‘नारायणमान’ हरू अध्यक्ष भइरहन्छन्

आहुति

हालसालै संघीय संसद्मा प्रत्यक्षतर्फबाट एक जना सांसद पुर्‍याउन सफल नेपाल मजदुर किसान पार्टीको महाधिवेशन सम्पन्न भयो । सो महाधिवेशनले सधैँझैँ आफ्ना अध्यक्ष नारायणमान बिजुक्छेलाई पुन: अध्यक्ष बनायो । केही महिनाअगाडि नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मशाल) को पनि महाधिवेशन भएको थियो र त्यसले पनि आफ्ना सधैँभरिका महासचिव मोहनविक्रम सिंहलाई पुन: पार्टी महासचिव बनायो ।

यी दुवै जना पार्टी प्रमुख हुँदै आएको अवधि गन्दा पैंतालीस वर्ष हुन्छ अर्थात् करिब आधा शताब्दी । विसं २०२१ को भूमिसुधार कार्यक्रमलाई भक्तपुर जिल्लाको मूलत: नेवार बस्तीमा मोही किसानका पक्षमा सानदार ढंगले लागू गर्न नेतृत्व गर्नु नारायणमान बिजुक्छेको राजनीतिक जीवनको मुख्य योगदान मानिन्छ, त्यसैगरी २०१९ पछि विसर्जनको दलदलमा पुगेको कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई पुन: संगठित गर्न एउटा धाराको नेतृत्व गर्नु मोहनविक्रम सिंहको राजनीतिक यात्राको मुख्य सफलताका रूपमा गनिन्छ ।

यीबाहेक यी दुई नेताको नेतृत्वकर्मले नेपालको राजनीति र परिवर्तनलाई गुणात्मक नयाँ दिशा दिन वैचारिक वा भौतिक नेतृत्वकारी भूमिका कहिल्यै पनि खेलेको छैन । पञ्चायतविरोधी निर्णायक आन्दोलन होस् या गणतन्त्र प्राप्तिको निर्णायक मोड— यिनीहरू मसिना सहायक जमात मात्र रहे । यहाँ प्रतिनिधि पात्रका रूपमा वाम आन्दोलनका आदरणीय यी दुई नेताको नाम र काम उल्लेख गरिएको हो, कम्तीमा तीन दशक अध्यक्ष रहेर हातखुट्टा चल्न छाडेका वा मृत्युले मात्र अध्यक्षबाट हटेकाहरूको सूची लामै बन्न सक्दछ ।

नेपालको लोकतान्त्रिक भनिने धाराको गति पनि आधारभूत रूपमा वाम धाराको भन्दा पृथक् छैन । त्यस धाराको नेपाली कांग्रेसको सात दशकको इतिहासले कति जना अध्यक्ष पायो भनी गन्ती गर्दा प्रवृत्ति त उही नै हो कि नमरेसम्म अर्कोको पालो बन्द । सन् १९१७ मा रुसबाट सुरु भई १९५९ को क्युवाली क्रान्तिसम्म विकसित पुरानो युगको कम्युनिस्ट आन्दोलन नमरेसम्म एउटै ‘नारायणमान’ लाई महासचिव बनाउँन कुख्यात नै रह्यो । विश्वव्यापी रूपमा पुँजीवादी राजनीतिमा पनि यो समस्या लामो समय रह्यो नै, र अविकसित मुलुकहरूमा अहिले पनि राजनीतिक घरानावाला नेतृत्वको निरन्तरता बाँकी नै छ । धनी देशका पुँजीवादी पार्टीहरूले नेतृत्व प्रणालीलाई काफी सुधार गर्दै लगेका छन् र देशको कार्यकारी प्रमुखमा एक व्यक्ति दुई कार्यकालभन्दा रहन नपाउँने आदि सुधार गरेका छन् । पुँजीवादी राजनीतिले पनि दार्शनिक रूपमै यो विषयलाई समाधान गरिसकेको भन्ने अझै प्रतीत हुन्न । रुसका पुटिनको फरक फरक नाममा कार्यकारी बनिरहने तरिका र चीनको संविधानमा एक व्यक्ति राष्ट्रपति बन्न पाउने अवधिको खारेजीले त्यतै संकेत गर्दछ । आजको विश्व कम्युनिस्ट खेमामा भने यो विषयले अझै केन्द्रीय महत्त्व पाइसकेको समेत पाइन्न ।

प्रकृतिले सिर्जना गरेका प्रत्येक चीज सिर्जनशील र प्रगतिशील किन हुन्छन् भन्ने प्रश्नको एउटा मुख्य उत्तर हो— उसले प्रत्येक चीजलाई अनावश्यक ठाउँ र अवधि ओगट्ने छुट दिंदैन । जति सुकै सुन्दर भनिने फूल होस् या महान् गनिने मानिस निश्चित अवधिपछि झर्नैपर्छ, मर्नैपर्छ । सुन्दर मानिने फूलहरू कुनै पनि झरेनन् भने बुढा फूलहरूको संसार कति दिक्क लाग्दो होला † आनन्दमय भनिएको शरद ऋतु वर्षैभरि हलचल नगरी बस्यो भने भोकै मर्नुको विकल्प निस्कन गाह्रै छ । वास्तवमा आधा शताब्दीसम्म निरन्तर पार्टी प्रमुख भइरहने प्रवृत्ति भनेको यस्तै प्रकृतिविरोधी परिघटना नै हो । कम्युनिस्ट वा लोकतान्त्रिक जुनसुकै धाराको भए पनि यो प्रवृत्ति पुरानो सामन्तवादी संस्कृतिको नयाँ संस्करणबाहेक अरु केही हुनै सक्दैन । कुनै पनि वस्तुु होस् या मानव समाज वा संगठन, विगतले स्थान खाली गरिदिएकाले ऊ वर्तमान, नयाँ र प्रगतिशील बन्न पाएको हो । यदि वर्तमानले उचित समयमा भविष्यलाई ठाउँ दिंदैन भने भविष्य अन्धकारमय विकृतिमा फस्ने निश्चित हुन्छ । ‘नारायणमान’ हरूको अध्यक्ष प्रवृत्तिको प्रकोपले पनि अन्तत: त्यही परिणाम ल्याएकै छ, ल्याई नै रहनेछ ।

लोकतान्त्रिक भनिने पुँजीवादी खेमाको राजनीतिमा एउटै व्यक्ति वा एउटै घरानाको व्यक्तिको नेतृत्व निरन्तरतालाई खासै विशेष सिद्धान्तको जामा पहिराइएको भेटिन्न बरु इतिहासमा योगदान गरेको हुनाले, जनताले उहाँलाई पत्याउने हुनाले, उहाँले मात्र पार्टीलाई एकताबद्ध पार्न सक्ने हुनाले, उहाँ जत्तिको अरु नहुनाले, उहाँ नै सबैभन्दा सम्माननीय हुनाले जस्ता सत्ता प्राप्तिको निम्ति आवश्यक व्यावहारिक कारणहरू अगाडि सारिएको हुन्छ । पार्टीभित्र सत्ताधारी समूहले लगातार यस प्रकारको प्रचार र प्रशिक्षण चलाएपछि आम कार्यकर्तामा पनि जबरजस्त एउटा भ्रममय सुख–दु:खले आकार गर्न पुग्दछ कि त्यो व्यक्ति नहुँदा भयंकर दु:ख आउनेछ, त्यो व्यक्ति प्रमुख भइरहँदा सुख लम्बिने वा प्राप्त हुने सम्भावना बढी छ । एक व्यक्ति तीसौं वर्ष मुख्य नेतृत्वमा निरन्तरताको वास्तविक अन्तरकथा भने प्राय जसो षड्यन्त्र, नयाँ प्रतिभालाई निषेध, किनबेच र दमनले भरिपूर्ण हुन्छ । एउटै विचार, एउटै आदर्श र एउटै राजनीति गर्न आएको नाती पुस्ता हजुरबा पुस्ताभन्दा पनि कमजोर नत्र कसरी भइरहन सम्भव हुन्छ र ? प्रत्येक नाती पुस्ताको वैज्ञानिक, डाक्टर, इन्जिनियर वा समाजशास्त्री हजुरबा पुस्ताभन्दा सक्षम हुने तर पार्टीको हजुरबा नेताभन्दा नाति नेताचाहिँ अक्षम भइरहने, के यो पत्याउन सकिने र मिल्ने विषय हो ? हुँदै होइन । इतिहासमा नमरेसम्म पार्टी प्रमुख भएका बूढाहरू मरेपछि ती पार्टीहरूको प्रगतिको यात्रा नरोकिएका इतिहासका आम उदाहरणबाट पनि यो तथ्य पुष्टि हुन्छ ।

कम्युनिस्ट खेमाको राजनीतिमा भने दर्जनौं वर्षसम्म एक व्यक्तिको नेतृत्व निरन्तरताका निम्ति व्यावहारिक हैन बरु सिद्धान्तका बडा बडा अवधारणाहरू खडा गरिएका हुन्छन्, अझै त्यो क्रम जारी नै छ । त्यसमध्ये प्रमुख हो— जसको नीति, उसैको नेतृत्व । खास पार्टीको मूल नीति वा कार्यदिशा तय गरेपछि त्यसलाई लागू गर्ने सुरुआती चरणका निम्ति यो अवधारणा सही नै हो । खास नीतिको प्रतिपादकले नै नेतृत्व गर्नु सर्वोत्तम हो तर अनिवार्यचाहिँ होइन, अनिवार्य मान्ने हो भने त विचार वा नीति र मानिसको उमेर बराबर मान्नुपर्ने हुन्छ जुन गलत हो । एउटा नीतिको प्रतिपादकको मृत्यु हुँदा पनि त्यो नीतिको सहयात्रीले त्यसलाई अगाडि बढाइरहन सक्छ भने खास व्यक्तिकै निरन्तरता आवश्यक हुन्छ भन्ने मान्यता सर्वथा गलत हो । अझ जसको नीति उसकै नेतृत्वको अवधारणालाई ‘एक पुस्ताको नीति र नेतृत्व, हरेक पुस्ताको नीति र नेतृत्व’ को स्तरमा व्यवहारत: गिराउनु त नयाँ पुस्तामाथि अत्याचारबाहेक अरू के हुन सक्छ ? पुँजीवादी क्रान्तिका सुरुआती क्रान्तिकारीहरू संसारभरि सामन्तवादविरुद्ध लड्न हिंडेका त हैनन्, त्यसैगरी कार्ल माक्र्स वा लेनिनले संसारभरि कम्युनिस्ट पार्टी बनाएका त होइनन् । यस्ता साधारण तथ्यबाट पनि स्पष्ट नै हुन्छ कि ठीक नीतिको निरन्तरताको निम्ति खास व्यक्तिकै नेतृत्वको निरन्तरता अनिवार्य किमार्थ हुन सक्दैन ।

पचासौँ वर्षसम्म लगातार नेतृत्वमा बसिरहने नेतालाई सयौं कारणले लाग्न सक्दछ, उसको त्यो भूमिका जरुरी छ तर उसको त्यो असल नियतको वैज्ञानिकता कसरी पुष्टि हुन्छ ? माक्र्सवादीहरूले मात्राबाट गुणमा फड्को हुने द्वन्द्ववादको सिद्धान्तलाई पथप्रदर्शक मान्दछन् । यसको अर्थ नेताहरूको मात्रा बढ्दै गए उन्नत नेता पैदा हुन्छ भन्ने हो । जब नेताहरूको मात्रा नै बढ्न नदिई एउटै नेता आधा शताब्दी गजधम्म आसन नछाडेर बस्छ भने नेतृत्वमा गुणात्मक फड्को कहाँबाट पैदा हुन्छ ? चालु पुरानो कम्युनिस्ट आन्दोलनका पार्टीहरूमा बहुमत पक्षलाई सधैँ लाग्ने गर्दछ कि पार्टीभित्रको अल्पमत वा भिन्न मत पक्षले पार्टी कब्जा गर्‍यो भने क्रान्ति डुब्नेछ । तसर्थ क्रान्ति डुब्न नदिन आफ्नो मतको प्रमुख नेताको नेतृत्व निरन्तर जरुरी छ किनभने उसकै कारणले पार्टीमा बहुमत बनेको छ । यो बुझाइ र प्रशिक्षण सर्वथा गलत छ । यदि ठीक कार्यदिशाका कारण बहुमत हो भने त्यहाँ त विचार मुख्य छ, व्यक्ति होइन तर व्यक्तिका कारण बहुमत छ भने विचार प्रधान नै भइरहेको छैन । अनि खास व्यक्तिले नेतृत्व गर्दा मात्र ठीक विचार लागू भइरहन्छ भने त्यो विचार वैज्ञानिक नै हुँदैन किनभने विज्ञान त्यो हो जुन आवश्यक परिस्थितिमा जसले प्रयोग गर्दा पनि परिणाम एउटै निस्कन्छ । राजनीति भौतिक विज्ञान जस्तो हुन्न भनी तर्क गरिन्छ । हो राजनीतिमा कला र प्रतिभाको महत्त्व हुन्छ नै, तर यसको मतलब त्यही राजनीतिलाई अगाडि बढाउन आएका नाति पुस्ता हजुरबा पुस्ताभन्दा स्वत: कम प्रतिभाशाली अनि कम कलात्मक हुन्छ भनी मान्नु ? त्यसो त कसैले दाबी गर्न सक्दैन ।

लिबियाका मोहम्मद गद्दाफी र जिम्बाब्वेका रोबर्ट मुगाबे दुवै नै सत्तासीन हुँदा नमुना क्रान्तिकारी थिए तर नाति पुस्ताको नेतृत्व पनि आफंै कज्याउने लालसा उनीहरूको पतनको एउटा मुख्य कारण थियो । हजुरआमाले नातिनीलाई न्यानो स्नेह दिन सक्छे तर नातिनीसँगै दौडिन सक्दिन, दौडिने दुस्साहस गरे हजुरआमा स्वयम् ढल्छे भन्ने सामान्य विषय पनि नेतृत्व प्रणालीमा नबुझ्ने हो भने दुर्भाग्यहरू व्यहोर्न भविष्य पनि विवस भइरहनेछ । स्तालिनले बाँचुञ्जेल पार्टी हाँकेर के गर्नु, उनले नचाहेको बाटोमा सोभियत संघ त उनको मृत्युपछि हिंड्यो नै, सासले मात्र बोल्ने उमेरसम्म माओ अध्यक्ष भएर चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको यात्रा उनीपछि पनि उनले चाहेको दिशामा हाँकिन सम्भव भयो ? सम्भव हुँदैनथ्यो, त्यसैले भएन । माछा मार्न सिकाइएन भने जतिसुकै धुरन्धर माछा सिकारीको सन्तान पनि माछा मार्न असफल हुन्छ भने जस्तै हो यो विषय । जहाँ व्यक्ति नेतृत्वलाई दशकौं निरन्तरता दिएर राजनीति गर्ने जबरजस्ती अभ्यास गरिन्छ, त्यहाँ विचार र राजनीतिमा नै समस्या छ भनेर बुझ्नैपर्दछ । यो ‘कपाल दुखेको औषधि नाइटोमा लगाउनु’ भन्ने उखानसँग ठ्याक्कै मिल्ने सन्दर्भ हो ।

एक व्यक्ति नेतृत्वको दशकौं यात्राका निम्ति न्यून वा भ्रमित चेतनाका सहयोगीहरूको झुन्ड मात्रै जिम्मेवार देखिँदैन, बरु बूढो नेतामा निरन्तर सत्ताधारी बनिरहने लत विकास हुँदै जानाले उसले आफ्नो निरन्तरताका निम्ति सिर्जना गर्ने वैचारिक र संरचनागत मायाजालले पर्याप्त काम गरेको हुन्छ । बूढो नेतृत्वले त्यस्तो खेतीपाती सञ्चालन गरेका पार्टीहरूमा प्रतिस्पर्धामा आउने नयाँ पुस्ता वा दौंतरीलाई मूलबाटोबाट पाखा लगाउन काण्डै काण्डका भवसागर खडा गरिन्छ । नेपालका ‘नारायणमान’ हरूको इतिहास खोतल्यो भने यस्तै नियोजित तर कथित भवितव्यहरूको लामो शृंखला त्यहाँ छरपस्टै पाइन्छ ।

के ती हजुरआमा सुखी र वैज्ञानिक हुन् जो अस्सी वर्षमा पनि आफैं पनातिनीको बच्चा हुर्काउन तम्सिन्छिन् ? त्यो हजुरबा पनि के सुखी नै हो जो नातिलाई आफैं कबड्डीको प्रशिक्षण दिन बाध्य छ ? उनीहरूले आफ्नो सहोदर र क्रमिक पुस्तालाई आफूसरह वा आफ्नो लयद्वारा प्रशिक्षण गर्न नसक्नु वा नचाहनु मुख्य समस्या हो । नेमकिपा पार्टीका नारायणमान बिजुक्छे वा नेकपा (मसाल) का मोहन विक्रम सिंह या त्यही दिशामा यात्रारत अरू बूढाहरूले अब बुझ्नैपर्छ ब्रह्माण्ड व्यक्तिले होइन नियमले, नियम लागू गर्ने संरचनाले गतिवान बनाएको छ । त्यस बूढामय प्रवृत्तिभित्रका युवा यात्रीले सोच्नैपर्छ— आफ्नो पुस्ताको सिर्जनाको नेतृत्व गर्न आफंै तम्सिनुपर्छ । आफू पठ्ठो युवा हुँदा नै सिर्जनात्मकताको तुजुक देखाउन रहर जागेको विगतलाई ‘नारायणमान’ हरूले आज स्मरण गर्ने हो भने आधा शताब्दी लामो आफ्नो नेतृत्वको टापमुनि नयाँ पुस्ताका सयौँ नारायणमानहरूले सिर्जनशील बैंसलाई वाग्मतीमा बगाउन बाध्य भएको दृश्य पनि छर्लङ्ग देख्नेछन् । नयाँ युगको नयाँ राजनीतिले ‘नारायणमान’ हरू सधैँ अध्यक्ष भइरहने दुष्चक्रलाई सही नीति र विधिद्वारा विस्थापित गर्नै पर्छ ।

प्रकाशित : आश्विन १९, २०७६ ०७:४८
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

घैंटो मट्का भइसक्यो !

आहुति

पच्चीस वर्षअगाडि अर्थशास्त्रीहरू नेपाली समाजको वर्गीय बनावटको चित्रात्मक तुलना पहाडको घैंटो जस्तो भएको बताउँथे । पहाडको घैंटोको मुख सानो, पेट लामो अनि पिंध सानो । मुख सानो अर्थात् सामन्त, दलाल तथा नोकरशाही पुँजीपति वर्ग थोरै । पेट अलि लामो अर्थात् सबैभन्दा ठूलो भाग, त्यसलाई उनीहरूले निम्नमध्यम वर्गको आकार बुझाउन प्रयोग गरेका थिए ।

घैंटोको पिंधतिरको, पेटभन्दा क्रमश: सानो हुँदै जाने भागलाई उनीहरूले नेपाली समाजका गरिब किसान, भूमिहीन कृषि श्रमिक र औद्योगिक श्रमिक वर्गको संख्यालाई चिनाउन प्रयोग गरेका थिए । अर्थशास्त्रीहरूले त्यतिबेला प्रयोग गरेको घैंटोले स्पष्ट भन्थ्यो– नेपाली समाजको सबैभन्दा ठूलो निर्णायक जनसांख्यिक हिस्सा निम्नमध्यम वर्गको छ ।

निम्नमध्यम त्यो वर्ग थियो, जसले आधारभूत जीविका आफूसँग भएको जमिन, परम्परागत दस्तकारी, ज्ञान, सीप एवं पर्म, गुठीजस्ता सामाजिक सम्बन्धबाट चलाउँथ्यो । त्यस वर्गका मानिस मुग्लान जाने, सानातिना व्यापारमा लाग्ने, सरकारी वा अन्य रोजगारीमा गएर श्रमशक्ति बेच्ने गर्थे, जुन मध्यम वर्गमा उक्लिने वा जीविकालाई समृद्ध बनाउने चाहनामा आधारित थियो । अर्थात्, त्यतिबेलाको निम्नमध्यम वर्ग पनि श्रमशक्ति बेच्न श्रम बजारमा निस्कन्थ्यो तर त्यो सहायक विषय थियो, उसको जीविकाको मुख्य पक्ष थिएन । पञ्चायतकालीन अधिकांश औद्योगिक मजदुर यही वर्गबाट आएका थिए जसलाई फ्रेडरिक एंगेल्सको भाषामा ‘अर्धमजदुर’ भन्न सकिन्छ । ‘अर्धमजदुर’ चरित्रको मिल्दोजुल्दो नेपालीपन भनेको मजदुरी नरहे पनि आधारभूत जीविका गाउँमा चल्ने स्थिति रहनु नै थियो ।

दूध वा मासुका निम्ति एकाध पशु, आफ्नो परिवार, पर्म वा हलिया प्रथाको हलीबाट बाली लाग्ने जमिनको आकार, बढीमा एक हल गोरु अनि गाडा, घर करेसा अनि परम्परागत जात जातीय पेसासहित टिकेको निम्नमध्यम वर्ग कुनै वर्ष ऋणमा, कुनै वर्ष थोरै बचतमा समेत हुन्थ्यो । सधैंभरि अपुगको चाङमाथि जीविका चलाउने यो वर्ग अन्य प्रगतिको बाटोतिर सक्रियतापूर्वक हातपाउ लम्काइरहेको हुन्थ्यो । ऋण लाग्दा यो वर्ग स्थानीय सुदखोरको जालमा पर्थ्यो र पछिल्लो समयमा कृषि विकास बैंक र साना किसान बैंक नयाँ सुदखोरका रूपमा उपस्थित भएका थिए । यही वर्गबाटै सबैभन्दा बढी कर्मचारी, शिक्षक, सिपाही, प्रहरीदेखि माओवादी आन्दोलनमा हजारौं छापामारसम्मको आपूर्ति भएको हो । त्यस प्रकारको निम्नमध्यम वर्गीय परिवारको कुनै उमेरदार सदस्य दिवंगत, विदेशमा बेपत्ता वा माओवादी युद्धमा छापामार हुँदा त्यो परिवारको जीविका थप कष्टमा त पर्थ्यो तर आधारभूत जीविका नै ठप्पचाहिँ भइहाल्दैनथ्यो ।

आफूसँग भएको जमिन वा परम्परागत दस्तकारी आफ्नो जीविकालाई समस्यासहित धान्ने मूल मेरुदण्डयुक्त भएकाले त्यो निम्नमध्यम वर्ग प्रत्यक्ष वर्गसंघर्षमा भन्दा जीविका समस्या नभएको मध्यम वर्गीय राजनीतिक नाराबाट छिटो प्रभावित हुन्थ्यो किनभने ऊ पनि मध्यम वर्गमा पुग्ने सपना देख्थ्यो । २०३० देखि २०६२/६३ सम्मका राजनीतिक संघर्षहरूलाई हेर्‍यो भने प्रत्यक्ष वर्ग संघर्षहरू नगण्य बरु अधिकांश संघर्ष र आन्दोलन राजनीतिक अधिकारसँग सम्बन्धित पाइन्छन् । वर्ग संघर्षलाई मुख्य लक्ष्य बनाएर अघि बढ्न चाहने कम्युनिस्ट आन्दोलन पनि मूलत: राजनीतिक अधिकारको संघर्षमा ज्यादा प्रखर हुँदै आएको भेटिन्छ । २०३५/३६ को विद्यार्थी आन्दोलन, २०४५/४६ को जनआन्दोलन र २०६२/६३ को जनआन्दोलन त्यसको ज्वलन्त प्रमाण हुन् । यहाँसम्म कि दस वर्ष लामो माओवादी युद्धमा समेत प्रत्यक्ष वर्गसंघर्षको घटना कम बरु राजनीतिक अधिकारका मुद्दाहरू ह्वात्तै अगाडि आए । जाति, भाषा, क्षेत्र, लिंग र धर्मनिरपेक्षताको मुद्दा अगाडि आउनुले पनि यही तथ्यलाई पुष्टि गर्छ । राजतन्त्र स्वयं दलाल पुँजीवादको प्रतिनीधि बनिसकेको एवं त्यसको सामन्तवादी चरित्र सेरेमोनियल भइसकेको अवस्थामा गणतन्त्रको नारा पनि राजनीतिक शक्ति बाँडफाँटको मुद्दा मात्र हुन पुगेको थियो, सामन्त वर्गसँग पुँजीपति वर्ग वा मजदुरवर्गले गर्ने प्रत्यक्ष वर्गसंघर्षको मुद्दा त्यो यथार्थमा थिएन । हुन त सबै प्रकारका संघर्षहरूलाई वर्गसंघर्षकै फरकफरक रूप मानिन्छ तर पनि प्रत्यक्ष वर्गसंघर्ष र प्रकारान्तरले वर्गसंघर्षसँग साइनो बन्न पुग्ने संघर्ष एउटै होइनन् भन्ने स्पष्ट नै छ ।

यो सब हुनुको एउटा मुख्य कारण थियो– राजनीतिक आन्दोलनका मुख्य नेता–कार्यकर्ताको झुन्ड निम्न मध्यम र मध्यम वर्गबाट आउनु साथै आन्दोलनकारी विशाल जमात मूलत: निम्नमध्यम वर्गबाट आउनु । यसरी नेपालको इतिहासमा लामो समयदेखि सामाजिक वा राजनीतिक क्षेत्रमा मुख्य भूमिकामा रहेको निम्नमध्यम वर्ग आज विघटन हुन पुगेको छ । हुन त आफ्नो जमिन, दस्तकारी वा व्यवसायबाट जसोतसो जीविका धान्नेहरूको ठोस तथ्यांक उपलब्ध नभए पनि त्यस्ता परिवारहरू पनि छन् नै तर त्यो निम्नमध्यम वर्गका रूपमा नभई त्यस वर्गको अवशेषका रूपमा रहन पुगेका छन् । ध्यान दिनैपर्ने विषय के हो भने निम्नमध्यम वर्ग विघटन भएर त्यो जीविकाको समस्या नभएको मध्यम वर्गमा उक्लिएको होइन, बरु त्यसको बहुसंख्यक हिस्सा जीविका नै संकटग्रस्त भएको श्रमिक वर्गमा रूपान्तरण भएको हो । त्यो विघटनमा पुगेको निम्नमध्यम वर्ग कुन क्षेत्रमा क्रियाशील थियो भन्दा प्रस्टै छ– कृषि र दस्तकारी । कृषि क्षेत्रमा भूमिसुधारमार्फत कृषि क्रान्ति र अन्य क्षेत्रमा औद्योगिकीकरणको प्रक्रियामा देशलाई लगिएको हुन्थ्यो भने त्यस क्षेत्रमा समस्याग्रस्त निम्नमध्यम वर्ग मध्यम वर्गमा उक्लिने बाटो खुल्थ्यो तर न कृषि क्रान्ति, न औद्योगिकीकरण नै । कृषिको व्यावसायीकरण तथा औद्योगिकीकरणको अभावले गर्दा कृषिमा उत्पादकत्वमा ह्रास तीव्र भयो भने बेरोजगारी पनि ह्वात्तै बढ्यो ।

मूलत: उत्पादन नगर्ने र उपभोग मात्रै गर्ने दलाल पुँजीवादी राजनीतिक अर्थतन्त्रको चरित्रको कोपमा सबैभन्दा बढी संख्यात्मक रूपमा निम्नमध्यम वर्गकै मानिस पर्न पुगे । हिजोदेखि समस्याग्रस्त तर आधारभूत जीविका चल्दै आएको जमिन र दस्तकारीको आम्दानी घट्दै गयो तर नयाँ समयअनुसारको आधारभूत आवश्यकता तीव्र रूपमा बढ्दै गयो । हिजो बच्चाहरू पढाउनैपर्ने चेतना थिएन । त्यो चेतनामा गुणात्मक फड्को आयो तर शिक्षा झन्झन् महँगो हुँदै गयो । धामीझाँक्री विस्थापन तीव्र भयो तर आधुनिक स्वास्थ्य सुदखोर जस्तै कठोर भयो । किन्नुपर्ने वस्तुहरू थपिँदै गए तर आम्दानी थपिने क्रम बढेन । विगत पच्चीस वर्षमा मोबाइल फोन, रिचार्ज, वाइफाई, टेलिभिजन, ड्राइपर, रजस्वला प्याड, युरोपदेखि आएका रक्सी–बियरका ब्रान्ड, अमेरिकादेखि आएका कोकाकोला र पेप्सी आदि डोल्पादेखि ताप्लेजुङसम्म पुगे र ती जनजीवनका आधारभूत अंग बन्न पुगे । तीमध्ये कतिपय फुर्माइसी छन्, धेरैजसो आवश्यक नै हुन् । राज्यले सांस्कृतिक अभियान जरुरी नै नठानेकाले आवश्यक र फुर्माइसी दुवै जनजीवनमा आधारभूत आवश्यकता बनेर रजगज गर्न थाले । यस्तो स्थितिबीच हिजोको निम्नमध्यम वर्गकी तरुण गृहिणी हेर्छे– जमिन पनि छ, घर करेसा छ तर त्यसको उब्जनीले परिवारको आधारभूत आवश्यकता त कदापि पूरा नहुने भयो । वार्षिक त कुरै छाडौं, मासिक व्यवस्थापन गर्न पनि सुदखोरलाई गुहार्नुपर्ने परिवेशमा पाउँछे ऊ आफूलाई । यही जटिल सामाजिक परिवेशमा, पाँचथर कहिले नझरेकी ताप्लेजुङकी वा डडेल्धुरा नटेकेकी दार्चुलाकी गृहिणीले आफ्नो लोग्नेलाई भन्न थाली,’ तिमी जान्छौ कि म जाऊँ विदेश ?’

आज पचासौं लाखको संख्यामा वैदेशिक रोजगारीमा गएका श्रमिक मुख्यत: त्यही पुरानो निम्नमध्यम वर्गका युवा हुन् । त्यही युवा विदेश गएको छ, जसलाई कम्तीमा एक लाख ऋण पत्याउँछन् वा ऊ आफैंले जोड्न सक्छ । त्यति पनि जोगाड गर्न नसक्ने वर्गबाट वैदेशिक रोजगारीमा नगण्य छन् भनी सजिलै बुझ्न सकिन्छ । यसरी देशभित्र होस् या विदेशमा श्रम शक्ति बेचेरै आफ्नो आधारभूत जीविका गर्नुपर्ने अवस्थामा हिजोको निम्नमध्यम वर्ग पुगेको सजिलै देख्न सकिन्छ । घर करेसा वा केही खेतबारी भए पनि त्यसबाट आधारभूत जीविका नचल्ने बरु त्यो सहायक मात्र हुने अवस्थाले गर्दा यो निष्कर्षमा पुग्नु कदापि गलत हुनेछैन– हिजोको निम्नमध्यम वर्ग आज श्रमिक वर्गमा रूपान्तरण भइसकेको छ । तेस्रो मुलुक, भारत र नेपालभित्र श्रम शक्ति बेचेर नै जीविकाको आधारभूत समस्या हल गर्नेहरूको संख्या एक करोड नाघेकै देखिन्छ । पचपन्न लाख परिवार भएको देशका एक करोडभन्दा बढी मानिस ज्यालादारी श्रमिक हुन पुगेको अवस्थाले सजिलै भन्न सकिन्छ, नेपाल पुँजीवादी ज्यालादारी श्रमिकहरूको देश बन्न पुगेको छ । हिजोको पहाडको घैंटो जस्तो वर्गीय बनावटको आकार फेरिएर मधेसको मट्का जस्तो बन्न पुगेको छ । मट्काको घाँटीबाहेकको पुरै भाग जुन फुलेको हुन्छ, त्यसलाई आजको श्रमिक वर्गको विशाल फौजका रूपमा बुझ्न सकिन्छ ।

कतिपय अर्थशास्त्रीलाई समेत लाग्ने गरेको छ, वैदेशिक रोजगारीबाट आएको कमाइबाट मध्यमवर्गको निर्माण हुन सक्छ तर त्यो सम्भावना नगण्य संख्याका निम्ति मात्र लागू हुने देखिन्छ । सुविधाजनक आम्दानीमा रहेका ब्रिटिस लाहुरे परिवारहरूसमेत उद्यमी मध्यम वर्ग बन्नुको साटो विदेश पलायनतिर रुचिबद्ध देखिन्छन् भने आजको वैदेशिक रोजगारीबाट मध्यम वर्गको निर्माण कसरी सम्भव हुन्छ ? देशमा उत्पादनमार्फत आत्मनिर्भर हुने प्रकृतिको राज्य व्यवस्था भएको भए, विदेशबाट ल्याएको सम्पत्ति लगानी, नाफा र पुनरुत्पादनको चक्रमा प्रयोग हुन सक्थ्यो तर राज्य व्यवस्थाको चरित्र दलाल पुँजीवादी भएकाले चार वर्ष दक्षिण कोरियामा बसेर ल्याएको करिब एक करोड रुपैयाँ जीविकाका निम्ति खर्च गर्दा धेरैजसो विदेशतिरै जान्छ । जसोतसो घरघडेरी जोडेपछि कुनै व्यवसाय गर्‍यो भने संकटमा परिहाल्छ । त्यसपछि पनि हुने व्यवसायवाला श्रमिक नै हो, जो सुदखोर बैंक वा सहकारीका लागि ब्याज मात्र उत्पादन गर्ने प्राणी बन्न विवश हुन्छ । यसप्रकार हिजोको निम्नमध्यम वर्ग पुन: आफ्नो पुरानो वर्गमा वा मध्यम वर्गमा उक्लिने सम्भावना पनि देख्न सकिँदैन ।

समस्याग्रस्त भए पनि हिजो आफ्नो मालिक आफैं भएको मनोविज्ञानले गर्दा निम्नमध्यम वर्गबाट वैदेशिक वा स्वदेशी बजारमा श्रमशक्ति बेच्न बाध्य भएका श्रमिकहरूमा आफू श्रमिक नभएको बरु घर खेतसहितको हैसियतको भएको विभ्रम पाइन्छ, जुन केही समय रहन्छ नै किनभने त्यो संस्कारगत विकार हो तर मुख्य कुरा त वस्तुगत यथार्थ हो, जसले प्रश्न गरिरहेछ– श्रमिकमय नेपालको भविष्य के ? त्यसमा पनि श्रमिकहरूको भविष्य के ? समृद्धिवाला सरकारी राजनीति होस् या त्यसविरुद्धको प्रतिराजनीति, त्यसले यसको उत्तर र समाधान दिनैपर्छ । श्रमिक मुक्तिको वकालत गर्ने वास्तविक कम्युनिस्ट राजनीतिका अगाडि आफ्नै मौलिकतामा बहुसंख्यक जनता ज्यालादारी श्रमिक भएको अवस्था आइपुग्यो, तब के उनीहरूले मौलिक श्रमिक क्रान्ति अगाडि बढाउन सक्छन् ? आफूलाई सबैले प्रमाणित गर्नैपर्ने चुनौती उपस्थित हुन पुगेको छ ।

प्रकाशित : आश्विन ५, २०७६ ०८:०७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×