चाडपर्वमा स्वास्थ्यरक्षाको चुनौती

डा. महेन्द्रबहादुर विष्ट

दसैंलाई मासुको र तिहारलाई सेलरोटीको चाड मानिन्छ । तर दसैं-तिहारजस्ता चाडपर्वमा यतिमात्र खानेकुरा होइन, धेरै परिकार बनाउने गरिन्छ । यस अवसरमा धेरै चिल्लो र मसलादार परिकार बनाउने गरिन्छ । अघिपछिभन्दा बढी खाने, आफ्नो शरीरमा विद्यमान बिरामी वा अन्य समस्यालाई हेक्का राखेर मन थाम्न नसक्ने र खानेकुराको गुणस्तरप्रति वास्ता नगर्ने प्रवृत्तिले कतिपयलाई चाडपर्व अभिशाप पनि हुनपुग्छ । 

ZenTravel


चाडपर्वमा रमाइलो मनाउनु र मजा लिएर खानु सबैको इच्छा हुनसक्छ । तर रमाइलो र मजा लिने भन्दैमा आत्मानुशासन र मर्यादाको सीमा नाघ्दा भोलिपल्टदेखि त्यही समाज वा समुदायमा मुख देखाउन लज्जा उत्पन्न हुने अवस्था आउन पनि सक्छ । चाडपर्वका बेला लापरबाही वा चेतना अभावका कारण जथाभावी खानाले धेरैले बिरामी भएर अस्पताल धाउनुपर्छ ।

Meroghar


त्यस्ता बिरामीहरूमा ‘फुड प्वाइजनिङ’ भएर झाडा-बान्ता भएका, अत्यधिक रक्सी सेवन गरेर सवारी चलाउँदा दुर्घटना गरेर वा रक्सी सेवनपछि झगडा गरेर (गम्भीर) घाइते भएका, बर्जित खानेकुरा खाएर बिमार बढाएका आदि हुने गर्छन् । खासगरी मुटु वा कलेजोका रोगी, मधुमेह, उच्च रक्तचाप, युरिक एसिड, उच्च कोलेस्टोरलको समस्या भएका र कमजोर पाचनशक्ति भएकाहरू चाडपर्वका खानपिनबाट सतर्क हुनु जरुरी छ । अजीर्ण, ग्यास्ट्रिक, वान्ता हुनु, पखाला लाग्नु, आउँ पर्नु, टाउको दुख्नु, ज्वरो आउनु, पेट फुल्नु, डकार आउनु आदि समस्या उत्पन्न हुन सक्छन् ।

चाडपर्वमा के, कति र कसरी खाए रमाइलो लिन सकिन्छ भन्ने प्रश्न उठ्छ । हामी नेपाली दसैंका बेला मासु त्यो पनि खसी, राँगा, बंगुर आदि अत्यधिक खान्छौं । यी जनावरबाट रातो मासु (रेड मिट) पाइन्छ, जसको अत्यधिक सेवनले मुटु तथा उच्च रक्तचाप, युरिक एसिड, पेट आदिका बिरामीलाई प्रत्यक्ष असर गर्न सक्छ । यही बेलामा मिठाइ र गालेको अचार आदि पनि धेरै सेवन हुन्छ । स्वस्थ मानिसका लागिसमेत यस्ता परिकार धेरै खाने खालका होइनन् भने बिमार वा समस्या बोकेका मानिसका लागि त सर्वथा बर्जित नै हुन्छ । तरिका मिलाएर यस्ता खाद्यवस्तुको उपभोग गरियो भने त्यति समस्याआउँदैन । यस सन्दर्भमा एउटा चिकित्सकको नाताले केही सल्लाह-सुझाव दिनु पेसागत जिम्मेवारी ठान्छु ।

शारीरिक तयारी : चाडपर्व आउनुभन्दा अघि नै कतिपय परिवारले सस्तो, गुणस्तरयुक्त खानेकुराको जोहो गर्न थालेका हुन्छन् । प्राय: हाम्रा गाउँघरमा यस्तो चलन हुन्छ । उनीहरूले प्राय: स्वस्थकर खानेकुरा बटुलेका हुन्छन् । तर सहरमा चाडपर्व लागेपछि जे पनि बिक्री भइरहेको हुन्छ, क्रेताको भीड हुन्छ । ती चिजको गुणस्तर र मूल्यबारे कसैलाई परवाह हुँदैन । विकसित र समृद्ध मुलुकका समाजमा चाडपर्व आउन थालेपछि शरीरमा कुनै बिमार भएकाहरू स्वास्थ्य जाँच गर्छन् र चिकित्सक तथा आहारविज्ञ (डाइटिसियन) को समेत सल्लाह लिन्छन् ।

के खाने : चाडपर्वका लागि खानेकुरा बनाउँदा परिवारका सदस्यको स्वास्थ्य अवस्था र भेटघाटमा आउने अतिथि र आफन्तको सत्कारका लागि के बनाउने भन्ने कुरामा विवेक पुर्‍याउनुपर्छ । सकेसम्म बजारका रेडिमेड खाद्यवस्तु (जङ्कफुड) किन्नतिर नलागी आफैले बनाउनु राम्रो हुन्छ । किन्नुपरेका वस्तुहरू सस्तो र महँगोका आधारमा होइन, त्यसको गुणस्तरको ग्यारेन्टी र शुद्धताबारे ध्यान दिनु जरुरी हुन्छ । गुणस्तरपछि मूल्यको सवाल जरुरै आउँछ । आजकाल खासगरी सहरी क्षेत्रमा मधुमेह, उच्च रक्तचाप, ग्यास्ट्रिक लगायत पेटका शिकायतहरू व्यापक भइरहेका छन् ।

शारीरिक श्रम गर्ने मानिसहरू त केही हदसम्म चिल्लो पदार्थ, रातो मासु, गरिष्ठ भोजन पचाउन सक्छन् । तर घरभित्र बसेर दिमागी श्रम गर्नेका लागि यस्ता वस्तु पचाउनसमस्या पर्छ । क्यानाडाली स्वास्थ्य विभागको अध्ययनले के देखायो भने भोज खानेहरूले नाच्दा ३ हजार क्यालोरीसम्म पचाउँछन् ।

हाम्रा गाउँघरमा पनि भोज खाएर मादलबजाउँदै नाच्ने चलन छ । स्वास्थ्यको दृष्टिकोणले यो राम्रो हो । पिङ खेल्नु पनि राम्रो हो ।

खानाका परिकार बनाउँदा सकेसम्म हल्का बनाउन बढी ध्यान दिनुपर्छ । खानेकुरामा मुख्य ६ किसिमका स्वाद— गुलियो, अमिलो, तितो, नुनिलो, पिरो र टर्रो हुन्छन् । पाचन प्रणाली र स्वास्थ्यका लागि ६ वटै स्वादको आ-आफ्नै काम छ । त्यसैले ६ वटै स्वादका परिकार खाइयो भने पाचन क्रियाका लागि अनुकूल र हितकर हुनसक्छ ।

कागती, अदुवा, लसुन, धनियाजस्ता औषधीय महत्त्वका खाद्यहरू खाने तरिका अपनायो भने चाडबाडमा खाना पचाउन सजिलो हुन्छ । ताजा कागतीको रस अत्यन्त उपयोगी हुन्छ । कागतीमा सबैजसो भिटामिन, क्याल्सियम, म्याग्नेसियम, फस्फोरस, पोटासियम तथा लौहतत्त्व हुन्छन् । रुघाखोकी, कफ, अपच, बढी मदिरा सेवन, उच्च रक्तचाप, वाकवाकी, कब्जियत हटाउन यसले राम्रो काम गर्छ । वैज्ञानिक अनुभव पनि छ, कागतीमा मानसिक र भावनात्मक स्वास्थ्य सन्तुलित राख्ने, चिन्ता शान्त गर्ने, दिग्दारी, स्मरणशक्ति र मुड ठीक गर्ने क्षमता छ ।

भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी दसैंको नवरात्र (नौरथा) भरि कागतीको रस, मह मिलाएको तातोपानी र कालो चियाका भरमा निराहार उपवास बस्ने गरेका तर यस वर्ष उपवाससँगै अमेरिकाको भ्रमण गर्ने जानकारीबाट के बुझौं भने यस्ता खाद्यवस्तुमा शरीरलाई चाहिने ताकत भरपूर हुन्छ । बिहान उठेर हामीले पनि यो विधि अपनाउँदा अत्यन्त लाभ हुन्छ ।

हाम्रा खानपिनमा अदुवाको निकै महत्त्व हुन्छ । हामी प्राय: यसलाई मसलाको रूपमा मात्र लिन्छौं । तर यसको औषधीय महत्त्व धेरै छ । पाचन प्रणालीमा रासायनिक प्रक्रिया, मुटु तथा रक्तसञ्चार, रुघाखोकी वा सर्दी, पाचक-तरल पैदा गर्न, वायु-विकार, वाकवाकी आदिमा अदुवा निकै फाइदाजनक भएकाले भोजमा अदुवाको सेवन वेश हुन्छ । पूर्वी पहाडतिर काँचै अदुवालाई कुटेर कागतीको ताजा रसका साथ चटनी बनाएर खाने चलन छ । यो निकै राम्रो तरिका हो ।

लसुन अर्को महत्त्वपूर्ण औषधीय मसला हो । खानाबाट उत्पन्न हुनसक्ने बिकारलाई यसले रोक्छ । रगत बाक्लो हुने, रगत बग्ने धमनीहरूलाई कडा हुन नदिने, उच्च रक्तचाप नियन्त्रण गर्ने, क्यान्सरको सम्भावना घटाउने, कलेजोको संरक्षण गर्ने, शरीरमा प्रतिरक्षा प्रणाली विकसित गर्ने, ब्लड-सुगरको तह घटाउने, ग्यास्ट्रिक नियन्त्रण, भोक जगाउने आदि धेरै काममा लसुन महत्त्वपूर्ण छ । धनिया पनि भोजहरूमा उपयोगी औषधीय मसला हो । हरियो धनियाको चटनी बनाएर सेवन गरे पाचनशक्ति बढाउने र पेटका बिमार, पेट फुल्ने, नसाको दर्दमा उपयोगी हुन्छ । यस्ता चिजहरू काँचै तर कुनै न कुनै परिकारको रूपमा खानु चाडबाडमा शरीरका लागि फाइदाजनक हुन्छ ।

भोजनपछि के गर्ने : रातभरि जुवा-तास खेल्नु, बिहानभरि सुत्नु, व्यायाम वा प्रात: भ्रमण नगर्नु चाडपर्वमा मात्र होइन, अघिपछि पनि एकदमै हानिकारक र जोखिमपूर्ण जीवनशैली हो । चाडपर्वमा धेरै गरिष्ट परिकार खाने हुँदा शारीरिक व्यायाम तथा बिहान एक-आधा घन्टा डुल्नु स्वास्थ्यका लागि जरुरी हुन्छ ।

लेखक स्वास्थ्यसेवा विभागका पूर्व महानिर्देशक हुन् ।

प्रकाशित : आश्विन १३, २०७६ ०८:०७
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

क्यान चुनाव : 'स्वाभाविक र अप्रत्याशित’

विनोद पाण्डे

काठमाडौँ — नेपाल क्रिकेट संघ (क्यान) को शनिबार सम्पन्न निर्वाचनमा चतुरबहादुर चन्दको प्यानलले ‘क्लिन स्विप’ नै गर्‍यो । सबै १७ पदमा अत्यधिक बहुमतसहित जित पायो । अब चन्द प्यानलले चार वर्ष नेपाली क्रिकेटको सर्वोच्च संस्था हाँक्नेछ । चन्दको टिमसँग पहिलो चुनौती क्यानको निलम्बन फुकुवा गर्नुहुनेछ ।

अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद् (आईसीसी) ले क्यानलाई २०७३ वैशाखदेखि निलम्बनमा राखेको छ । चन्दकै नेतृत्वमा गरेको निर्वाचनलाई तत्कालीन अध्यक्ष टंक आङबुहाङले अस्वीकार गरेका थिए भने राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्ले पनि स्वीकृति दिएको थिएन । त्यसपछि परिषद्ले समानान्तर संघ बनाउँदा क्यानलाई निलम्बन गर्ने बाध्यकारी स्थितिमा आईसीसी पुगेको थियो ।

सरकारी हस्तक्षेप र निष्पक्ष निर्वाचन गर्न नसकेको भनी आईसीसीले निलम्बन लगाएयता सल्लाहकार समिति, स्वतन्त्र समूह हुँदै शनिबार क्यानको विशेष साधारणसभा तथा कार्यसमिति निर्वाचनबाट निलम्बन फुकुवाको ढोका खुलेको विश्वास गरिएको छ । आईसीसीको अक्टोबर १३ मा बस्ने बैठकले क्यानको निलम्बन फुकुवा गर्नसक्छ ।

चन्दले प्रतिद्वन्द्वी विनयराज पाण्डेमाथि फराकिलो जित पाएका थिए । चन्दको ४४ मत तुलनामा पाण्डेले १५ मतमात्र पाए । चन्द प्यानलका उपाध्यक्ष राजुबावु श्रेष्ठले ४१ मत पाउँदा मिग्मा डन्डु शेर्पाले १७, सचिवमा अशोकनाथ प्याकुर्‍यालले ४३ मत पाउँदा प्रतिद्वन्द्वी विनोद मैनालीले १५, कोषाध्यक्षमा रोशनकुमार सिंहको ४५ मत तुलनामा उपेन्द्र भट्टराईले १२ मतमात्र पाएका थिए । सदस्यको चुनावमा पनि लगभग यस्तै भिन्नता रह्यो ।

जितको मुख्य आधार चन्द पछिल्लो चार वर्ष काम गर्न नपाई अल्झिएर बस्नुपरे पनि क्यानलाई यहाँसम्म ल्याउन भूमिका खेलेकाले धेरै विश्वास पाएको मान्छन् । उनी चुनावी नतिजालाई स्वाभाविक मान्छन् । ‘४० भन्दा बढी मत पाउने अपेक्षा गरेको थिएँ । ४२ भोट मेरो निश्चितजस्तै थियो । समूहमा मेरो सेट थियो । प्रजातान्त्रिक र गैरराजनीतिक मिश्रित टोली थियो । राजनीतिप्रति सद्भाव राख्ने पनि थिए,’ चन्दले भने, ‘सुदूरपश्चिममा २०६१ अघि अन्तर्राष्ट्रिय खेल्ने खेलाडीमा धीरेन्द्र चन्द र प्रेम चौधरीमात्र थिए । अहिले दर्जनभन्दा बढी खेलाडी निस्किइसकेका छन् । सुदूरपश्चिममा मैले ठूलो योगदान गरेको छु ।’ क्यानमा दुई कार्यकाल प्रथम उपाध्यक्ष भई प्रतिपक्षी जस्तै भएर बसेकाले पनि त्यो स्वभावले आफूलाई परिपक्व बनाएको चन्द बताउँछन् ।

‘जिल्लालाई अधिकतम अधिकार दिएर जिम्मेवार बनाउनुपर्छ भनेर आवाज उठाएँ । सरल रूपमा जिल्लासँग समन्वय गरेको हुनाले पनि सबैले मेरो भूमिका बुझेको हुनुपर्छ । देशदौडाहमा घुम्दा धेरै बुझें, उनीहरूले परिवर्तन खोजेको बुझें । मैले फेरि टिमप्रति विश्वास गरें,’ चन्दले जितको रहस्य सुनाए । अध्यक्षका प्रत्याशी पाण्डेले चुनावी नतिजालाई अप्रत्याशित रूपमा लिए । ‘मलाई निकै अप्रत्याशित लागेको छ । मेरो कुनै राजनीतिक पृष्ठभूमि थिएन, क्रिकेट बुझेकाहरूले मत देलान् भन्ने थियो,’ पाण्डेले कान्तिपुरसँग भने, ‘प्यानल त मेरो वशको कुरा होइन, अन्तिममा त्यस्तै स्थिति भएर प्यानल बनाएको थिएँ । २५ भोट त हाम्रोमा छ भन्ने थियो । बाँकीलाई प्रयास गरेको सफल भइएन ।’

उनले नयाँ कार्यसमितिलाई राम्रोसँग क्रिकेट अगाडि बढाउन, आईसीसीको मार्गनिर्देशन पछ्याउन, पहिला जस्तो आर्थिक गडबढ नगर्न सुझाउँदै शुभकामना दिए । जयकुमार नाथ शाहको नेतृत्वमा झन्डै चार दशक महासचिव रहेका पाण्डे २०६३ मा सरकारले बनाएको तदर्थ समितिका अध्यक्ष थिए । उनले पाँच वर्ष क्यानको नेतृत्व गरे ।

चन्दले आगामी यात्राबारे भने, ‘अबको यात्रा चुनौतीपूर्ण छ, सजिलो छैन । सामान्य रूपमा लिएको छैन । धेरै मिहिनेत गर्नुपर्छ । विनय दाइको पनि साथ लिन्छौं । सरकारले पनि काम गर्ने वातावरण बनाइदिन्छ होला । आईसीसीले पनि त्यहीअनुसार समन्वय गर्छ होला ।’

खेलाडीलाई पत्याइएन
निर्वाचन आफैंमा ठूलो खेल हो । क्यानको निर्वाचनमा लडेका मैदानभित्रका पूर्व परिचित खेलाडीहरू नराम्रोसँग पराजित हुन पुगे । नेपालका पूर्व कप्तान पवन अग्रवालले खुला सदस्यमा २० मतमात्र पाए । उनी सातौं स्थानमा रहे । पहिलो पाँच निर्वाचित हुँदा उनी सबैभन्दा कम मत ल्याई विजय भएका करण महतरा क्षेत्रीभन्दा १० मतले पछाडि रहे । राखेपले चन्दको नेतृत्वविरुद्ध बनाएको समानान्तर क्यानमा उनी महासचिव थिए ।

अर्का लोकप्रिय पूर्व खेलाडी प्रफुल वैद्यले कुनै प्यानलबाट नलडेर खुला सदस्यमा प्रतिस्पर्धा गर्दा १६ मतमात्र पाउन सके । नेपाल पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिता खेल्न सन् १९९६ मलेसिया जाँदा वीरगन्जको बन्द प्रशिक्षणमा रहेका वैद्यले लुम्बिनी एयरवेज, यति एयरलाइन्सको व्यावसायिक क्रिकेट टोली बनाउन ठूलो भुमिका खेलेका थिए । अहिले उनी धनगढी प्रिमियर लिगको फ्रेन्चाइज टोली विराटनगर किंग्सका मालिक हुन् ।

राष्ट्रिय टोलीका प्रशिक्षक रहिसकेका जगत टमाटाको हालत पनि उस्तै रह्यो । स्वतन्त्र भएर खुला सदस्यतर्फ उठेका उनले १५ मतमात्र पाए । कैलालीका टमाटा अछामबाट प्रतिनिधि भएर आउन खोजेका थिए । तर स्वतन्त्र समितिको कानुनी टोलीले मापदण्ड नपुगेको भनी उनको सदस्यता खारेज गरेको थियो । त्यसपछि स्याङजाबाट प्रतिनिधि भएर उनी निर्वाचनमा लडेका थिए ।

धेरैको आश्चर्य कैलाश विष्टलाई लिएर थियो । पाण्डे प्यानलको बलियो मानिएको प्रदेश १ बाट उनी एक्लो भएर चन्दतर्फ थिए । प्रदेश १ को चुनावमा उनले अर्का पूर्व खेलाडी लाक्पा लामालाई ३७-२१ ले पराजित गरेका थिए । नेपाललाई २००१ मा पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय उपाधि एसीसी यू-१९ कप दिलाउँदा लामा १५ विकेट लिँदै म्यान अफ द फाइनल र म्यान अफ द सिरिजमा चुनिएका थिए ।

चन्द प्यानलमा लागेर विष्टले सबैलाई आश्चर्यमा पारे । उनी परिषद्का पूर्व सदस्य-सचिव केशवकुमार विष्टका छोरा हुन् । विष्टले नै २०७२ मा चन्द नेतृत्वलाई अस्वीकार गर्दै वर्तमान सचिव रमेशकुमार सिलवालको नेतृत्वमा क्यानको तदर्थ समिति बनाएका थिए । ‘हाम्रो नेतृत्वलाई त्यतिखेर नस्वीकार्दा केशवकुमार विष्टजीलाई गल्ती महसुस भयो होला सायद,’ चन्दले भने ।

यो पनि पढ्नुहोस् : कोषाध्यक्ष सिंहको प्रभाव

प्रकाशित : आश्विन १३, २०७६ ०७:५८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×