बर्लिनको पर्खाल ढलेपछि

रमेश के.सी.

शीतयुद्धको जीवित इतिहास बर्लिनको पर्खाल ढलेको गत कात्तिक २३ गते अर्थात नोभेम्बर ९ मा ठिक तीस वर्ष पुग्यो । पुँजीवादी स्वतन्त्र विश्व र साम्यवादी विश्वबीच विभाजन र द्वन्द्वको विम्ब बनेको उक्त पर्खाल युरोपमा पूर्वी जर्मनी र पश्चिमी जर्मनीलाई विभाजन गर्न तत्कालीन साम्यवादी केन्द्र सोभियत संघले बनाएको थियो । पूर्वी जर्मनीमा स्टालिनवादी एकदलीय शासन प्रणाली थियो भने पश्चिमी जर्मनीमा उदार प्रजातन्त्रवादी शासन थियो । ४५ किलोमिटर लामो यो पर्खाल सन् १९६१ मा बनाइएको थियो ।

जसलाई पार गरेर भाग्न खोज्दा हजारौं मानिस गिरफ्तार भए भने कतिले मृत्युवरण गरे । साम्यवादी पूर्वीय जर्मनीमा स्वतन्त्रता थिएन, दमन थियो । त्यस दुश्चक्रबाट भाग्न खोज्नेहरूका लागि रोक्न बनाइएको यो पर्खाल शीतयुद्धको विम्बका रूपमा सन् १९८९ सम्म रहिरहयो ।

‘गोर्वाचोभ महोदय यो पर्खाल ढाल्नुस्’ भनेर अमेरिकी राष्ट्रपति रोनाल्ड रेगन गर्जिएको केही समयपछि उक्त पर्खाल विना कुनै रक्तपात ढल्यो । लाखौं मानिसहरूबीच विभेदको रूपमा रहेको यो पर्खाल ढलेपछि स्वतन्त्र विश्व खुसी भयो । पूर्वी युरोपबाट विस्तारै साम्यवादी शासन प्रणालीहरू समाप्त भए । बाल्टिक राज्यहरू स्वतन्त्र भए । सन् १९९१ सम्म आइपुग्दा सोभियत साम्यवाद पतनमात्र भएन, उक्त राष्ट्र नै विघटन भयो । बीसौं शताब्दीकै मूलस्वर स्वतन्त्रता हो भन्ने इतिहास रचियो । हुन त सन् १९८५ मा सत्तामा आएपछि सोभियत नेता मिखाइल गोर्वाचोभले पुनर्निर्माण र खुलापनको कार्यक्रम ल्याएका थिए । सोभियत साम्राज्य आर्थिक संकटमा फँसेको थियो । उसको भूराजनीति विश्वबाट पछि हट्दै गएको केही समय भएको थियो । अमरिकीहरूले नेतृत्व गरेको स्वतन्त्र विश्वको विजय भयो, जुन शीतयुद्धको अन्त्य भनेर मानवजातिको इतिहासमा अंकित छ ।

करिब ४५ वर्ष लामो वैचारिक ध्रुवहरूको यो द्वन्द्व युरोपमा बढी केन्द्रित थियो । दोस्रो विश्वयुद्धपछि चर्किएको यो द्वन्द्वका क्रममा हंगेरी र चेकोस्लाभाकियाले सोभियत साम्यवादको हस्तक्षेपमा कम्युनिस्ट शासन अन्तर्गत रहनुपर्‍यो । पोल्यान्ड, रुमानिया, अल्वानिया आदि राष्ट्रहरू साम्यवादी भए । युगोस्लाभाकिया आफ्नै प्रकारले साम्यवादी बन्यो । पूर्वी युरोप साम्यवादी र पश्चिम युरोप पुँजीवादी बने । पूर्वी जर्मनीका जनता पश्चिमीजस्तै स्वतन्त्र र सम्पन्न बन्न चाहन्थे । तर त्यसलाई बर्लिनको पर्खालले रोक्यो । बर्लिनको पर्खाल ढलेपछि पूर्वी जर्मनीका अन्तिम शासक एरिक होनेकरले क्युबामा शरण लिए । वर्तमान रूसका राष्ट्रपति बर्लिन पर्खाल ढलेको बेला पूर्वी जर्मनीको ड्रेसडेन सहरमा केजीवी गुप्तचर संस्थाको अधिकारी थिए । शीतयुद्ध अन्त्यलाई बीसौं शताब्दीको ‘ठूलो भूराजनीतिक विध्वंस’ भन्ने पुटिन अहिले शीतयुद्धकालीन आफ्नो राष्ट्रको वैभव फर्काउन लागिपरेका छन् । शीतयुद्धको अन्त्यलाई प्रसिद्ध हार्वर्ड विश्वविद्यालयका प्राध्यापक स्यामुअल हन्टिङटनले प्रजातन्त्रको तेस्रो लहर भने । उनले ‘थर्ड वेब’ शीर्षकमा पुस्तक नै लेखे ।

अर्का राजनीतिशास्त्री फ्रान्सिस फुकुयामाले यस घटनालाई ‘इतिहासको अन्त्य’ भनेर नामकरण गरे । प्रजातन्त्र र बजार अर्थप्रणालीलाई नै विश्वको अन्तिम शासन पद्धति भनी ठोकुवा गरे । तर त्यो सत्य सावित भएन । संसार अहिले एकाधिकारवादतर्फ फर्किरहेको छ । उदार प्रजातन्त्र संकटमा छ । मानवजाति प्रविधि सभ्यतामा प्रवेश गरिरहेको छ । इतिहासको अन्त्य भविष्यवाणीबाट फ्रान्सिस फुकुयामाले नाम र बदनाम दुवै कमाए । उक्त घटनापछि पूर्वी युरोप लगायत विश्वका कैयौं राष्ट्रहरूले खुला बजार र प्रजातान्त्रिक पद्धति अपनाए । जसलाई अर्थशास्त्रीहरूले नवउदारवाद भन्छन् । यसले आम जनताको जीवनस्तर उकास्न सकेन ।

केही सीमित मालिकहरूमा अपार सम्पत्ति थुप्रियो । प्रजातन्त्र चलाउनेहरू नै यसलाई बिगार्न उद्यत बने । पूर्वी युरोपभरि लोकप्रियतावाद हावी छ । युरोपियन युनियन मरिरहेको छ भने बेलायत युरोपबाट निस्कने सकसमा छ । अमेरिका डोनाल्ड ट्रम्पको जातिवादी, अनुदारवादी र लोकप्रियतावादी शासनको सिकार भएको छ । पश्चिमी विश्व व्यवस्थाको ‘प्रोजेक्ट’ धराशायी भएको छ । शीतयुद्धको अन्त्यपछि जुन आशा देखिएको थियो, त्यो अहिले निराशा, विभाजन र शासनको संकटको रूपमा देखापरेको छ । यो ३० वर्षमा एउटा पुस्ता हुर्किएको छ, जसलाई बर्लिनको पर्खाल ढलेको सम्झना छैन । सूचना र प्रविधि क्रान्तिले सकारात्मक कुराहरू ल्याएपछि यसले मानिसलाई एक्लो विभाजनकारी बनाएको छ । सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोगले प्रजातन्त्रलाई संकटमा पारेको छ । यस्तो बेला बर्लिनको पर्खाल ढलेको तीस वर्षलाई कसरी लिने ? जर्मनीकी चान्सलर एन्जेला मार्केलले यस उपलक्ष्यमा बोल्दै पर्खालको पतनले जर्मनीको एकीकरण सम्भव भएको बताइन् । उनले प्रजातन्त्र मानव अधिकार र कानुनको शासनमा जोड दिँदै स्वतन्त्रताको मूल्य खेलाँची नभएको बताइन् ।

जर्मनीको पर्खाल ढलेको घटनाले नेपालमा पनि एउटा सपनाको जन्म गराएको थियो । यही क्रममा ३० वर्ष लामो एकदलीय पञ्चायती व्यवस्था समाप्त भई प्रजातन्त्रको स्थापना भयो । तर विरोधाभास यो छ कि विश्वका साम्यवादी पतन हुँदै गर्दा नेपालका साम्यवादी पञ्चायत ढाल्न सहायक बने । अहिले १० वर्ष ‘जनयुद्ध’ गरेको माओवादी घटक पनि प्रजातान्त्रीकरणसँगै सत्तामा छ । यहाँका साम्यवादी दलहरू विचारको राजनीति नगरेर प्रजातान्त्रिक संविधान अन्तर्गत छन् । पञ्चायत ढलेको ३० वर्षपछि पनि नेपाली जनताको जीवनस्तर भने उठ्नसकेको छैन । प्रजातन्त्र स्थापनापछि नेपालमा अपनाइएको आर्थिक नीति नवउदारवादले कल्याण गरेन । सीमित व्यक्तिहरू धनी बने । यस्तो परिस्थितिमा शासन गरिरहेका साम्यवादी भन्नेहरू उदार प्रजातन्त्र अन्तर्गत नै छन्, जसलाई हेगेलवादी चिन्तक स्लोभाज जिजेकले ‘फुकुयामावादी वामपन्थी’ भनेका छन् । यिनीहरू लोकप्रियतावादी, प्रेसप्रति अनुदार र एकाधिकारवादी मनोविज्ञानले ग्रस्त छन् ।

आज अमेरिका र मेक्सिको सिमानामा पर्खाल बनाउनेहरू सक्रिय हुनथालेका छन् । नयाँ शीतयुद्धको संकट देखिएको छ । यो नयाँ शीतयुद्ध चीन र अमेरिकाबीच चल्ने देखिन्छ । वर्तमान रूस पनि पश्चिमसँग द्वन्द्वरत छ । उत्तर कोरियाको आणविक कार्यक्रम र इरानको आणविक वम निर्माण गर्ने महत्त्वाकांक्षा नयाँ शीतयुद्धका प्रेरकहरू हुन् । साम्यवाद एउटा राजनीतिमात्र नभएर पुँजीवाद विरुद्धको नयाँ जीवन पद्धति निर्माण दाबी गरिएको दर्शन थियो । त्यो त अब रहेन, तर नयाँ आवरण र स्वार्थहरूले गर्दा विश्व फेरि नयाँ ध्रुवीकरणतर्फ जाँदैछ । शीतयुद्धको अन्त्यपछि अमेरिकी चिन्तक चार्ल्स क्राथिमिरले अमेरिकाको विजयलाई एकध्रुवीय क्षण भनेका थिए । तर ३० वर्षपछि विश्व बहुध्रुवीय मात्रै होइन, झन् धेरै समस्याहरूले घेरिँदै गएको छ । तर वर्तमानमा विश्व मालिक बनेको पुँजीवादी पश्चिमको विरुद्ध त्यस्तो वैकल्पिक विचारधाराले चुनौती दिएको छैन । तर राष्ट्र–राष्ट्र बीचको महाखेल र भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धाले बर्लिनको पर्खाल फेरि कतै बन्ने त होइन भन्ने आशंका जन्माएको छ ।

बर्लिनको पर्खाल ढलेपछि युरोपको शक्ति सन्तुलनमा परिवर्तन आयो । पूर्वी युरोपका राष्ट्रहरू युरोपियन युनियन र नाटो सैन्य गठबन्धनमा आबद्ध हुनपुगे । झन् पूर्वतिर फर्किए । यो समकिरणले रूस झस्कियो । पश्चिमाहरू आफ्नो विजयले विश्वव्यापी रूपमा प्रजातन्त्र र खुलाबजार अर्थतन्त्रको वकालत गर्न थाले । उदार विश्वको विजय मानिएको यो घटनाको तीन दशकपछि आज उदार विश्व नै संकटमा परेको छ । सूचना प्रविधि क्रान्ति यसपछिको मुख्य घटना हो । अहिले सबै राष्ट्र प्रभावित रहेको यो क्रान्तिपश्चात संसार डिजिटल प्रजातन्त्र र डिजिटल एकाधिकारवादमा विभाजन हुनपुगेको छ । बेलायतका पूर्वप्रधानमन्त्री टोनी व्लेयर अबको द्वन्द्व खुला समाज र बन्द समाज चाहनेहरूबीच हुने बताउँछन् । बर्लिनको पर्खाल पनि यही द्वन्द्वमा आधारित थियो । यसर्थ समय बदलियो, चरित्र उस्तै छ ।

प्रकाशित : कार्तिक ३०, २०७६ ०९:४४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

इन्फ्लुएन्जा जाडोमा हुने जोखिमबाट बच्न खोप

अतुल मिश्र

काठमाडौँ — राजधानी मात्र नभई मुलुकका अन्य भेगमा समेत जाडोयाम सुरु भइसकेको छ । मौसम परिवर्तनसँगै बोलचालको भाषामा ‘फ्लु’ भनिने इन्फ्लुएन्जा अर्थात् (रुघाखोकी) को समस्यासमेत यदाकदा देखिन थालिएको छ । 

जाडोयाम र मौसम परिवर्तनको अघिपछि मौसमी रुखाखोकीसहितको ज्वरो (सिजनल इन्फ्लुएन्जा) का बिरामीको संख्यासमेत बढ्ने गरेको पाइन्छ ।

मौसमी इन्फुएन्जा प्राय: सामान्य रुघाखोकीको रूपमा देखा पर्छ । केही मानिसमा यसका लक्षणहरू आफै हराएर जान्छन् भने केहीमा जटिलता देखिन थाल्छ । बर्सेनि सामान्य भनिने यस्तै रुघाखोकीले खासगरी बूढापाका, बालबालिका, दीर्घरोगी, अंगप्रत्यारोपण गराएका, मधुमेह तथा क्यान्सरका बिरामीलगायत रोग प्रतिरोधक क्षमता कम भएकाको मृत्युसमेत हुने गरेको छ ।

‘बर्सेनि ६ महिनाभन्दा बढी उमेरका जोसुकैले चिकित्सकीय सल्लाहमा इन्फ्लुएन्जा खोप लिनु राम्रो मानिए पनि ६० नाघेकालाई अत्यावश्यक नै हो,’ जेष्ठ नागरिक रोग विशेषज्ञ डा.रमेश कँडेल भन्छन्, ‘एउटा अत्यन्त सामान्य मानिने रुघाखोकीविरुद्घको खोपले जेष्ठ नागरिकलाई मृत्युको मुखबाट फर्काउँछ भने संक्रमणको जटिलतामा कमी ल्याउँछ ।’

खासगरी गर्भवती महिला, ५ वर्षमुनिका बालबालिका, ६५ वर्षभन्दा माथिका, रोग प्रतिरोध क्षमता कम भएका तथा दीर्घरोगीमा यसको जोखिम बढी हुन्छ ।

इन्फलुएन्जा (रूघाखोकी) श्वास प्रणालीको एक संक्रामक रोग हो । चिकित्सकीय भाषामा भन्ने हो भने सामान्य रुघाखोकी माथिल्लो श्वासनलीमा हुने संक्रमणले देखिन्छ । यो स्वनियन्त्रित र संक्रमणशाली रोग थुप्रै प्रकारको भाइरसले हुन सक्छ । रुघाखोकी दुई सयभन्दा बढी प्रकारका भाइरसले हुन्छ ।

इन्फ्लुएन्जा भाइरस शरीरमा नाक, मुख र आँखाको माध्यमले प्रवेश गर्छ । यो भाइरस खोक्दा, हाँच्छिउ गर्दा बा निकट सम्पर्कका कारण एक व्यक्तिबाट अर्कोमा फैलिन्छ । यस्तै, ६५ वर्ष माथिकाले चिकित्सकीय सल्लाहमा निमोनियाविरुद्घको खोप लगाउनु फाइदाजनक हुन्छ । ६० वर्षमाथिका रोग प्रतिरोधक क्षमता कम भएका, मुटु–कलेजो–फोक्सो–मृगौला आदिका दीर्घरोगी, क्यान्सरका उपचार गराइरहेकाले पनि खोप लिनु उत्तम हुने डा.कँडेल बताउँछन् ।

इन्फ्लुएन्जाको खोप जाडो सुरु हुनै लाग्दा लगाउनुपर्छ । उनका अनुसार नेपालमा कात्तिक र मंसिर महिना नै खोपका लागि उपयुक्त समय हो ।

रुघाखोकीले सबैलाई दु:ख दिने भए पनि खासगरी जेष्ठ नागरिकलाई जाडोको समयमा साधारण रुघाखोकी, घाँटी दुख्ने, ज्वरो आउने समस्या हुनुका साथै इन्फलुएन्जा बल्झिँदै गएर जटिल खालको निमोनिया हुने सम्भावना हुने शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवा रोग अस्पतालका डा. शेरबहादुर पुन बताउँछन् ।

अधिकतम फाइदा पाउन फ्लुविरुद्धको खोप उपयुक्त समयमा लगाउनु अत्यावश्यक हुन्छ । ‘६५ वा योभन्दा बढी उमेरका व्यक्तिलाई फ्लुको मौसमभन्दा धेरै अगाडि खोप लगाउनु हुँदैन, चिकित्सकको सल्लाहमा लगाउनुपर्छ,’ डा.कँडेल भन्छन्, ‘किनभने केही महिनामै खोपका कारण शरीरमा निर्माण भएको एन्टिबडीमा कमी आउन थाल्छ ।’

विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लूएचओ) का अनुसार मौसमी रूघाखोकीको रोकथामका लागि सबैभन्दा प्रभावकारी तरिका खोप लगाउनु नै हो । हाल फ्लुविरुद्धका सुरक्षित र प्रभावकारी खोप सहजै उपलब्ध छन् । यस्ता खोप ६ दशकअघिदेखि नै उपयोग हुँदै आएको डब्लूएचओले जनाएको छ ।

खोपको माध्यमले शरीरमा आउने रूघाखोकीविरुद्धको प्रतिरोधक क्षमता घट्दै जाने भएकाले हामीले बर्सेनि खोप लगाउनुपर्छ । स्थानीय वातावरणमा फैलिरहेको रूघाखोकीको भाइरस खोपमा भएको भाइरसको प्रजातिसँग जस्ताको त्यस्तै नमिले पनि स्वस्थ वयस्क व्यक्तिलाई यसले फैलिरहेको भाइरसविरुद्ध सुरक्षा प्रदान गर्ने डब्लूएचओले औंल्याएको छ ।

जेष्ठ नागरिकमा इन्फ्लुएन्जाको खोप बिरामी हुनबाट जोगाउनमा कम प्रभावकारी देखिए पनि यसले रोगको गम्भीरतालाई कम गर्नुको साथै रोगको जटिलतामा कमी ल्याएर मृत्यु दरमा समेत कमी ल्याउँछ ।

इन्फ्लुएन्जाविरुद्धको खोप विशेष रूपले रूघाखोकीको जटिलता हुने उच्च जोखिममा रहेका व्यक्ति र यस्ता व्यक्तिसँग रहने, उनको स्याहार गर्ने व्यक्तिका लागिसमेत आवश्यक हुने डब्लूएचओले जनाएको छ । एक अध्ययनअनुसार उच्च रक्तचापका बिरामीलाई इन्फ्लुएन्जा खोपले हृदयाघात र स्ट्रोक १८ प्रतिशतसम्म कम गर्छ । सन् २००७ देखि २०१६ सम्म कोपेनहेगन विश्वविद्यालयमा गरिएको अध्ययनअनुसार १८ देखि सय वर्ष उमेर समूहका ६ लाख ८४ हजार ५२ जनामा अध्ययन गरिएको हो ।

अमेरिकास्थित सेन्टर फर डिजिज कन्ट्रोल एन्ड प्रिभेन्सन (सीडीसी) का अनुसार हरेक महिना फ्लुविरुद्घको खोपको असर ६ देखि ११ प्रतिशतसम्म कम हुन्छ । आज खोप लगाएर भोलिदेखि नै रुघाखोकीविरुद्घ हाम्रो शरीर प्रतिरोधी हुँदैन । हामीले खोप लगाएको करिब १४ दिनपछि शरीरमा रुघाखोकीविरुद्घ ‘एन्टिबडी’ बन्न थाल्छ ।

हामीले सामान्य रूपमा लिने इन्फ्लुएन्जाका कारण विश्वमा बर्सेनि लाखौं मानिसको ज्यान जाने गरेको छ । नेपालमा भने यसबारे आधिकारिक तथ्यांक छैन ।

रुघाबाट बच्न

  • संक्रमित व्यक्तिको निकट सम्पर्कमा रहनु हुँदैन
  • संक्रमित व्यक्ति वा उसले छोएको वस्तु छोएपछि हात साबुनपानी राम्ररी धुनुपर्छ
  • रुघाखोकी भएका बालबालिकाको खेलौना थन्काउनुअघि साबुनपानीले धुनुपर्छ
  • तौलियाको सामूहिक उपयोग गर्नुहुँदैन । संक्रमित व्यक्तिसँगको निकट सम्पर्कबाट सम्भव भएसम्म बच्नुपर्छ
  • चिसो र सुक्खा हावाबाट बच्नुपर्छ
  • घाँटी सुन्निएको अवस्थामा नुन मिसाएको तातोपानीले दिनमा ३/४ पटक गार्गल (कुल्ला) गर्नुपर्छ
  • रुघाखोकी लाग्ने बित्तिकै चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्छ
  • कुनै पनि प्रकारको अस्वाभाविकता वा अप्ठ्यारो अनुभव भए अस्पताल जानुपर्छ

प्रकाशित : कार्तिक ३०, २०७६ ०९:३९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×