कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

बहुआयामिक ‘हिमालय’

प्रणब खरेल, गौरब केसी

दुई साताअघि पंक्तिकारद्वय भारतको सिलिगुडीस्थित नर्थ बंगाल युनिभर्सिटीको सेन्टर फर हिमालयन स्टडिजले आयोजना गरेको ‘हिमालयमा राज्य–समाजको अन्तरसम्बन्ध’ शीर्षक दुईदिने गोष्ठीमा सहभागी थियौं ।

त्यहाँ २६ वटा महत्त्वपूर्ण कार्यपत्र प्रस्तुत भएका थिए, जसलाई भारतीय राजनीतिशास्त्री समीरकुमार दासको उद्घाटन मन्तव्य र नेपाली समाजशास्त्री चैतन्य मिश्रको समापन अभ्युक्तिले थप प्रासंगिक बनाएको थियो । यस वर्षको गोष्ठीको शीर्षकले नै हामीलाई आकर्षित गरेको थियो, जुन सेन्टरका निर्देशक स्वतसिद्ध सरकारका अनुसार, प्रयागराज शर्माको पुस्तक ‘द स्टेट एन्ड सोसाइटी इन नेपाल ः हिस्टोरिकल फाउन्डेसन्स एन्ड कन्टेम्पररी ट्रेन्ड्स’ बाट प्रभावित थियो ।


प्राज्ञिक कल्पनामा हिमालय

उक्त सेन्टरले ‘हिमालय,’ ‘हिमालयन,’ ‘हिमालयाज’ र ‘क्रिटिकल (समालोचनात्मक) हिमालय’ जस्ता शब्दावली प्रयोगमा ल्याएको रहेछ । सायद त्यसैले गोष्ठीमा समावेश कार्यपत्रहरूलाई विषयका आधारमा विभाजन गरिएको थियो र सबै श्रेणीगत शीर्षकमा ‘हिमालय’ शब्द जोडिएको थियो । आश्चर्यको कुरो, समग्र गोष्ठीमा ‘साउथ एसिया’ (दक्षिण एसिया) शब्दावली सुन्नमा आएन । ‘साउथ एसिया’ भन्नासाथ दिल्लीको प्रभुत्व र प्रतिनिधित्व देखिने भएकाले यस भेगलाई जनाउन ‘हिमालय’ शब्द प्रयुक्त गरिएको हुन सक्छ । ‘हिमालय’ को व्याख्या आफैमा जटिल र अस्पष्ट छ । यस शब्दको बुझाइमा प्राज्ञिक एकरूपता पनि देखिँदैन । हुन त शाब्दिक रूपमा ‘साउथ एसिया’ पनि आफैमा विरोधाभासी नै छ । त्यसो भए, ‘हिमालय’ लाई कसरी लिने त ? धारणामा ? अवधारणामा ? सिद्धान्तमा ? संरचनामा ? परिभाषामा ? भावमा ? भावनामा ? उत्तेजनामा ? कि मानचित्रीय निरूपणमा ? उत्तर पाउन मुस्किल छ ।


उपनिवेशकालीन बेलायती लेखकहरूले ‘हिमालय’ (नेपालीमा ‘हिमाल’ र बंगालीमा ‘हिमोलोय’) को अवधारणालाई अति रोमाञ्चित र पर्यटकीय अतिरञ्जनामा प्रस्तुत गरे । यस्तो लेखन शैलीले लामो समयसम्म निरन्तरता पायो । यस अवधारणामा आधारित प्राज्ञिक कार्यहरूलाई मूलतः चार प्रमुख बुझाइमा श्रेणीबद्ध गर्न सकिन्छ— भौगोलिक, पर्यावरणीय, राजनीतिक र सामाजिक वा सांस्कृतिक । यी चारै आयाम समानान्तर रूपमा प्राज्ञिक अस्तित्वमा आएका छन् । यीमध्ये राजनीतिक धारणा बढी हावी छ ।


हिमालयको अस्तित्व प्रागैतिहासिक छ र बाँकी कुरा पछिल्ला निर्मित विकासक्रम मात्र हुन् भन्ने अवधारणा भौगोलिक मान्यतालाई जोड दिनेहरूको छ । हिमालय चिनाएकै त्यसको पर्यावरणीय आयामले हो अनि बाँकी निर्मित समाज र संस्कृति त्यसैको प्रतिफल हो भन्ने अर्को बुझाइ छ । राष्ट्रियता, देश, राष्ट्रिय पहिचान, राजनीतिक संघर्ष, सिमाना र राष्ट्र–राज्यको अवधारणाले नै समग्र हिमालयको पहिचान निर्मित भएको हो भन्ने राज्यकेन्द्रित मान्यता छ । यस भेगका बहुसांस्कृतिक समुदायहरूको बसाइँसराइ, भाषा, धर्म, दैनिक संघर्ष र अनुभवले नै हिमालयलाई प्रतिनिधित्व गर्छन् भन्ने सशक्त दृष्टिकोण सामाजिक–सांस्कृतिक अवधारणाका हिमायतीहरूको छ । त्यस्तै, अधिकांश सांस्कृतिक समूहमा हिमालयलाई धार्मिक र पवित्रताको प्रतीकका रूपमा लिने गरिएको छ । यी मान्यताले गर्दा पनि ‘हिमालय’ शब्दको सान्दर्भिकता रहेको तर्क गर्न रुचाउनेहरू त्यत्तिकै छन् ।


कार्यपत्रमा हिमालयको प्रतिनिधित्व

गोष्ठीको सुरुआतै, हामीले दैनिक प्रयोगमा ल्याउने ‘राज्य’ र ‘समाज’ जस्ता शब्दावली नै अस्पष्ट रहेको अवस्थामा ‘हिमालय’ को प्रयोग सुविचारित हुनुपर्ने समीरकुमार दासको विनम्र चेतावनीसाथ भएको थियो । लामो यात्रा तय गरेको ‘सभ्यता’ शब्द प्रयोगबाट एकाएक किन हरायो भन्ने कुरा पनि उनले उठाए । इतिहासकार सञ्जय सुब्रहमण्यम्को ‘कनेक्टेड हिस्ट्री’ (सम्बद्धताको इतिहास) लाई उल्लेख गर्दै दासले यस भेगका इतिहास एकअर्कासँग कुनै न कुनै रूपमा लामो समयदेखि जोडिएका र तिनलाई यही हिसाबले हेर्नुपर्ने बताएका थिए ।


प्राज्ञिक लेखन प्रायः पाश्चात्य पद्धति अनुरूप हुँदै आएकामा अब त्यसका लागि मौलिक र व्यावहारिक पद्धतिको निर्माण गर्नुपर्ने धारणा पनि गोष्ठीमा सुन्न पाइयो । सेन्टर निर्देशक स्वतसिद्ध सरकारले ‘क्रिटिकल हिमालय’ अवधारणालाई जोडदार रूपमा अघि सारे । पश्चिमा अवधारणाबिना हामीले सोच्ने क्षमता विकसित गर्नुपर्छ र पद्धतीय राष्ट्रवादबाट बाहिर निस्कनुपर्छ भन्ने आफ्नो ‘क्रिटिकल हिमालय’ अवधारणाको मर्मलाई उनले औपचारिक–अनौपचारिक जमघटमा साझा गरिरहे ।


कार्यपत्रहरूलाई निम्नलिखित सात बुँदागत श्रेणीमा राखिएको थियो— ‘हिमालयमा इतिहास र राज्य निर्माण’, ‘हिमालयमा पहिचानमाथिको संघर्षको बुझाइ’, ‘हिमालयमा मार्ग, सञ्जाल र स्थान’, ‘पुनर्विचारमा हिमालय अध्ययन’, ‘पूर्वी हिमालयमा संसदीय प्रजातन्त्र’, ‘हिमालयमा राज्य, समाज र प्रतिरोध’ र ‘हिमालयलाई प्रतिनिधित्व गर्ने चिन्तकहरू’ । इतिहासकार अंकित क्षत्रीको कार्यपत्र हिमालय भेगमा मुगल राज्यको उत्पत्ति र विस्तारमाथि थियो, जसमा अधिकांश शोधकर्ताले मुगल शासकको महत्त्वपूर्ण केन्द्रीकृत राज्य संरचनामाथि खासै ध्यान नदिएकोतर्फ औंल्याइएको थियो ।


इतिहासकार वसुधा पाण्डेको कार्यपत्रमा कुमाउ, नेपालको सुदूर पश्चिम र पश्चिम तिब्बतको विषयवस्तुलाई बेलायतीद्वारा निर्मित नक्साका आधारमा विवेचना गर्दै त्यसले कसरी भेगविशेषका केही प्रान्तलाई सीमान्त रेखा र प्रदेशमा विभाजन गरिदियो भन्ने उल्लेख गरिएको थियो । त्यो नक्साले राष्ट्र–राज्यको परिकल्पनालाई अघि सार्दै यी भूगोलका बासिन्दाहरूको अन्तरक्रियालाई क्रमभंग गरिदिएको उनको तर्क थियो । इतिहासकार सारा हिलेले बेलायती उपनिवेशमा असम र त्यसवरिपरिका राज्यहरूमा अपनाइएको नीति र प्रभावलाई बफर जोनको राजनीतिक परिशिष्टांकबाट केलाएकी थिइन् । सौन्दर्यको चस्माबाट दार्जिलिङको बढाइचढाइ त गरिन्छ, तर स्थानीय बासिन्दाको कष्टपूर्ण भोगाइका दृष्टिले यो कति युक्तिसंगत छ ? यो प्रश्नसहितको, त्यसै सेन्टरमा विद्यावारिधि गर्दै गरेकी अम्बिका राईको, भारी बेचेर जीविका चलाइरहेका भरियाहरूमाथिको कार्यपत्र हृदयस्पर्शी थियो ।


गोष्ठीको अन्तिम दिन हिमालयका चिन्तक (डोरबहादुर विष्ट, प्रयागराज शर्मा, इन्द्रबहादुर राई, गोपालसिंह नेपाली र महेशचन्द्र रेग्मी) तथा तिनीहरूका कामको समीक्षा भयो । पंक्तिकारद्वयले विष्ट र शर्मामाथि तदनुसारको कार्यपत्र प्रस्तुत गरेका थिए ।


निष्कर्ष

भारत–तिब्बत पर्वत श्रेणीको सीमामा रहेका केही राष्ट्र र तिनका केही प्रान्तलाई ‘हिमालय’ ले प्रतिनिधित्व गर्छ । यस भेगको मानवीय सम्बन्ध र विषयवस्तुको समग्रतामा हेर्दा भने, यो अवधारणा एकांगी देखिन्छ । हिमालयको विवेचना गर्दा पहाड र मैदान तथा त्यहाँका बासिन्दाहरूको भोगाइ, अनुभूति, अन्तरसम्बन्ध आदिलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन । स्वतसिद्ध सरकारको ‘क्रिटिकल हिमालय’ अवधारणा प्रशंसायोग्य छ । तर, ‘हिमालय’ शब्द आफैमा औपनिवेशिक अवधारणा हो (जसरी ‘साउथ एसिया’ अमेरिकाको हो), जसले भूगोल र त्यसका बासिन्दालाई वर्गीकृत र तिनको अन्तरसम्बन्धलाई विभाजित गरिदियो ।


गोष्ठीले नेपालबाट भारतलाई हेर्ने फरक दृष्टिकोण पनि दियो । काठमाडौंमा रहेका धेरैजसोको भारतबुझाइ दिल्लीकेन्द्रित देखिन्छ, जुन स्वाभाविक पनि हो । दिल्ली आफैमा एउटा शक्तिकेन्द्र हो । तर, बहुसंख्यक नेपालीको हिमचिम त लामो समयदेखि सीमावर्ती क्षेत्रहरू बिहार, पश्चिम बंगाल, उत्तरप्रदेश र उत्तराखण्डसँग छ । यी क्षेत्रका बासिन्दाहरूको सीमापार जनसम्पर्क निकै घनीभूत छ, ती सामाजिक–आर्थिक हिसाबले परनिर्भर पनि छन् । यति हुँदाहुँदै पनि यी क्षेत्रका आफ्नै राज्यकेन्द्रित जटिलता छन्, जसका कारण सीमावारिपारि बस्नेहरूबीच दूरी बढ्ने गर्छ ।


मानवशास्त्री जेम्स एफ फिसरले ‘हिमालयन एन्थ्रोपोलोजी ः दी इन्डो टिबेटन इन्टरफेस’ मा हिमालयलाई बुझ्ने सिलसिलामा प्रयोग गरेको शब्दावली सापट लिएर भन्नुपर्दा, ती बासिन्दा ‘नाइदर फिस नर फाउल’ अर्थात् न यता न उताको स्थितिमा छन् । त्यस्तै, ज्ञान उत्पादनमा भारतीय लेखक रोज्नुपर्दा, अधिकांश समाज विज्ञानीको छनोटमा दिल्लीकेन्द्रित लेखकहरू नै पर्ने गर्छन् । तर हिमालय भेगबाट पनि विधागत हिसाबले विविध विषयवस्तुमा स्तरीय प्रकाशन भएका छन्, जुन अध्ययन–अनुसन्धानका दृष्टिले निकै महत्त्वपूर्ण र मननीय पनि छन् ।


भारत विभाजित हुनुअघि वा सन् १९४७ को विकासक्रमले हिमालयलाई खासै छोएको थिएन । यहाँका बासिन्दाहरू कागजी पहिचानबिना नै आवतजावत गर्ने गर्थे । तर, बेलायतीहरू भारतबाट फर्केपछि त्यसमा कडाइ हुँदै गयो । राज्यले सीमांकनमा कडाइ गरेसँगै हरेक भूगोल र संस्कृति राष्ट्रिय पहिचानमा परिणत भयो । हामीले इतिहासमा राष्ट्र–राज्य, सहर, बस्ती, अर्थतन्त्र र सांस्कृतिक पहिचानको पुनर्निर्माणमा एकअर्काले खेलेको भूमिका र गुन कदापि बिर्सन मिल्दैन । तर पनि यी जटिलता र दैनिक भोगाइलाई हिमालयको फ्रेममा समेट्दा, सिमानाले छुट्ट्याइएका नागरिकहरूको भावना साटासाट गर्ने माध्यम मात्र पो बन्ने हो कि ‘हिमालय’ ? प्रकाशित : माघ १५, २०७६ ०९:१०

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

कारको टायरमा गोली हानी गाँजा तस्कर पक्राउ

सुवास बिडारी

मकवानपुर — मकवानपुर प्रहरीले गोली प्रहार गरी तीन जना गाँजा तस्करलाई पक्राउ गरेको छ । बुधबार बिहान १ बजेतिर हेटौंडा–११, थानाभर्‍याङमा गाँजा तस्करी गरिरहेको भारतीय नम्बर प्लेटको बीआर ०६ जी ४४५७ नम्बरको कारको टायरमा गोली प्रहार गरी प्रहरीले तीन जनालाई नियन्त्रणमा लिएको हो । उनीहरुलाई नियन्त्रणमा लिने क्रममा प्रहरीले हवाई फायरसमेत गरेको थियो । 

जिल्ला प्रहरी कार्यालय मकवानपुरका प्रहरी उपरीक्षक सुशीलसिंह राठौरका अनुसार पक्राउ परेकाहरुमा एक महिला र दुई पुरुष रहेका छन्। ‘भारतीय गाडीमा एक महिलालाई बिरामी बनाएर राखिएको र एकजना बिरामी कुरुवा बनेर लागूऔषध तस्कर भइरहेको रहेछ। हामीले ड्राइभरलाई पनि नियन्त्रणमा लिएका छौं,’ प्रहरी उपरीक्षक राठौरले भने।

पक्राउ पर्नेमा भारत मुजफ्फरपुरका अजयमल सवारी, सञ्जीव पासवान र जाहेरा खातुन रहेका छन्। त्यस कारबाट करिब ३० केजी गाँजा बरामद भएको प्रहरीले जनाएको छ। उनीहरुमाथि थप अनुसन्धान भइरहेको प्रहरीले जनाएको छ।

मकवानपुरको मनहरी क्षेत्रबाट लागूऔषध लिएर आइरहेको सवारीलाई हेटौंडा–१९ का इलाका प्रहरी कार्यालय नेवारपानी र लेवट प्रहरीले नियन्त्रणमा लिन नसकेपछि वडा प्रहरी कार्यालय हेटौंडाको टोलीले थानाभर्‍याङमा नियन्त्रणमा लिन खोज्दा भागेको थियो। प्रहरीलाई देखेपछि भाग्न खोजेपछि गोली चलाएर नियन्त्रणमा लिएको हो।

प्रहरी भ्यानमा बसको ठक्कर
लागूऔषध तस्कर पक्राउ गरेर हेटौंडा–११, थानाभर्‍याङबाट हेटौंडातर्फ आउँदै गरेको वडा प्रहरी कार्यालय हेटौंडाको प्रहरी भ्यानलाई बसले ठक्कर दिँदा प्रहरी निरीक्षक ईश्वरीप्रसाद भण्डारीसहित पाँच जना प्रहरी घाइते भएका छन्।

प्रहरी भ्यानलाई काकडभिट्टाबाट धनगढीतर्फ जाँदै गरेको ना. ५ ख ५५८२ नम्बरको बसले ठक्कर दिँदा प्रहरी निरीक्षक भण्डारीको टाउकोमा चोट लागेको छ भने अन्य सामान्य घाइते रहेको प्रहरीले जनाएको छ।

प्रकाशित : माघ १५, २०७६ ०९:०७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×