूर्ण अभिव्यक्तिहरू साभार गर्नु सान्दर्भिक हुन्छ । २०१९ अगस्ट १३ का दिन कमरेड प्रकाशले आफ्नो आधिकारिक ट्वीटर ह्यान्डलमा अंग्रेजीमा लेखे, ‘नेपाल संसारको सबैभन्दा अनुपम र अद्भुत मुलुक भएको सद्गुरुले मलाई बताउनुभयो । नेपालको अनुपम चरित्र संवर्द्धन गर्दै विकासको नमुना तयार पार्ने उपयुक्त बेला भएको उल्लेख गर्नुभयो । विकास भनेको सम्पूर्ण विगतको भक्षण होइन, उहाँले थप्नुभयो ।’ केही दिनपहिले सम्पन्न कान्तिपुर कन्क्लेभको एक चर्चित सत्रमा कुन पुस्तक पढ्दै हुनुहुन्छ भन्ने प्रश्नको जवाफ दिँदै कमरेड प्रचण्डले भने, ‘म आजकल सद्गुरुका प्रवचनहरू सुन्ने गर्छु ।’ उनले यति भनेपछि सभामा ठूलो हाँसो गुन्जियो । हाँसोलाई सम्बोधन गर्दै उनले थपे, ‘भ्रममा नपर्नुहोला, सद्गुरुजत्तिको भौतिकवादी कोही छैन ।’ प्रचण्ड र प्रकाशहरू अचेल नगरको विकासका लागि महायज्ञको आयोजना गर्छन्, विकास र समृद्धिको मोडल खोज्न जग्गी वासुदेवका प्रवचन सुन्छन् ।


क्षणक्षणमा अनेक रूप देखाइरहेका कमरेडहरूको गुरु–सत्संगको भने एउटा खास शृंखला छ । धर्मनिरपेक्ष राज्यका पक्षधरविरुद्ध सार्वजनिक धर्मयुद्धको घोषणा गर्ने कमल नयनाचार्यदेखि बालगुरु भनिने आदित्यमणिसम्म, चितवन पुगेर ‘बेनकाव’ भएका महाराज स्वामी बालयोगेश्वरदेखि जग्गी वासुदेवसम्म । यी सबैसँग कमरेडहरू संवाद र संगतमा छन् । के कारणले ? पर्गेल्नुपर्ने प्रश्न धेरै छन् । जस्तो— हिजो पढेका मार्क्सवादका ऋचाले शीतल बनाउन नसकेको हृदयको छटपटी कति र मस्तिष्कमा आरोपित बजारुमोह कति ? माओ र मार्क्सका ठेलीमा समृद्धिको मार्ग फेला नपर्दाको छटपटी कति र वृद्धत्व निःसृत असंगत सोच कति ? भ्रम कति र ढोङ कति ? धर्म कति र राष्ट्रवाद कति ? ‘मेटामोर्फोसिस’ को काफ्कामय कथ्यले यी सबै प्रश्नको सम्यक् उत्तर दिन सक्दैन । नेपाली राजनीतिको पछिल्लो पटाक्षेप बुझ्न र त्यसलाई कलात्मक अभिव्यक्ति दिन विलक्षण प्रतिभा चाहिन्छ ।


प्रकाशित : फाल्गुन २, २०७६ ०८:२१

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

‘उदार तानाशाह’ को त्यो सपना 

उज्ज्वल प्रसाईं

२०६९ कात्तिक १३ गते कान्तिपुरको विचारपृष्ठमा प्रकाशित एउटा लेखको शीर्षक थियो— ‘उदार तानाशाह’ को खोजी । चर्चित बैंकर अनिल शाहको सो लेखमा तिनताक धेरैको ध्यानाकृष्ट भयो । पहिलो संविधानसभा असफल भएको पृष्ठभूमिमा शाहले तानाशाहको खोजी गरे । तानाशाह जन्माउन सक्ने राजतन्त्रलाई भर्खरै बिदा गरिएकाले फर्कन नसक्ने र सैनिक तानाशाहले पनि समस्या सुल्झाउन नसक्ने उनको अड्कल थियो ।

बरु निर्वाचनबाट जनताको मत पाएर चुनिएको तानाशाहले नेपालका समस्याको हल गर्न सक्ने अनुमान गरे । उदार तानाशाही शासकको निर्वाचनका लागि मार्गप्रशस्त गर्न उनले तत्कालीन राष्ट्रपति रामवरण यादवलाई सल्लाह दिए । अनिल शाहको सुझाव चर्चित बन्यो, तर कार्यान्वयन भएन ।

उदार तानाशाहको सार्वजनिक चाहना व्यक्त गर्ने कारणहरू अनेक थिए होलान् । तीमध्ये एउटा कारण थियो— पहिचानमा आधारित संघीयताको माग । उक्त राजनीतिक मागले काठमाडौंका बुद्धिजीवीको उल्लेख्य तप्कालाई अत्त्याएको थियो । आत्तिनेमध्ये धेरैले संघीयतालाई रुचाएका थिएनन् । शक्ति र स्रोतको केन्द्र काठमाडौंले निर्धारण गरेको आर्थिक एवं सांस्कृतिक साँचोमा कैद सिंगो नेपालको पथान्तरण हुँदा आफ्नो अस्तित्व संकटमा पर्न सक्छ भन्ने धेरैको अन्दाज थियो । वर्चस्वशाली समूहको एकाधिकार कमजोर नभई संघीयताको असली कार्यान्वयन हुनसक्ने पनि थिएन । उनीहरू आत्तिनका लागि त्यति नै पर्याप्त कारण भयो ।

आफ्नो कुल, वंश र वर्गको चिन्तालाई सिंगो देशको दु:खका रूपमा व्यक्त गर्न वाचाल काठमाडौं–बुद्धिजीवीले संघीयतालाई देश टुक्र्याउने षड्यन्त्रका रूपमा व्याख्या गरे । त्यसमाथि बहिष्कृत समुदायले आफ्नो पहिचानलाई संघीयताको मागसँग मिसाइदिए । पहिचानमा आधारित संघीयताको खाका अघि सारेर राजनीति गर्ने साना–ठूला धेरै पार्टी थिए, जसको नेता माओवादी थियो ।

काठमाडौंको वैचारिकी निर्माण गर्ने ‘मसीजीवी’ हरूको ठूलो तप्काले पहिचानको माग राख्ने दलहरूको कमान्डर माओवादीलाई राजनीतिक पार्टी नभई ‘चम्बलका डाकाजस्ता मान्छेको झुन्ड हो’ भनी व्याख्या गर्थ्यो । बहिष्कृत समुदायको आकांक्षालाई पश्चिमाले आफूअनुकूल चलाइदिएको ‘आइडिन्टिटी पोलिटिक्स’ को जालोका रूपमा चित्रण गर्थ्यो । एकातिर वर्चस्वशाली समूहको आतेश, अर्कातिर पहिचानको माग राख्ने माओवादीसहितका शक्तिहरूले उरालेको ठूलो स्वरका कारण भयकारी अन्योल छायो । सकस बढ्दै जाँदा अनिल शाहहरू तानाशाहको खोजीमा लागे । आफ्नो खोजीलाई पुट दिन उनले लेखे— ‘युवादेखि वृद्ध सबैको मुखबाट एउटा उदार तानाशाह चाहिएको आवाज उठ्न थालेको छ ।’

तिनताक खोजी गरिए जस्तो रूपरंग र स्वभावसँग कति मिल्छ, थाहा छैन, तर पछिल्ला केही सरकारी कदमलाई संकेत मान्दा, सात वर्षपछि अनिल शाहको माग पूरा हुन थालेको देखिन्छ । पहिचान सहितको संघीयताको माग राख्ने प्रचण्ड नेतृत्वको माओवादीलाई सहजै ‘को–अप्ट’ गरेर प्रधानमन्त्री केपी ओली सर्वशक्तिमान बनेका हुन् । मधेस आन्दोलनको हार एवं महेन्द्रीय राष्ट्रवादको जितले उनको उदय निश्चित गरिदिएको हो । भारतलाई तह लगाउन सक्ने बलियो शासकका रूपमा उनलाई काठमाडौंको ‘स्थायी सत्ता’ ले स्विकारेको हो । साथै नेपालका सबै समस्याको हल गर्दै समृद्धिको शिखरमा पुर्‍याउने एक्लो मसिहाका रूपमा आमसञ्चारले पनि उनैलाई प्रोजेक्ट गरेको हो ।

परिस्थितिको परिबन्दले औपचारिक दस्तावेजमा जेसुकै लेखेको भए पनि, बाहिरी वक्तव्यमा जे भने पनि, ओली र उनका कमरेडहरू संघीयता रुचाउँदैनन् । संघीयतालाई जबरजस्ती स्विकारेका उनीहरू बहिष्कृत समुदायका पहिचानका आकांक्षा सम्बोधन नगर्न हदैसम्म चनाखो छन् । प्रदेश ३ लाई ‘वाग्मती प्रदेश’ नाम दिन नेकपा नेतृत्वले गरेको हस्तक्षेपले त्यही चनाखोपनलाई स्पष्ट पारेको हो । संघीयता कार्यान्वयनको एउटै सर्त छ— ओलीले चाहे अनुरूप अभ्यास हुनुपर्छ । कुनै दिन आवश्यक ठाने भने उनले संघीयताकै खारेजीको तयारी गर्न सक्छन् । कारण, अनिल शाहको लेखमा चाहना राखिए जस्तै शक्तिको निर्बाध अभ्यास गर्न सक्ने ठाउँमा छन् ओली ।

भूराजनीतिक चंगुलबाट आफूलाई जोगाउन सके, अहिले ओलीका लागि कुनै पनि राजनीतिक शक्ति चुनौती होइन । नेकपाभित्र आफूले खोजेजस्तो पद र प्रतिष्ठा नपाउँदा रिसाएका उनका कमरेडहरू वैचारिक रूपमा उनीभन्दा अलग छैनन् । तिनलाई थुमथुम्याउन सक्दा उनको जयगान सुरु भइहाल्छ । संघीयता, पहिचान, समानुपातिक समावेशिता एवं धर्मनिरपेक्षता जस्ता विषयमा कुनै वैचारिक अन्तर नभएको पार्टी नेपाली कांग्रेस सबैभन्दा ठूलो प्रतिपक्ष हो । विचार एवं संगठनका दृष्टिले पतनको बाटामा द्रुत रहेको पार्टीबारे अध्ययन गर्नेलाई विद्यमान नेपाली कांग्रेस सबैभन्दा उपयुक्त केस स्टडी हुनसक्छ । त्यसैले कांग्रेस ओलीका लागि कुनै पनि मानेमा चुनौती होइन । मधेसकेन्द्रित दलहरूलाई तिनकै हलुकापन र राजनीतिक बेइमानीले बलियो राजनीतिक शक्ति बन्नबाट निषेध गरेको छ । प्रधानमन्त्री ओलीले चाहेको ठाउँमा उपयोग गर्ने गोटी हुनुमा उनीहरूले आफ्नो उच्चतम सफलता देखेका छन् ।

शक्तिको निर्बाध उपयोग गर्ने कोसिसमै ओली र उनका कमरेडहरूले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता खुम्च्याउने योजना बुनेका हुन् । निर्बाध शक्तिको उपयोगका लागि सहज हुन्छ भनेर नै नेपाली सेनालाई नागरिकमाथि सोझै निगरानी गर्नसक्ने अधिकार दिन खोजिएको हो । सेनाको गुप्तचरीलाई थप बलशाली बनाउन प्रस्तावित विधेयकमा राखिएका प्रावधान पास गराउने यथेष्ट प्रयत्न गरिएको छ । ती प्रावधान समाविष्ट हुनु नै सत्ताधारीको उन्मादी मनोदशाको संकेत हो । प्रहरीले जस्ता रवैया अपनाएर नागरिकलाई ‘अनुशासन’ सिकाउन खोज्दै छ, त्यो आफैमा डरलाग्दो संकेत हो । सत्ताधारी राजनीतिक शक्तिको आड नभई प्रहरीले नागरिकको लोकतान्त्रिक हक खोस्ने आँट गर्न सक्दैन । राजनीतिक पहुँचको आडमा भएका अपराधका घटना एवं भ्रष्टाचारको फेहरिस्त यहाँ दोहोर्‍याउन आवश्यक छैन ।

उदार तानाशाहको परिभाषामा अरू कस्ता गुण पर्छन्, अनिल शाहको लेखमा सबै खुल्दैन । पछिल्लो समय सतहमा देखिएका अरू केही संकेत हेरौँ । सामाजिक सञ्जालमा नियन्त्रण गर्ने कोसिस, आमसञ्चारले गरेका सामान्य आलोचनाविरुद्ध निरन्तर प्रहार, सूचना लुकाउन ऊर्जा र स्रोतको उल्लेख्य लगानी, प्रोपोगान्डा–उद्यममा सक्दो लगानी, नजिकका व्यापारिक घरानालाई सम्पूर्ण राज्यशक्तिको आड, प्रश्न गर्ने नेता–कार्यकर्तालाई लगाम लगाउने प्रस्ताव केन्द्रीय कमिटीबाट अनुमोदन गराउने प्रयत्न । करको दायरा फराकिलो पारेर मुलुकलाई धनी बनाउने नाममा विदेशी किताबमा अतिरिक्त कर लगाउनुलाई पनि त्यही सिलसिलामा जोड्न सकिन्छ । कर मात्र लगाइएको होइन, किताब आयात गर्ने व्यापारीलाई अनेक उल्झनमा पारिएको छ । अर्थात्, नागरिकलाई अध्ययन–अनुसन्धान एवं वैचारिक अन्तरक्रियामा सहभागी नहुन बाध्य पारिँदै छ ।

यति हुँदा पनि नागरिक तहबाट प्रतिरोध निम्छरो छ । काठमाडौंको बुद्धिजीवी तप्कामा ज्ञानेन्द्र शाहप्रति वफादारहरूको अझै उल्लेख्य प्रभाव छ, उनीहरू ओलीसँग खुसी छैनन् । ओलीको दक्षिणपन्थ धारिलो नभएको, पञ्चायतजतिको हुन नसकेकोमा उनीहरू रिसाएका हुन् । तिनले गर्ने विरोधमा लोकतन्त्रको गुन्जायस हुने कुरै भएन । कांग्रेसमा अहिले खुइलिसकेको ‘सेन्टर–लेफ्ट’ को झझल्कोमा मुग्ध भइरहने अर्का थरी बुद्धिजीवीले मलिन स्वरमा ओली शासनको विरोध गर्छन् । मूलत: पुराना कम्युनिस्ट तानाशाहको स्मरण गर्दै ओली त्यही मार्गका नवपथिक हुन् भन्ने कथा दोहोर्‍याइरहन्छन् । उनीहरूको गनगनमा कुनै आकर्षण छैन । प्रचण्डप्रति सहिष्णु बन्न थालेकामा ओलीसँग आक्रोशित अरू केही काठमाडौंकेन्द्रित उदार मसीजीवीहरूले देखेको अन्तिम सपना हो— १९९० को दशकको नेपाल । उनीहरूका अनुसार, त्यस बेला मुलुक ‘अटोपाइलट’ मा बसेर प्रगतिपथमा लम्किरहेको थियो ।

उनीहरूको प्रतिरोध त्यो सपनासम्म सीमित छ । त्यसबाहेकका काठमाडौं–मसीजीवीको उल्लेख्य संख्याले ओली डक्ट्रिन स्विकारेका छन् । स्विकारेका मात्र होइनन्, महेन्द्र शाहप्रति नोस्टाल्जिक हुँदै ओली शासनको मजबुतीका लागि भरमग्दुर प्रयत्न पनि गरेका छन् ।
परिस्थितिको वस्तुगत आकलन गर्न सक्नेले सहजै अन्दाज गर्छ— अनिल शाहले सात वर्षपहिले देखेको सपना पूरा हुन थालेको छ । केही समय लगाएर भए पनि पूरा भएको सपना सेलिब्रेट गरिरहेकाहरू सबैलाई बधाई । बाँकीले हार स्विकारेर केही समय लोकतन्त्रको शोकधुन बजाउनु मनासिब हुन्छ ।

प्रकाशित : माघ १७, २०७६ ०८:५३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×