चुनाव, लोकतन्त्र र समाज

चन्द्रकिशोर

रौतहट–२ बाट निर्वाचित सांसद मोहम्मद आफताव आलम यतिखेर निर्वाचनका क्रममा गरिएको हिंसाका कारण कानुनी प्रक्रियामा छन् । २०६४ चैत २७ गते सम्पन्न संविधानसभा–१ निर्वाचनको दिन राति विस्फोटमा घाइते भएकालाई इँटाभट्टामा लगेर मारिएको कसुर सम्बन्धी आरोप उनीमाथि छ । निर्वाचनको क्रममा रौतहटमा शक्तिको प्रयोग हुने पुरानो परम्परा छ ।

पञ्चायतकालमा बीजारोपण भएको प्रवृत्ति २०४६ पछिका निर्वाचनहरूमा रोकिएन, झन् फैलिँदै गयो । संविधानसभा–१ को निर्वाचनताका त हिंसाको ताण्डव नै देखियो । रौतहटमा निर्वाचनमा बल प्रयोग गरी परिणाम आफ्नो पक्षमा पार्ने दाउपेचका अनेकौं किस्सा जनजिब्रोमा झुन्डिएको छ । अहिले राज्यका अंग र मिडियाले जसरी क्रियाशीलता देखाएका छन्, त्यति पहिला देखाएको भए रौतहटको चुनावी छविमा दाग लाग्दैनथ्यो ।

रौतहटको भुइँतहमा जसरी जातीय र सामुदायिक ध्रुवीकरण छ, त्यस्तोमा बाहुबलीहरूका महत्त्वाकांक्षा मौलाउन पुग्छ । बकैया र वागमतीबाट अभिसिञ्चित रौतहटबारे आहान नै छ, ‘इहवाँ के ढेलो बोलेला ।’ अर्थात् माटोको डल्लो पनि बोल्छ । यो आहान रौतहटको विगतको राजनीतिक र सामाजिक चेतनालाई इंगित गर्दै उत्पत्ति भएको हो । तर पछिल्ला वर्षहरूमा बाहुबलीहरूको सन्त्रासले माटोका डल्लाहरू नि:शब्द भए । यसले गर्दा बाहुबलीहरू भयरहित आफ्ना कर्तुत गर्न तम्सिए । बाहुबली राजनीतिको प्रतीक यतिखेर राष्ट्रिय रूपमै आफतावलाई बनाइएको छ । तर रौतहटको भुइँ यथार्थसँग परिचित हुनेहरू भन्छन्, आफताव यस प्रवृत्तिका अन्तिम पात्र होइनन् ।

लोकतन्त्र र निर्वाचन
चुनावी प्रतिस्पर्धा नै लोकतन्त्रको सौन्दर्य र सामर्थ्य हो । तर चुनावमा उत्पन्न हुने प्रतिस्पर्धाले जनतालाई लाभ हुनुपर्छ । दल वा उम्मेदवारले जनता समक्ष आफ्ना वाचाको मार्गचित्र राख्छन् र त्यसमार्फत चुनावी परीक्षामा उत्तीर्ण हुन चाहन्छन् । राम्रो उत्तीर्णांक प्राप्त गर्न प्रतिस्पर्धीहरूले जनताको नजरमा आफ्लूाई असल सेवकका रूपमा परिचित गराउँछन् भन्ने आदर्श मान्यता रहिआएको छ । निर्वाचनको जगमा नै शासन व्यवस्थाले वैधता प्राप्त गर्छ । आवधिक स्वतन्त्र, निष्पक्ष र स्वच्छ निर्वाचनद्वारा नै संवैधानिक लोकतन्त्र गतिशील बन्छ । जनताले सार्वभौम सत्ताको प्रयोग निर्वाचनमार्फत नै गर्छन् ।यसैकारण निर्वाचनलाई लोकतन्त्रको महापर्व भनिन्छ ।
लोकतन्त्र आत्मनियन्त्रित संस्कार हो । निर्वाचन नागरिकलाई शिक्षित, जागरुक र जिम्मेवार बनाउन शिक्षा दिने विश्वविद्यालय हो । आवधिक निर्वाचनले मतदातालाई विगतका जनप्रतिनिधिलाई पुरस्कृत वा दण्डित गर्ने अवसर दिन्छ । यसर्थ निर्वाचन फगत प्राविधिक पक्षमात्र होइन । यसले समाजभित्रको ताजा बुझाइ र रोजाइलाई प्रतिध्वनित गर्छ । यसलाई यसरी पनि भनौं कि निर्वाचन कसरी हुन्छ, त्यसबाट लोकतन्त्रको गुणस्तर मापन गर्न सकिन्छ । निर्वाचनमार्फत चुनिने प्रतिनिधिहरूको पृष्ठभूमि र अनुहारले ती पात्रबारे मात्र बताइरहेको हुँदैन, यिनलाई मत दिएर निर्वाचित गर्ने मतदाताको निर्णय क्षमतालाई पनि प्रस्ट्याउँछ । के विगतमा हामीले अभ्यास गरेका निर्वाचनहरू स्वतन्त्र, निष्पक्ष र भयरहित भए त ? यो अहम् सवाल हो ।

टिक्ने, जित्ने र फेरि टिक्ने
कस्तो निर्वाचन प्रणाली छनोट गरिएको छ ? त्यसले पनि लोकतन्त्रको भविष्य बताउँछ । चुनिएका प्रतिनिधि र समाजबीच सामञ्जस्य र समानता छ कि छैन ? निर्वाचित संस्थाको ऐनामा समाजको असली मुहार झल्किन्छ कि झल्किँदैन ? मतदाताले निर्वाचनपश्चात् अधिकतम सन्तुष्टि पाउने अवस्था छ वा छैन ? समावेशी र सहभागितामूलक प्रतिनिधित्वको प्रत्याभूति भएको छ/छैन ? कहाँबाट को र कसरी निर्वाचित भए यी सवाल महत्त्वपूर्ण हुन्छन् । राष्ट्रको दीर्घकालीन हितलाई निर्वाचनको चाल र चरित्रले परिभाषित गरिराखेको हुन्छ । निर्वाचनको राजनीतिले वर्तमानलाई मात्र व्याख्या गरिराखेको हुँदैन, निकट आगतको पदचापलाई समेत संकेत गरिरहेको हुन्छ । यस्तै प्रश्नहरूको खोजी गर्दै निर्वाचन प्रणाली, प्रक्रिया र व्यवस्थापनमा निकै परिष्कार पनि गरियो । तर फेरि उही प्रश्न उठ्न थालेको छ, निर्वाचित हुनेहरूका इमान, जमान र चरित्रका कुरा सतहमा आएका छन् ।

२०७४ मा स्थानीय तह, प्रदेशसभा, प्रतिनिधिसभा, राष्ट्रियसभा, राष्ट्रपति र उपराष्ट्रपतिको चुनाव सम्पन्न भयो । त्यही निर्वाचनको अभ्यासले अहिलेको गणतान्त्रिक लोकतन्त्रको गोरेटो, गति र गन्तव्यलाई निर्धारित गरेको छ । निर्वाचनको क्रममा भोगिएको यथार्थले पद्धतिको औचित्य र विश्वसनीयतालाई सिद्ध गर्छ । संवैधानिक प्रावधान अनुसार बहुतहको निर्वाचित सरकार र प्रतिनिधित्व छ । त्यसले वैधानिक मान्यता पाएको छ । तर जसरी निर्वाचन भयो, त्यसबारे सही विमर्श आफतावको प्रकरणले सुरु गरेको छ । अहिले कसले टिकट पाउँछ ? राजनीतिमा कसरी टिक्न सकिन्छ भन्ने आम मनोविज्ञान के छ ? चुनाव कसरी जितिन्छ ? जित्न कुन हदसम्म पार्टी वा प्रत्यासी जान्छन् ?

निर्वाचनको क्रममा नागरिक स्वतन्त्रताले जनप्रतिनिधिहरूमाथि अंकुश लगाउँछ । मतदाता समक्ष प्रत्यासी पुग्दा तिनले मतदानमार्फत भावी शासकका लागि लक्ष्मणरेखा कोरिदिनुपर्ने हो । प्रत्यासी बन्न आफ्नै दलबाट टिकट किन्नुपर्ने, कार्यकर्तालाई परिचालन गर्न मनग्ये खर्च गर्नुपर्ने र अन्त्यमा मतदातालाई तिनका ठेकेदारमार्फत किन्नुपर्ने अवस्था छ । निर्वाचन आचारसंहितामा अधिकतम चुनावी खर्चबारे जेजस्तो लेखिएको भए पनि तीनवटै तहको निर्वाचन अकल्पनीय रूपमा खर्चिलो भएको छ । यसरी खर्चिएको रकमको स्रोत के हो ? कुनै पनि दलले खोज्दैनन् । अर्थात् दलहरूभित्रको आन्तरिक लोकतन्त्रको अवस्था कमजोर छ । चुनाव लोकतन्त्रको पूरक भए पनि अहिलेको खर्चिलो चुनावले फेरि उही प्रश्नलाई जन्माएको छ, कसको प्रतिनिधि को ?

खर्च गरेर टिकट लिने र जित्नेहरू त्यसउप्रान्त आफूले परिचालन गरेको स्रोतमाथि आफ्नो एकलौटी स्वामित्व भएको ठान्ने आम मनोविज्ञान छ । तराईका विभिन्न जिल्लामा निर्वाचनमा देखिएका बेथिति र त्यसले बरालिँदै गएको लोकतन्त्रबारे सोधपुछ गर्दा केही गम्भीर टिप्पणी सुनिए । ‘दलले टिकट दिए पनि अब चुनाव लड्दिन’, ‘निर्वाचन आचारसंहिताको बीसौं गुणा बढी खर्च गरेंँ, जितेंँ र अब अर्को चुनाव कैयौं गुणा महँगो हुने हुँदा संसदीय कोषबाट नै हिनामिना गर्छु’, ‘शीर्ष नेताहरूले टिकट दिन पैसा त लिए–लिए, कार्यकर्ताहरूसमेत बार्गेनिङ गर्छन्’, ‘अब त इजी मनी कमाएकाहरू नै चुनाव उठ्ने भए’, ‘जहाँ शीर्षनेता उठे, त्यहाँ त झन् खर्चिलो भो’, ‘अब त प्रतिबद्ध राजनीतिकर्मीभन्दा पैसावालहरूले चुनाव कब्जा गर्ने भए ।’ यी भनाइले हामीले उत्कृष्ट भनेको निर्वाचन प्रणालीमा अभ्यास भइरहेको र तिनको असली भागिदारका रूपमा खडा भएका अनैतिक अनुहारलाई चियाउन मद्दत पुग्छ ।

निर्वाचन प्रक्रियालाई कानुनी अभ्यासबाट नैतिक अभ्यासको रूपमा कसरी अनुवाद गर्ने ? अहिलेको चुनौती हो । मतदाताको विवेकलाई प्रभावित गर्ने जुनसुकै हथकण्डा चुनावी हिंसा हो । चुनावी हिंसालाई कसरी कम गर्ने ? त्यसतर्फ आत्मनियन्त्रणको प्रयत्न भएन भने निर्वाचनमार्फत संस्थागत हुँदै गएको विसंगतिले लोकतान्त्रिक व्यवस्थामाथि नै प्रश्नचिन्ह खडा गर्छ । अहिलेको निर्वाचनले संविधानलाई संस्थागत गर्न एक कदम फड्को मारे पनि खर्चिलो चुनावले लोकतन्त्रलाई कमजोर र मुलुकलाई नयाँ खाले द्वन्द्वतर्फ फर्काउँदैछ ।

उज्यालोको खोजी
यो भएन, त्यो भएन भनेर गनगन गर्नुभन्दा समाजको विवेकशील तप्काले मतदान प्रक्रियालाई पुण्य अनुष्ठानको रूपमा रूपान्तरित गर्न अहिलेदेखि नै बहसको थालनी गर्नुपर्छ । आमचुनाव हुन अझ निकै समय बाँकी छ । निर्वाचनको क्रममा जस्तो जित–हारको उत्तेजना र युद्धको मनोविज्ञान अहिले छैन । त्यसैले यो नै उपयुक्त समय हो, निर्वाचन प्रक्रियाका अप्ठेरा र अँध्यारा पक्षबारे बहस गर्ने र सुधारको पाइला चाल्नैपर्छ । भोजपुरीका जनकवि कबिरदासको भनाइ छ, ‘दास कबिरा जतन से ओढिन्/ज्यों कि त्यों धर दिनी चदरिया’ आशय हो, चादरजस्तो थियो, त्यस्तै रूपमा रहन देऊ ।

लोकतन्त्रलाई जनताको सशक्तीकरण र समृद्धिको जीवनरेखा मान्ने हो भने निर्वाचन त्यसको माध्यम हो, जहाँ लोकतन्त्रका उज्यालो पक्ष अर्थात् जनप्रतिनिधि छनोट गरिन्छ । विवेकशील जनताले अकुण्ठित रूपमा जसरी सार्वभौम उत्तराधिकार प्रतिनिधिलाई हस्तान्तरण गर्छन्, ती जनप्रतिनिधिले लोकसम्मतिको चादरलाई बेदाग राख्न सक्नुपर्छ । फेरि अर्को चुनावमा जनतामाझ त्यसलाई फरफराउन सक्नुपर्छ । त्यस्तो वातावरणको विकासले नै लोकतन्त्रलाई लोकप्रिय बनाउँछ । स्वच्छ निर्वाचन नै अहिलेका बेथितिहरूको अचुक औषधि हो ।
datelinetemrai@gmail.com

प्रकाशित : कार्तिक ७, २०७६ ०८:०२
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

छेउछाउका खजानाको लोकतन्त्र

चन्द्रकिशोर

एउटा कविताको शीर्षक छ, ‘बालकहरूको चित्रकला प्रतियोगिता ।’ त्यसमा बच्चाहरूले अनेकौं चित्र कोरेका छन् । नीलो आकाश, सूर्य, चन्द्रमा र ताराहरू बनाएका छन् । पहाड, नदी, झरना, मकान, सडक, पुल, बस, स्कुटर र कारहरू बनाएका छन् । साइकल चलाउँदै गरेको र पैदल हिँड्दै गरेका मानिसहरू पनि बनाएका छन् ।

कवि लेख्छन्, ‘चित्र बनाउने उत्साहमा यति धेरै चित्रहरू कोरिँदै गयो कि एउटा भकुन्डो राख्ने ठाउँ पनि खाली राखिएन ।’ आखिर बच्चाहरूले सम्झे ठूलाबडाहरूले यस दुनियाँ बनाउन के कस्ता गल्ती गर्दै गएका छन् । हुन पनि यही भएको छ, धर्तीमा । कवितामा बच्चाहरूलेआफ्नो चित्रमा प्रकारान्तरले त्यही सब चित्रित कोरेका छन्, जो हामीले यस धर्तीमा गरेका छौं । हामीले गाउँ–सहर चारैतिर कंक्रिटको जंगल निर्माण गरेका छौं । हिन्दी कवि राजेश जोशीको यस कविताले विकासको नाममा पृथ्वीमा भएको विनाश र यसले बाल मस्तिष्कमा विरासतमा प्राप्त बुझाइबारे बडो सवेदनशील तरिकाले चित्रित गरेका छन् । बच्चाहरूले त्यही कुरा बुझ्छन्, जो तिनले छेउछाउमा देख्छन् ।

एउटा अङ्ग्रेजी आहान छ, ‘एज डेड ऐज डोडो’ अर्थात् यसरी मर्‍यो, जसरी डोडो । लुई क्यारलको किताब ‘एलिसेज एडभेन्चर्स इन वन्डरल्यान्ड’मा डोडोको चर्चा पाइन्छ । डोडो कसरी लुप्त हुँदै गयो, त्यसको वर्णन यसमा छ । त्यसैले यहाँ प्रयोग भएको यो आहान फगत आहान होइन, यसभित्र प्राणीहरूको विलुप्तिको भयावहबारे प्रस्ट पार्ने प्रयास भएको छ । भनिन्छ, डोडो चरा र डोडो रुखबीच गजबको साइनो थियो । सन् १६८० मा डोडो चरा पूर्णरूपमा लोप भएपछि मरिससमा एउटा पनि नयाँ डोडो रुख उम्रिएको छैन । अत्यधिक सिकारका कारण पृथ्वीबाट डोडोको वंश नै समाप्त भयो र आहान नै बन्यो, ‘डेड ऐज डोडो ।’ डोडो चरा र रुख मरिससका स्थानीय जीव थिए, जो दुनियाँमा अन्यत्र पाइँदैनथ्यो । डोडो चराले यस प्रकारको रुखको बीउ अंकुरनमा सघाउ पुर्‍याउँथ्यो । न रह्यो डोडो चरा न उम्रियो नयाँ डोडो रुख ।

जीवहरूको संरक्षण हाम्रै लाभका जरुरी छ । यिनीहरूबीच एकअर्कासँग गाँसिएको भविष्य छ । एकको अस्तित्व संटमा पर्दा अर्को मौलाउन सक्दैन । भनिन्छ, कुनै बखत हवाइद्वीपमा हाउकुवा हिवी नामको फूलैफूलका रुखहरू प्रशस्त पाइन्थ्यो । यसलाई सन् १९९२ मा लुप्त घोषित गरियो । किन यस्तो भयो त ? खोजबिन गरेपछि थाहा भयो, हनिफिसर चरा यसको ठीक उसै प्रकारले सेवा गर्दोरहेछ, जसरी मौरी र पुतलीहरूले अन्य पुष्पीय रुखहरूलाई अर्थात् परागसेचनमा सहायता गर्छन् । यसले हनिफिसरलाई मह प्राप्त हुन्थ्यो । जैविक विविधता प्रकृतिको अनमोल निधि हो । जैविक विविधताको आशय पृथ्वीमा पाइने समस्त जन्तु, रुख–बिरुवा, सूक्ष्म प्रजातिहरूसँग जोडिएको छ । प्राकृतिक सफाइकर्मी गिद्धहरूको सङ्ख्यामा अचानक कमी हुनथालेपछि यसलाई पनि ‘डेड ऐज डोडो’ मान्न थालिएको छ ।

तर्क गर्नेहरू भन्छन्– विलुप्तीकरण हुनु एउटा प्राकृतिक परिघटना हो । के भयो त ? यसैकारण धर्तीमा अस्तित्वमा रहेका हजारौं जीव आज हामीमाझ छैनन् । अहिलेको विलुप्तीकरण प्राकृतिक कारणले भइराखेको होइन । त्यसैले यो चिन्ताको विषय हो । पछिल्ला केही दशकभित्र जसरी तीव्र गतिमा विलुप्तीकरण बढेको छ, त्यो डरलाग्दो छ । यसकारण पनि छेउछाउमा रहेका अनमोल खजानाका रूपमा रहेका चराचुरुङ्गी, रुखबिरुवा, पशु, किराफट्याङ्ग्राहरूबारे परिचय हुनु जरुरी छ । भोलि यसको खाँचो पर्दा ‘हामीलाई त यसबारे थाहै थिएन’ नभनियोस् । विकास वा आयआर्जनको चपेटामा आर्थिक रूपले लाभ लिने वा सुन्दर जीवजन्तुसमेत परेका छैनन् । संरक्षण तिनलाई पनि चाहिएको छ, जसले हामीलाई प्रत्यक्ष रूपमा फाइदा पुर्‍याउँछन् भन्ने छैन । उदाहरणका लागि सर्प र भ्यागुतो, किराफट्याङ्ग्रा यी सबै धर्तीमा जीवनको पहिया गतिमान राख्न आवश्यक छ । यदि व्याक्टेरिया अन्त्य भयो भने हामी सबैको विनाश हुन्छ । मौरी लोप भयो भने त्यसको सोझो अर्थ मानिसको अन्त्य पनि निकट छ । यो अत्यन्त महत्त्वपूर्ण प्रजाति हो, जसको प्रकृतिमाथि प्रभाव त्यसको आकार र सङ्ख्याको तुलनामा बढी बताइन्छ । प्रसिद्ध वैज्ञानिक अल्बर्ट आइन्स्टाइनले भनेका छन्, ‘यदि मौरीहरू लुप्त भए भने मानिसको लागि यस धर्तीमा केवल चार वर्षको जीवन शेष रहनेछ ।’ मौरी नहुँदो हो त फूलमा परागसेचन हुँदैनथ्यो, नयाँ–नयाँ रुखबिरुवाहरू उम्रिँदैनथे र कुनै पनि जनावरको अस्तित्व रहँदैनथ्यो । अन्त्यमा, कुनै पनि मान्छे बाँच्दैनथे । नयाँ अध्ययनहरूले भन्छ, ‘मौरीको सङ्ख्यामा निकै कमी आइरहेको छ । जैविक विविधता धर्तीमा सुचारु जीवनको एकमात्र सूत्र हो । सबै कुरा एकआपसमा जोडिएको छ । अलग–अलग कसैको अस्तित्व छैन । यस महत्त्वपूर्ण शृङखलामा कुनै एउटाको अस्तित्व ढुलमुल भयो भने अर्कोलाई असर पर्छ ।

हामी अहिले जैविक विविधता मासेर आफूमात्र बाँच्ने प्रयास गर्दैछौं । मान्छेको प्रजातिमात्र होस् भनेजस्तो हाम्रा गतिविधि देखिन्छन् । यो अवस्था कति भयावह र डरलाग्दो होला ? कल्पना पनि गर्न सकिन्न । हामी विस्तारै यस्तै खाले अँध्यारो सुरुङभित्रको जीवनयात्रामा छौं । हाम्रै छेउछाउमा खाली जग्गा हुन्थ्यो । अनेकौं प्रकारका रुखहरू थिए । रंगीबिरंगी चराहरू बिहान–बेलुका घर–आँगन हाजिरी हुन्थे । ती सबै मासिँदै, हराउँदै, लोप हुँदै गएका छन् । कस्तो स्थिति भयो भने अनेकन पशुपन्छी र रुखहरूसँग जोडिएका लोककथा र लोकगीत सुनाउनेहरू अब देहातमा समेत विरलै छन् । जलवायु संकट आयो । केही दशक पहिलासम्म हाम्रा वरिपरि जति प्रकारका रुख र चराहरू थिए र तिनप्रति हाम्रो सरोकार थियो, त्यो हाम्रो पारिवारिक विस्तारकै विविध रूपान्तरण थियो । यो कुटुम्बभाव नै हामीलाई चर–अचर, जड–चेतन जगतका साथ कर्तव्यशील बनाउने माध्यम थियो । सांस्कृतिक अनुष्ठानले यिनीहरूप्रति कृतज्ञताको भाव प्रकट गर्ने मौका दिन्थ्यो ।

विजयादसमीको दिन कतिपय ठाउँमा नीलकण्ठ चराको दर्शन गर्ने परम्परा छ । पर्साको बिरञ्चीबर्वामा त नीलकण्ठ यात्रा नै निकालिन्छ । यस लोकमान्यताका पछाडि जीवजगतप्रति प्रेमको भावना निहित छ । अहिलेको समयमा सांस्कृतिक अनुष्ठानमा श्रद्धा कम हुँदै गएको छ उत्सवधर्मिता बढ्दै गएको छ । अब पूजाले फगत एउटा आयोजनको रूप लिएको छ । यसको सार नै प्रकृतिलाई पनि मानिसको छिमेकीकै रूपमा हेर्ने र आदरभाव राख्ने हो । मान्छे र प्रकृति बीचको सम्बन्धको यो शास्त्र कुनै राजामहाराजाले निर्माण गरेका थिएनन् । कुनै ठूलाबडाले चलाएको भए शिलालेखमा लेखिन्थ्यो । यो त जीवनचर्याको अभिन्न हिस्सा थियो । ऋतु अनुसार चराहरूको दर्शन र रुखहरूको पूजन गरिने चलन छ, तर अब यस्ता कुराको महत्त्व हराउँदै गएको छ । समाजमा प्रकृतिसँग जोडिने अद्भुत ज्ञान बाँचेको छ, तर त्यो छरप्रस्टिएको छ । यसलाई सँगाल्न पर्याप्त धैर्य र संवेदनशीलता आवश्यक छ । अझै पनि प्रकृति र मानिस बीचको पारम्परिक ज्ञानलाई जोगाउन सकिन्छ । अब पनि चेतेनौं भने न्याउरी मारी पछुतो हुनेछ ।

अहिलेको पुस्ता निकै हतारमा हुर्किंदैछ । ऊ तात्कालिक लाभहानिको कुरा सोच्छ । त्यही रुख लगाइन्छ, जसले उसलाई तत्काल फाइदा दिन्छ । त्यही चरा वा पशु पालिन्छ, जुन तत्काल आयआर्जनको बलियो स्रोत बन्छ । घरपालुवा मात्रले कुनै नश्ललाई जोगाउन सक्दैन । हेर्दाहेर्दै हाम्रै वरिपरिका रैथाने पशु नश्लहरू लोप हुँदै गएका छन् । जंगल मासेर हरण हुने जैविक विविधताको आपूर्ति पुनर्उत्पादित वनले दिन सक्दैन । जंगल आफैंमा प्रदूषण, भूक्षय, भूस्खलन, जैविक विविधता संरक्षणको आधार हो । पानी भण्डारण र रिचार्जका लागि वरदान नै हो ।

यस सन्दर्भमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रकृतिसंगको सामञ्जस्यता नै हो । जब–जब मानिसले प्रकृतिसँग छेडछाड गरेको छ, प्रकृतिले पनि त्यसको बदला लिन विनाशलीला मच्चाएको छ । हडप्पा र मोहनजोदाडोको उन्नत सभ्यताको नाश अत्यधिक वन कटाइ र प्रकृतिसँग अत्यधिक छेडछाडको परिणाम थियो । अहिले विकासबारे जुन बुझाइ छ, त्यसले सुदूर देहातमा पनि जताततै कंक्रिटीकरण गर्दैछ । पुराना रुखहरू ढालिँदैछन् । रैथाने र आयातित चराहरू घुमफिर गर्ने सहज परिवेश मासिँदैछ । ऐतरेयोपनिषद्मा शान्ति पाठका लागि प्रार्थना गरिएको छ, ‘मेवाक्मनसि प्रतिष्ठिता मेमन: वाचि प्रतिष्ठितम् ।’ अर्थात् मेरो वाणी मनमा स्थिर होस् र मन वाणीमा स्थित होस् । यो प्रार्थना सरल लाग्छ, तर पनि यसले गहकिलो कुरा उठाएको छ । सङ्कल्पसाथ वचन पनि एक होओस् । आफ्नो छेउछाउ र परिवेशका जीवजन्तु, वनस्पति लगायत प्रकृतिको बाँच्न पाउने लोकतन्त्रलाई जोगाउन सकियो भनेमात्र राष्ट्रिय सुरक्षा हुन्छ ।
datelinetemrai@gmail.com

प्रकाशित : आश्विन ३०, २०७६ ०७:५९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT