हामी पपेट, हामी डमी !

समवेत
सरिता तिवारी

काठमाडौँ — नेपाली राजनीतिमा यतिखेर दुई ‘विद्या’ को चर्चा खुबै खपतमा छ । एउटी विद्या देशको वर्तमान राष्ट्रपति पदमा आरूढ भएर सत्ता–शक्तिको ‘राजसी’ अभ्यास गर्दै छिन् भने, अर्की भर्खरै सम्पन्न उपनिर्वाचनमा भारी मतान्तरले विजयी हुन् । दोस्री विद्याका अभ्यास कस्ता हुनेछन्, प्रतीक्षित नै छ । 

ZenTravel

यी दुवैको ‘राजनीतिक जीवन’ अत्यन्तै निजी सन्दर्भमा त सफल मान्न सकिएला, तर यसलाई कदाचित् समग्र उत्पीडित समुदायको जित र उनीहरू स्वयम् आबद्ध महिलामुक्ति आन्दोलनको उपलब्धि स्वीकार गर्ने स्थिति छैन । मूलतः चुनावी राजनीतिको मोहराका रूपमा उपयोग भई सत्तारोहण गरेका यी पात्रलाई आन्दोलनको उपलब्धि मानेर प्रसन्न हुनसक्ने अवस्था पनि छैन ।

अठारौं शताब्दीमा स्वतन्त्र भएको विकसित देश अमेरिकालाई त अझैसम्म महिला राष्ट्रपति पाउन हम्मे परिरहेको छ ! हामीले पाएका छौं भनेर दङ्ग हुनुपर्ने हो; मक्ख पर्नुपर्ने हो; तर इतिहासले दिएको दुर्लभ अवसरमा गौरवान्वित हुने सुख हामीलाई प्राप्त छैन । दासत्वविरुद्धको क्रान्तिकै उत्पादन भनेर त्यो सर्वोच्च पदमा आसीन व्यक्तिको विचार र व्यवहारको सुन्दरतामाथि प्रफुल्ल हुने मौका पनि हामीलाई प्राप्त छैन ।

किनभने सारमा हामी महिला अर्थात् प्लास्टिकका पुतली ! परम्परामा पनि, दैनिक जीवनमा पनि । घरमा पनि, सार्वजनिक स्पेस र संसदमा पनि । अनि त्योभन्दा माथिल्ला स्थानमा पनि ।हामी पपेट, हामी डमी ।

यही बन्न स्वीकार गरेकाले हामीसँग दुर्लभ शक्ति छ, तर कृत्रिम ! हामीसँग सत्ता नामको चुम्बक छ, तर त्यसको चालक अर्को कोही छ । भर्खरै हप्ताभर लामो समय लिएर सत्तारूढ पार्टीको स्थायी समिति बैठक बस्यो । यो बैठकको चर्चा यसकारण पनि आवश्यक छ, यसमा पार्टीको महिलाविहीन सचिवालय र अत्यन्तै न्यून उपस्थितिको स्थायी समितिमाथि समेत प्रश्न उठ्यो । स्थायी समितिमा परेका दुर्लभ ‘प्रजाति’ का दुई (महिला) सदस्यले पार्टीका माथिल्ला कमिटीमा कम्तीमा तेत्तीस प्रतिशत महिलाको उपस्थिति नभएकामा आक्रोश मात्रै पोखेनन्, यो विषयलाई छलफलका लागि प्रस्ताव गर्दै ठाडो प्रश्न पनि तेर्स्याए, ‘महिला पदमा पुग्नका लागि तिनका श्रीमान्को निधन हुनुपर्ने हो ?’

मरुभूमिमा पानी भेटिए जस्तो भयो । चट्टानी ढलान फाटेर मूल फुटेजस्तो भयो । हिमरेखाभन्दा माथि फूल फुलेजस्तो भयो । अचम्म भयो । पछिल्ला वर्षहरूमा ‘अप्रश्नेय’ (पुरुष) नेतृत्वका लाचार छाया बनिरहेका महिला नेताका मुखबाट लामो समयदेखिको वाणीको संकट चिर्दै बक् फुट्यो ।तर यो बक्–फुटाइमाथि बैठकले ध्यानाकर्षण गर्न जरुरी ठानेन ।बैठकलाई कतिपय विषय र प्रसंगमा शीतल निवासको समेत ‘गम्भीर सरोकार र चासो’ निवारण गर्नुपर्ने भयो । प्रभावशाली मन्त्रीहरू र दोस्रो वरीयताका नेताहरूलाई धुम्बाराही र शीतल निवास दौडाहाको भ्याई–नभ्याई पर्‍यो ।

अमेरिकी मिलेनियम च्यालेन्ज कर्पोरेसनसँग गरिने भनिएको सरकारी सम्झौताबारे बैठक कति संवेदनशील छ भन्ने ‘गम्भीर’ प्रदर्शनी पनि गर्नुपरेकै छ । नेपाल ट्रस्टमार्फत यती समूहलाई दिइएको जग्गाको स्पष्टीकरण पनि पेस गर्नुपरेको छ । वर्षदिनपछि बल्लतल्ल बसेको बैठकले यति धेरै महत्त्वपूर्ण मुद्दाहरूलाई छोडेर ‘महिला नेताका मात्रै’ सरोकारका प्रस्तावमाथि छलफल गर्ने समय कसरी मिलाओस् !

त्यसैले बैठक समापनसम्म आइपुग्दा सचिवालय र स्थायी कमिटीमा महिला नेतृत्व थप्नुपर्ने विषय ‘हिट’ हिन्दी सिनेमाको ‘आइटम सङ’ जस्तो बनिदियो ।स्थायी कमिटीको बैठक सकिएपछि सञ्चारकर्मीहरूकै समक्ष नेकपा नेता अष्टलक्ष्मी शाक्यसँग अर्का नेता सुवास नेम्वाङले गरेको परिहास जति रोचक लाग्छ, त्यसको अन्तर्य त्यति नै खेदजनक छ ।

समाचार अनुसार, बैठकपछि अष्टलक्ष्मी शाक्य बाहिर आएर मिडियासमक्ष कुरा राख्दै थिइन्, पछिबाट सुवास नेम्वाङ आइपुगे । शाक्यले नेम्वाङतिर देखाउँदै भनिन्, ‘उहाँसँग सोध्नुहोस् न ! उहाँले के भन्नुहुन्छ ।’ नेम्वाङले जवाफ दिए, ‘म तपाईंहरूको मागमा सहमतै छु । मैले त अध्यक्षलाई भनेको पनि छु ।’ शाक्यले चासोपूर्वक सोधिन्, ‘के भन्नुभयो ?’ नेम्वाङले मुसुक्क हाँस्दै भने, ‘अब एक जना थपेर तीन जना अध्यक्ष बनाऔं । एउटा अध्यक्ष महिलालाई दिऔं !’

यो माग्ने र दिने लुकामारी खेल धेरै पुरानो भैसकेको छ ।अब त हाकाहाकी छाती ठोकेर दाबी गर्ने अथवा आइपरे खोसेर पनि लिने बेला आएको छ । संविधान, कानुन र पार्टीकाघोषणापत्रमै गरिएका व्यवस्थालाई धज्जी उडाउने नेतृत्वसँग आँखा जुधाएर, आवश्यक परे सार्वजनिक आह्वानसमेत गरेर लड्नुको विकल्प नै छैन ।

पेरिस कम्युन, बोल्सेभिक क्रान्ति, चिनियाँ जनवादी क्रान्तिका गाथा पढेरै मुक्तिको बाटामा हिँडेको दाबा गर्ने पुरुष सहकर्मी आफैले गरेका घोषणा र वैधानिक व्यवस्था मुताबिक हुनुपर्ने नेतृत्व वितरणको प्रश्नमा यति ‘दकियानुस’ र लुच्चा छन् भन्ने थाहा हुँदाहुँदै पनि महिला नेताहरू ती आलङ्कारिक पदलाई लात मारेर बाहिर निस्कने आँट किन गर्दैनन् ? अचम्म लाग्छ । यति गर्नसके पुरुष नेताहरूले व्यापक रूपमा प्रकट हुने सार्वजनिक लज्जाको सामना गर्न सक्लान् कि नसक्लान् ? त्यसको पनि परीक्षण नै हुँदो हो ।

अभ्यासमा देखिएकै पनि त छ, पद या अवसर पाउन कि त सुप्रिम नेतृत्वका छोरी–बुहारी हुनुपर्छ कि प्रेमिका कि कुनै लोकप्रिय नेताकी विधवा ! यस्तो भएको अवस्थामा पार्टीको मूल नेतृत्वदेखि कार्यकर्ता पंक्तिसम्मले घुँडोमुन्टो जोतेरै चुनाव जिताइदिने भए । नभए महिला उम्मेदवार उठाए चुनाव जितिँदैन भन्ने सनातन भ्रमले महिला स्वयम्लाई हीनताको सिकार बनाएर ‘आधा आकाश’ को खिया परिसकेका भाषणको पुरानो टेप रिवाइन्ड गर्दै राजनीति गर्ने सुविधा त छँदै छ ।

आफ्नो स्वतन्त्र विवेकले सोच्ने, शालीन र कठोर स्वभावका मेहनती महिला नेताहरूलाई कुन हदसम्म गिरेर पाखा लगाइन्छ, त्यसको उदाहरण कम्युनिस्ट नामधारी पार्टीभित्रै देख्नुपर्ने अवस्था पक्कै पनि कम सरमलाग्दो छैन । यस्ता विषयलाई सामूहिक आत्मसम्मानको विषय बनाउन र मिलेर पार्टीभित्र आन्तरिक संघर्ष गर्न महिला नेताहरू किन प्रतिबद्ध हुँदैनन् ? एउटी सक्षम महिला नेता पार्टीभित्रै किनारीकृत हुँदा त्यो सबैको सामूहिक लडाइँको मुद्दा किन बन्दैन ?

अधिकांश महिला नेता पुरुष नेता र तिनको हैकमवादी नेतृत्वका मौन छाया बनेका छन् र नै ती आफ्ना पदमा टाँसिइरहन पाएका छन् । आफ्नै अधिकार र सम्मानजनक स्पेसका लागि लड्न नसक्ने प्लास्टिकका पुतलीजस्ता महिला नेताहरू आम महिलाको सुरक्षा र सहभागिताका लागि लडिदिन्छन् भनेर कसले पत्याउँछ ?

पछिल्ला वर्षहरूमा मात्रै होइन, पछिल्लो दशकभरमै राजनीतिकर्मी महिलाहरू तिनका पार्टीभित्र प्रायः निरीह ‘शोपिस’ भैरहेको दृश्य कसैबाट लुकेको छैन । राज्यका विभिन्न तहभित्र महिलाको सहभागिता सुनिश्चित गर्ने बाध्यकारी व्यवस्थाका लागि संसदभित्र संघर्ष गर्ने महिलाहरू आआफ्ना पार्टीभित्रै नेतृत्वकारी भूमिका लिन भने हस्तक्षेपकारी र आक्रामक हुन पटक्कै सकेनन् । त्यति मात्रै होइन, पार्टीको गिर्दो दलीय नैतिकता र साख ढाकछोप गर्ने प्रयासमा कतिपय संवेदनशील मुद्दामा उनीहरूका गैरजिम्मेवार अभिव्यक्तिसमेत आए । यस्तो प्रसंगमा पुराना नेत्रीहरूमा मात्रै होइन, सामाजिक सञ्जालमा निरन्तर अद्यावधिक हुने फ्रेस र नयाँ नेत्रीहरूका अभिव्यक्तिसमेत आशाजनक छैनन् । सत्ताको ‘भूत’ ले उत्पीडित समुदायकै प्रतिनिधित्व गर्ने मानिसलाई पनि कसरी अन्धचेत बनाइदिन्छ भन्ने उदाहरणका लागि महिला नेताहरूका ‘सत्तारक्षक’ अभिव्यक्तितर्फ ध्यान जानु मुनासिब ठहर्छ ।

अतीतमा महिलामाथिका हिंसा, बलात्कार र हत्याका घटनामाथि आगोझैं उग्र भएर खनिने र त्यस्ता घटनाको सार्वजनिक प्रतिरोध गर्ने महिला नेताहरू अहिले आएर दण्डहीनता र सरकारी अकर्मण्यताकै किनाराको साक्षी भएका प्रशस्त उदाहरण छन् । बोल्सेभिक क्रान्ति र समाजवादी आन्दोलनका आदर्शहरू रोजा लग्जेम्बर्ग, क्रुप्सकाया, अलेक्जेन्डर कोलोन्ताई, क्लाराजेट्किन आदिका इतिहास पढेर दीक्षित भएका ‘कमरेड’ हरूको यो ऐतिहासिक मौन महिला मुक्तिको आन्दोलनलाई बेवारिस बनाउनमा मुख्य सहकारी बनिरहेको छ ।

आजका मितिमा पनि पार्टी होओस् या सरकार, आवश्यक ठाउँमा र ऐनमौकामा सही र सत्यका लागि लड्न असमर्थ महिला नेतृत्वले यति कुरा दिमागभित्र घुसाएर राखोस्— पुरुष र महिलाबीच दिने र मागेर लिने असमान सम्बन्ध स्वीकार गरुन्जेल महिलाहरू दासत्वको सिकार भई नै रहनेछन् । पार्टीभित्र होओस् या अन्यत्र जहीँकहीँ, पुरुष मालिक नै रहिरहनेछ । यो असमान सम्बन्धको व्याकरण नभत्काएसम्म जहाँसुकै पुरुष प्रभुत्वको छाया हुने नियति दोहोरिइहन्छ । भनाइ नै छ— जो मुक्त हुन चाहन्छ, मुक्का हान्ने उसैले हो ।

अन्ततः कुरा पपेट बन्ने या मुक्त मानिस बन्ने भन्ने नै हो । लाचार छाया बन्ने कि परम्परा भत्काएर नयाँ उथलपुथल ल्याउने भन्ने हो । कुरा त्यो मुक्का ककसले हान्ने भन्ने हो । मुक्का हान्ने ‘दम’ कोकोसँग छ भन्ने हो ।

यति बेला दिने र लिने परम्परागत सम्बन्धको परिदृश्य सत्तारूढ पार्टीकै तर्फबाट निर्वाचित उपसभामुख शिवमाया तुम्बाहाम्फेका हकमा पनि लागू हुन्छ । सुनिन्छ, सभामुख पद रिक्त भएपछि उपसभामुख पदबाट राजीनामा गर्न र नयाँ सभामुख पदका लागि निर्वाचनको मार्गप्रशस्त गरिदिन उनीसमक्ष अनेक प्रस्तावका ललिपप पुर्‍याइएका छन् । त्यसो गर्न उनले छँदाखाँदाको पद ‘कुर्बान’ गर्नुपर्ने स्थिति पनि नआउला भन्न सकिन्न । तर उनको जायज हठका अगाडि सबै प्रयत्न निष्फल हुने सम्भावनाबढ्दो छ । महिला हो, जता फर्कायो, उतै फर्किहाल्छे भन्ने काइते पूर्वानुमानलाई उल्ट्याएर तुम्बाहाम्फेले सभामुखसरह नै अभ्यास गर्न थालेपछि दृश्य अझै रोमाञ्चक हुने देखिन्छ । यसलाई एउटी महिलाले पपेट वा डमी हुन अस्वीकार गरेको आत्मसम्मानको संघर्षसँग जोडेर किन नहेर्ने ?

प्रकाशित : पुस ८, २०७६ ०८:२८
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

वेक अप ‘बेबी’ !

फ्लोरिडा, अमेरिकामा जन्मेका जिम मरिसन (सन् १९४३–१९७१) छोटो आयु बाँचेर पनि चिरस्मरणीय बनेका संगीत–साधक हुन् । डिसेम्बर ८ (मरिसनको बर्थ–डे) उनका प्रशंसकका लागि विशेष दिन हो ।
सरिता तिवारी

रिडिङ योर पोयम्ज  । आई नेभर गेस्ड, यु ह्याब रिटन एनी पोइम अबाउट जिम मरिसन !... स्याल्युट !रातको झन्डै पौने बाह्र बजे  । मध्यरातमा कुनै तारा खसेझैं आकस्मिक मेसेज बक्समा खसेका थिए यी शब्द । निद्राको परत जम्न लागेका आँखाको सतह एकाएक जुरुक्क उठ्यो । सुत्ने तर्खरमा जुम्सो भैरहेको मेरो अवचेतनमा रक शैलीमा गुन्जिए आदिम परिचयका प्रिय शब्द ...‘वेक अप !’ प्रतिक्रियामा एउटा विनम्र धन्यवाद पठाएँ ।

एउटा युगको, सामाजिक र आर्थिक दुवै कोणबाट एउटा अधीर कालखण्डको चेतना बोक्ने सर्जकका नाममा एक चिर्कटो कविता लेखेर मैले कुनै तीर मारेको होइन । यति त मलाई थाहा छ ।

उताबाट प्रशंसा र प्रेमका अरू थप शब्द आए । इमोजी बक्सबाट दुई थान स्माइली तानेर पठाएँ ।

मेरा पाठकले पठाएको त्यो ‘सलाम’ मेरो एउटा लघुकाय कविताका लागि कम तर एउटा महान् स्रष्टाको चिरन्तन स्मरणका लागि ज्यादा हो । कलाको जरुरत र मूल्यको साक्ष्य हो त्यो सलाम । संगीत र साहित्यले मिलौं दूरीहरूका सीमा नाघेर मानवता र सत्यको खोजमा हिँडेका मान्छेहरूबीच गर्ने संवादको पनि साक्ष्य हो

त्यो सलाम ।
यही डिसेम्बर ४ को मध्यरात थियो त्यो । एकपल्ट फेरि सुन्न मन भयो, ‘वेक अप !’ फेरि सुन्न मन भयो, ‘वुमन इन द विन्डो’ । फेरि सुन्न मन भयो ‘द इन्ड’ ,’राइडर्स अन द स्ट्रोम’...! यस्ता शब्द जसका सुन्दरता पनि भयावह छन् । यस्तो संगीत, जसको भयावहता पनि सुन्दर छ । अभिभूत भएँ । दिल दिमागको सुदूर कुनासम्म पुग्ने गरी आनन्दित भएँ । र, धेरै दिनदेखि तन्द्रामा उँघिरहेको आफूभित्रको मान्छेलाई च्याँठ्ठिएर जगाएँ, ‘ओए केटी उठ् ! जस्ट वेक अप !’

कुनै कविताले बीसौं वर्षपछि प्राप्त गरेको ‘नोटिस’ का खास अर्थ हुन्छन् । र, यो डिसेम्बर महिना हो । अनि, त्यही मध्यरातको जाग्रत चिच्याहट नै यो संस्मरणको प्रस्थान हो ।

‘वेक अप’ अमेरिकामा सन् साठीको मध्यमा जन्मिएको रक ब्यान्ड ‘द डोर्स’ को सिग्नेचर गीत हो । दिमागका तारहरू झन्झनाएर एकपल्ट आफ्नै गालामा झापड हनाउने गीत । जुन गीत सुन्नुभन्दा दशकौंअघि त्यसबारे पढेर म प्रभावित भएँ । जुन गीतका शब्दभन्दा अघि भावको व्याख्यामा डुबेर रन्थनिएँ । जुन गीतका गायकको फोटोसम्म नदेख्दै म उनको एक अविचल प्रशंसक भएँ । रोचक कुरा के भने, मात्रै एउटा आलेखले दिएको सीमित सूचनाका भरमा जसका गीतको भाव र संवेदनाले लेख्न प्रेरित गरे मलाई उही श्रष्टामाथिको प्रेमले समर्पित— कविता ।

सप्रसंग— मेरो कवि हैसियतको दोस्रो किताब थियो— अस्तित्वको घोषणापत्र (२०६७) । हैसियत किन भनेको भने, कवि (शब्दकर्मी) हुनु मेरा लागि सत्य खोज्ने, सत्यमार्गी बन्ने असाधारण बाटो रोज्नु हो । ढाँटेर बाँच्न त असंख्य विकल्प छन् । छाती फुकाएर निर्धक्क बोल्न, निडर र आफ्नै विश्वासको मस्त संसारमा बाँच्नका लागि नै म लेख्ने उद्यममा छु । मलाई यस्तो ठान्ने बनाउने तिनै मान्छेहरू हुन् जसले सत्य खोज्नु, भेट्नु र संसारले त्यो थाहा पाउनुको मूल्यमा जिन्दगी गुमाए । जो आत्माको बोली ओकल्नुको प्रतिदानमा दुनियाँबाट अविश्वसनीय त्रासदी र भयावह मृत्युका कथा लिएर बिदा भए ।

म किताबको कुरा गर्दै थिएँ ।
त्यस किताबसँग मेरा धेरै अपेक्षा थिएनन् । तर, प्रकाशनपछि अधिकांशले त्यो किताब रुचाएको प्रतिक्रिया दिए । शब्दको संसारमा खासै नपत्याइएको कविलाई यो अनपेक्षित सुखद खबर थियो । तर, यो संग्रहमार्फत नै मलाई रुचाउन सुरु गरेका कतिपय पाठक (कवि) हरू पछिल्ला दिनमा ‘नियोजित रूपले स्टन्टबाजी गर्न ‘अश्लील’ र क्रूर शब्दसँग खेलिरहेको’ मा, कविताबाट ‘एजेन्डा लेखन’ गर्न थालेकामा मसँग खुबै दुःखी छन् । ती अहिले पनि यदाकदा तिम्रो फलानो किताब नै राम्रो हो भन्दै यो किताबको प्रशंसा गर्छन् ।
उनीहरूले यसो भन्दा म खास प्रतिक्रिया गर्न आवश्यक ठान्दिनँ ।

अफसोस केमा लाग्छ भने उनीहरू आफूलाई कविताका मर्मज्ञ दाबी गर्छन् तर आज ‘स्टन्ट’ गरिरहेको कविका विगतका कवितामा विद्रोह र विरुद्धको कुनै धूवाँ देख्दैनन् ! प्रतिबद्ध प्रतिरोधको पूर्वाभास भेट्दैनन् । लेखक बन्न हिँडेको एउटा मान्छेभित्र विचारको ‘क्रमिक विकास’ पनि हुँदो हो । त्यति बुझ्न कसैलाई चार्ल्स डार्बिन बन्ने दुःख पनि गर्न नपरिहाल्दो हो । तर, कसैसँग यसरी सोचिदिने फुर्सद र उदारता खोज्ने मूर्खता म गर्दिनँ, कम्तीमा यतिबेला । हरेक रुचि र अरुचि व्यक्तिगत आग्रह र दुराग्रहका विषय मात्रै होइनन्, राजनीतिक पनि हुन् भन्ने अब त म राम्रैसँग बुझ्छु । खैर, त्यस किताबभित्र केही व्यक्तिमाथिका कविता पनि छन् ।

ती व्यक्ति जसले कुहिरोभित्र हराइरहेको मेरो युवावयलाई विचारको कोलाजले नयाँ, फरक र धारिलो बनाइदिए । धारणाहरूको अनन्त ‘जिगज्याग’ मा हेलिँदै गरेको मेरो दिमागलाई म आफैंले नसोचेको दिशा दिए । यस्ता व्यक्तिमध्ये जिम मरिसन, अलेन गिन्सवर्ग, अवतार सिंह पाश, पारिजात आदि थिए । मलाई यी स्रष्टामाथि कविता नै लेखिहाल्ने रहर किन जाग्यो ? म जान्दिनँ । त्यसरी लेखिएका सबै कविता ०५६/०५७ सालतिर पोखरा छँदै लेखिएका हुन् । तीमध्ये केही किताबमा छापिए, केही अझै पनि डायरीमै छन् ।

पोखरा । यसको छवि भयावह रूपले सम्मोहक कुनै ‘एब्स्ट्र्याक्ट आर्ट’ जस्तो छ मभित्र । यसले धेरै कुरा दिएको छ मलाई । धेरै थोक चिनाएको छ । केही सुन्दर, मोहक कुराहरू अनि केही गहिरा विषाद पनि ।

र, त्यही ‘एब्स्ट्र्याक्ट’ कथामा कुनै दिन जिम मरिसन उपस्थित भए क्रान्तिकारी आत्मघातीको विम्ब लिएर । मलाई यी दुर्लभकोटी स्रष्टासँग पहिलो साक्षात्कार गराउने व्यक्ति कवि बानिरा गिरी हुन् । विश्वका प्रमुख साहित्य, कला र संगीतमाथि उनको परख कति समृद्ध र सघन थियो भन्ने थाहा पाउन उनका फुटकर लेख नै पर्याप्त लाग्थे । म उनलाई पढ्दा आनन्दित हुन्थें । हिजोआज अल्जाइमर्सको बिमारीले आफ्नै विगत र वर्तमान समेत बिर्सिएर भौतिक रूपले दयनीय भइरहेकी वानीरा गिरी तिनताका सक्रिय स्तम्भकार थिइन् ।

त्यतिबेला म दिदीसँग बस्थेँ । पृथ्वीनारायण क्याम्पसको गेटैनेर दिदीको बुक स्टल थियो । मानविकीको विद्यार्थी म । शब्दको मोह बहुतै थियो । पढ्ने भोक र कविता लेखेर सुनाउने लोभ उस्तै । बुक स्टलमै बित्थ्यो धेरै समय । पत्रपत्रिका खुबै पढिन्थ्यो । अखबारका पानामा जिम मरिसन चित्रले होइन, शब्दमा कुँदिएका बयानले ठोक्किए मसित । वानीरा गिरीका शब्दमा जिम आधुनिक संगीतका कोहिनूर थिए । शक्तिशाली आवाजका जादुगर थिए । जिमका जागरण गीत सुषुप्त अवस्थामा रहेको मान्छेको चेतना जगाउने साइरनजस्ता थिए । उनले ‘द डोर्स’ ब्यान्डको सफलता फ्रन्ट म्यान जिम मरिसनको अद्भुत कलाचेत र अन्तर्मनबाट उद्भूत सत्यको प्रकाशनका कारण सम्भव भएको भन्दै लेखेकी छन्, जिम मरिसन साँच्चै नै ज्ञात र अज्ञातबीचको ढोका बनेर बाँचे...
जस्तो कि जिम आफैं भन्थे–
देअर आर थिङ्स नोन
एन्ड देअर आर थिङ्स अननोन
ह्वाट द सेपरेट्स देम इज द डोर
एन्ड द्याट्स् ह्वाट आई वान्ट टु बी
आई वान्ट टु बी द डोर !
जिमलाई आफूमा आत्मसात् गर्ने यी शब्द साँचेर मात्र बसेँ म । उनलाई सुन्ने, महसुस गर्ने र उनका शब्दको संवेगभित्र एकाकार हुने समय आउन मैले दशक बढी कुर्नुपर्‍यो । उनको जादुयी आवाजको कम्प, उनका भावको शक्ति र संवेदनाको गहिराइमा पुग्ने भौतिक ल्याकत र साधन मसँग थिएनन् । पैसा, ज्ञान, सम्मान र पहुँच वर्गीय मात्रै छैनन्, लैंगिक पनि छन् भन्नका लागि मसँग यस्ता अनुभव धेरै छन् । विवाह र सन्तान जन्मका ‘स्पिडब्रेकर’ हरूकै बीचमा पनि मभित्र जिम र उनीजस्ता अरू थुप्रै मानिस जिउँदै थिए । यो कम अर्थपूर्ण कुरा हो भन्ने मलाई लाग्दैन ।

नियमित तलब थाप्ने जागिर खाएपछि सबैभन्दा पहिले किन्नु थियो मलाई ल्यापटप । त्यो फुर्सदको तलतल मेट्ने केवल एउटा आयताकार वस्तु थिएन मेरा लागि । संसार चिन्ने, संसार भेट्ने ढोका थियो । यही ढोकाबाट छिरेपछि बल्ल मैले जानें, कस्ता थिए जिम ? उनका शब्दले रचेको संसार कस्तो थियो ? उनका गीतले के भन्छन् ?

सन् साठीको दशकको मध्यपछिका वर्षहरूमा कला दुनियाँलाई आक्रामक रूपमा हस्तक्षेप गरेर सत्तरीको दशकको थालनीमै बितिजाने जेम्स डग्लस (जिम) मरिसन उच्चकोटीका साधक थिए । बीसौं शताब्दीका दुर्लभ र दुस्साहसी गायकमध्ये एक थिए । उम्दा गीतकार र कवि थिए । क्लासिकल रक संगीतमा उनले बनाएको स्पेस छुट्टै छ । खास छ ।

चार वर्षको छँदा देखेको भयानक सडक दुर्घटनाको स्मृतिले आजीवन लखेटिएका यिनी स्कुलकालदेखि नै ‘अफबिट’ छात्रमा गनिन्थे । कोलम्बिया विश्वविद्यालयबाट फिल्म अध्ययनमा स्नातक सकाउन्जेल बाईसवर्षे तन्नेरी जिमले आफ्नै पहलमा रे मान्जरेक, रोबी क्रिजर र जोन डेन्समरसँग मिलेर ‘द डोर्स’ नामक सांगीतिक समूहको निर्माण गरे । ज्याज, रक, ब्लुज र लोक सबै किसिमका संगीतको आत्मा छामेका यी चार भाइले जे गाए, जसरी गाए त्यसले साठीको दशक हल्लियो । त्यसको पराकम्प अझै उस्तै छ । आफूलाई उत्पात सभ्य र शिष्ट भनाउने मानिसहरूलाई जिमहरूले गाएका गीत अश्लील र छाडा पनि लाग्न सक्छन् । कसैलाई यस्तो लाग्नै हुन्न भन्ने पनि होइन । तर, कुरा के भने उनीहरूले जसरी समयको जटिल यथार्थलाई अति मिहिन र मूर्त ध्वनि दिएर छोडेका छन् त्यसको गहिराइ र फैलाइ ठम्याउन तिनका एक एक शब्द ध्यानस्थ सुन्ने धैर्य र उदारता चाहिन्छ । उनीहरूले बाँचेको युगका संकट चिन्ने दृष्टि चाहिन्छ ।

युद्धोपरान्त विश्वका आर्थिक, सामाजिक संकट, शीतयुद्धका सांस्कृतिक उत्तरदान र भियतनाममा पोखिएको अमेरिकी युद्धोन्मादको आलोचना, प्रेम र मानवताको रक्षा गर्ने अपिल अनि भयावह आगतको चिन्ता ‘द डोर्स’ का गीतहरूमा भेटिने मूल कथ्य हो । एकल धार्मिक, एकल जातीय राष्ट्रवाद र नश्लीय एकत्ववादको विष फैलिरहेको वर्तमान समयमा द डोर्सका गीतहरू झनै प्रासंगिक छन् । ‘वेक अप’, ‘द इन्ड’, ‘वुमन इन द विन्डो’, ‘राइडर्स अन द स्ट्रोम’, ‘एल. ए. वुमन’ लगायतका गीत यसकारण कालजयी छन् । यीमध्ये प्रायः गीत जिम रचित हुन् ।

जिमका सुरुआती आदर्श थिए अस्तित्ववादी विचारक नित्से । पछि आर्थर रिम्बाउन्ड, फ्रान्ज काफ्का, बाल्जाक, ज्याक केरुवाक, अलेन गिन्सवर्ग इत्यादिको मिश्रित प्रभावले यिनका रचना मिथक, इतिहास, वर्तमानका त्रासदी र भयकारी भविष्यकथनले भरिएका छन् । आलोचकहरू यिनलाई सपना र दुस्वप्नका अभूतपूर्व गायक मान्छन् ।

सन् १९४३ को डिसेम्बर ८ मा अमेरिकामा जन्मेका जिम जम्मा सत्ताईस वर्ष बाँचेर १९७१ जुलाईमा बिते । यति छोटो जिन्दगीलाई आउँदा अनेकौं पुस्ताका लागि लोमहर्षक बनाएर छोडेका यिनी गतिशील स्वप्नदर्शी र उदात्त दुनियाँका परिकल्पनाकार थिए । अफसोस नै भन्नुपर्छ, उनको अति सिर्जनशील र रहरलाग्दो उमेरलाई अल्कोहल र ड्रग्सको भयंकर कीराले निलेर खाइदियो । व्यक्तिगत जीवनका कठोर उहापोहले दिएको मानसिक तनाव, अलगाव र एक्लोपनले दुर्व्यसनको उत्कर्षमा पुर्‍याएर उनलाई आत्मघात गर्ने अवस्थामा पुर्‍याइदियो ।

धर्तीमा जिम मरिसनजस्ता अनेक स्रष्टा आए र गए । तिनले उच्च सिर्जनशील तर भयावह सकसको जिन्दगी बाँचे । सत्य खोज्ने तिर्खाले तिनलाई आत्महन्तासमेत बनाइदियो । यो दुःखद कुरा हो । यति ठूलो संसार उनीहरूजस्ता मान्छेका लागि किन यतिविधि साँघुरो हुन्छ ? तिनले कल्पना गरेजस्तो फराकिलो दुनियाँ बनाउने सामर्थ्य छ हामीसँग ?

जस्तो कि, ‘द इन्ड’ मा भनिएको छ–
के तिमी अनुमान गर्न सक्छौयति धेरै स्वतन्त्र र अनन्त
कुनै अपरिचितको दुस्साहसिक खोज...

जिमहरूले छोडेर गएका प्रेम, घृणा, आक्रोश र जागरणका लय छन् हामीसँग । अवचेतनमा सुषुप्त बसेर ती मध्यरातमै पनि जुरुक्क ब्युँझाउन आउँछन् । चरम अकर्मक भावले निदाउरो भएको बेला च्याँट्ठिएर बोलाउँछन्, ओई उठ्....!
जस्ट वेक अप...बेबी !

प्रकाशित : पुस ५, २०७६ ११:१८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×