खान्छौं, तर पच्दैन

रामचन्द्र अधिकारी

दैनिक भोजनमा आलु नखाने विरलै हौँला । गोलभेडाको खाद्य महत्त्व अति राम्रो भएको कारणले सबैजसो मानिसले छाकैपिच्छे खाने गरेका हुन्छन् । दूध अनिवार्य खाद्यवस्तुको रूपमा स्थापित भएको छ । पछिल्ला वर्षहरूमा कतिपयको भान्साबाट दूधका परिकारले मासुजन्य खानालाई विस्थापित गरिसकेका छन् । सागलाई पनि स्वास्थ्यकर र अति उपयोगी खानेकुराका रूपमा लिइन्छ । मांसाहारीका लागि मासु नै सबैभन्दा आकर्षक खानेकुरा मानिन्छ, कुनै पनि चाडपर्व र खुसियाली-भोजमा यसैले सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण स्थान जमाउँछ ।

उद्योग तथा खुल्ला ठाउँमा पकाइएका र बजारमा बेच्न ल्याइएका खानेकुरामा बालबच्चा निकै आकर्षित भएको पाइन्छ । यी वस्तुले हानि गर्छ भन्ने हेक्का धेरैलाई भइसकेको पनि होला । पोलेको मकैलाई अर्गानिक तथा स्वास्थ्यकर खाजा मानेर निस्फिक्री खाएको पाइन्छ । कोशेलीपातको नाममा बजारमा पाइने मिठाइहरूले मूल्यवान स्थान पाउँछन् । ऊर्जा दिन्छ, दिमाग उत्साहित बनाउँछ र मुड परिवर्तनगरिदिन्छ भन्दै कफी खाने र यसैको लतमा लागेकाहरू पनि कम नहोलान् ।

धेरैजसोलाई हेक्का छैन, यी खानेकुरा पच्दैनन् भनेर । पच्दैनन् भने किन खाने त भन्ने सवालमा पछि चर्चा गरौँला । पहिला यी लगायत थुप्रै खाद्यवस्तु छन्, जुन हामी छाकैपिच्छे खान्छौँ, तर पच्दैनन्, तिनकाकारणहरू खोतलौं ।

दूधमा ल्याक्टोज भनिने एक प्रकारको खाद्यतत्त्व हुन्छ, जसलाई पचाउन ल्याक्टेज (ल्याक्टेज फ्लोरिजिन हाइड्रोलेज) इन्जाइम चाहिन्छ, यो इन्जाइम पाँच वर्षको उमेरपछि अधिकांश मानिसमा हराएर जान्छ । अनि त दूधमा भएको मुख्य खाद्यतत्त्व ल्याक्टोजचाहिँ पच्दैन । अरु भिटामिन, चिल्लो पदार्थ र खनिज तत्त्वहरू मात्र पच्ने हुन् । त्यसैगरी रेनिन (काइमोसिन) भनिने अर्को मुख्य इन्जाइम हुन्छ, जसले दूधलाई दहीजस्तो पारी पाचन प्रक्रियामा अघि बढाउँछ । यसले दूधमा भएको केसिनोजिनलाई केसिनमा रूपान्तरण गरिदिन्छ । यो इन्जाइम बच्चाहरूमा मात्र रहन्छ । त्यसैले बच्चाहरूले दूध राम्ररी पचाउँछन्, उनीहरूको प्रमुख खाना नै त्यही हो । तर पाँच वर्ष उमेर कटेपछि विस्तारै यो हराउँदै जान्छ । अनि त दूधमा भएका धेरै पौष्टिक तत्त्व पचाउन सकिँदैन । बच्चाहरूले चिसो दूध पनि पचाउँछन् । तर ठूला मानिसलाई चिसो दूध, दही या अन्य परिकार नपचेर उल्टै पेट गडबडी हुने, झाडापखाला लाग्ने र ग्यास उत्पन्न हुने समस्या देखापर्छ । रेनिन पाडा, बाछाहरूमा प्रशस्त हुन्छ । त्यसैले उनीहरूले दूध मजाले पचाउँछन् ।

स्तनधारी जनावर (खसी, राँगा, सुँगुर आदि) को मासु छालासहित खाइन्छ भने छालामा भएका धेरै वस्तु हाम्रो शरीरले पचाउन सक्दैन । बाहिरका रौँ जति नै राम्ररी खुर्किए पनि रौँको जरा छालाभित्रसम्म गाडिएकै हुन्छ । ती ठूटाहरू पच्दैनन् । रौँमा केराटिन भनिने वस्तु हुन्छ, जसलाई गलाउने इन्जाइम हामीसँग छैन । यो व्याक्टेरिया र फन्जाइले निकाल्न भने सक्छन् । हामीसँग भएका प्रोटिन पचाउने प्रोटिओजेज इन्जाइमले केराटिन प्रोटिनमाथि कुनै कारबाही गर्न सक्दैनन् । छालामा र त्यसमा रहेका रौँमा मेलानिन भनिने कण हुन्छ, जसले रौँलाई कालो रंग दिएको हुन्छ, त्यो वस्तु पचाउने इन्जाइम मानिसको जीउमा छैन ।

त्यति मात्र होइन, जनावरको शरीरमा प्रवेश गरेको अति नै हानिकारक मानिने निकै गह्रौँ धातु पारो (मर्करी) निश्कासन रौँले गर्ने भएकोले यसका ठुटा भएको वा छालावाला मासु खाएमा पारो पनि खाइन्छ । यसलाई पचाउने सामर्थ्य हामीमा छैन । यसले सिधै मृगौला र दिमागलाई असर गर्छ । रौँमा मात्र होइन, प्वाँखका ठुटाहरू, नंग्राहरूमा पनि केराटिन हुन्छ । मासुमा यस्ता वस्तुको सूक्ष्म मात्रामा भए पनि उपस्थिति हुन्छ नै । रौँले अमाशय र आन्द्राको भित्री भित्ता (म्युकोसा) मा बसेर अरु वस्तुहरू पनि अल्झाउँछन्, अनि पेटमा डल्लो परी बस्छ । यसले पाचन नली पूरै अवरोध गरिदिन्छ ।

मासुसँगै बोसो पनि पूरापुर पच्दैन । यद्यपि बोसोलाई लाइपेज इन्जाइमले फ्याटिएसिड र ग्लिसेरोलमा रूपान्तरण गर्छ । अत: पच्छ, मानौं । तर बोसोले डाइअक्सिन, नाइट्रेटस लगायतका फोहोर र हानिकारक अवयवहरूलाई पनि संरक्षित गरेर राख्ने हुनाले यस्ता वस्तु जीउले पचाउँदैन । बोसोमार्फत यस्ता वस्तु खाइनु स्वास्थ्यमा ठूलो क्षति पुर्‍याउनु हो ।

वैज्ञानिकहरूले पुष्टि गरेका छन् कि आलुको बोक्रा, गोलभेडाका बोक्रा, खोर्सानीका बोक्रा पच्दै पच्दैनन् । सागको हरियो भाग, अरु तरकारीका बोक्रा, फलफूलका बोक्रा, मकैका बोक्रा पनि पच्दैनन् । यी चिज हामीले जति केलाइ-कुलाइ गरे पनि खाइनै रहेका हुन्छौँ । यिनीहरूमा सेलुलोज भनिने एक प्रकारको कार्बोहाइड्रेड हुन्छ, जसलाई पचाउन सेलुलेज नामक इन्जाइम चाहिन्छ, त्यो हाम्रो जीउमा छैन । घाँस खाने जनावरहरूमा भने यो प्रशस्तै उत्पादन हुन्छ । गहुँको ब्रान, गेडागुडीका बोक्रा, ल्वाङ, मरिच पनि पच्दैनन् । मरिचको बोक्रा, सूर्यमुखी फूलको बीउ, तिल आदिका बीउ नपच्नेमात्र होइन, यिनमा हुने फाइटिक एसिडले पेट पोल्ने विराम लाग्छ । नरिवलको गुदी, सुख्खा गरिएका फलफूलका चाना, भुइँकटहर, जुसमा भएका फलफूलका अंश (पल्प), बजारमा बनाइएका कति तयारी खानेकुराहरू पनि हाम्रो शरीरले पचाउँदैन ।

त्यति मात्र होइन, डढाएका खानेकुराहरू जस्तै पोलेका मकै, सेकुवा बनाइएको मासु पनि पच्दैनन् । बरु यिनमा हुने डढेका कणहरू क्यान्सर लगाउने विशेषताका हुन्छन् । फलफूलजन्य धेरै खानेकुरामा काइटिन पाइन्छ, तर यो पनि पचाउन सकिन्न । यसलाई पचाउन चाहिने काइटिनेज भनिने इन्जाइम मानिसमा छैन भनिन्छ । पछिल्ला वर्षहरूमा इटालीमा गरिएको एउटा अनुसन्धानले भने अमाशयको औधि अम्लीय माध्यममा काइटिनेज इन्जाइम निस्किएर काम गर्ने कुरा प्रस्ट्याएको भनी एक विज्ञान पत्रिकामा लेख छापिएको छ । पेडोभा विश्वविद्यालयका पेओलेत्ती लगायतले सो अनुसन्धान २००७ मा गरेका थिए ।

हाम्रो शरीरमा एक हजार तीन सय किसिमका इन्जाइमहरू उत्पादन भई काम गरिरहेका छन् । आन्द्राभुँडीका विभिन्न स्थानमा हजारौं प्रकारका अर्बौँको संख्यामा पाचनमा सहयोग गर्ने मित्रजीवहरू पनि छन् । तथापि उल्लेखित वस्तु पच्दैनन् । अनुसन्धानहरूले पुष्टि गरेका छन् कि हामी जति खानेकुरा खान्छौँ, तिनको ४० देखि ६० प्रतिशत पचाएर शक्तिमा बदल्न सक्छौँ । गाई बाख्रा लगायतका घाँसहारीले त २० देखि ४० प्रतिशतमात्र पचाउँछन् भने मांसाहारी जनावरले भने खाएको ९० प्रतिशतसम्म पचाएर शक्तिमा बदल्छन् । मानिसले खाएको २४ देखि ७२ घन्टाभित्रमा नपचेका वस्तुहरू दिसा बनेर बाहिरिइसक्नुपर्ने जैविक नियम छ । यसो भएन भने पाचन नलीमा खराबी र कब्जियतको सुरुआती भन्ने बुझिन्छ ।

यस लेखमा पच्दैनन् भनिएका खाद्यवस्तुहरू हामी महत्त्वका साथ खाइरहेका हुन्छौँ । किन त ? किनभने यी वस्तुमा भएका केही खाद्यतत्त्व पच्छन् । बाँकी रहेको वस्तु फाइबर हो, त्यसले पाचन नलीभित्र खानेकुरालाई चलायमान बनाई अगाडि बढाउने हो । कतिपय मानिसलाई भने खानाको गति पनि चाहिनेभन्दा द्रुत गरिदिने असरचाहिँ हुन्छ । जस्तै- कसैलाई भुइँकटहर खाने बित्तिकै दिसा लाग्छ । गेडागुडी, फलफूल र यिनका बोक्रा, आलुका बोक्रा, गोलभेडाका बोक्रा, खोर्सानी, मकै आदि रेसायुक्त भएका कारण पाचन नलीमा खानाको यात्रालाई सहयोग गरेका हुन्छन् । फलफूल या भिटामिनयुक्त खानेकुराका अधिकांश भाग नपचे पनि उक्त भिटामिनले अन्य खानेकुरा पाचन गर्न सारथीको भूमिका गरिरहेको हुन्छ । बाँकी चाहिँ हानिबर्द्धक नै हुने ग्याष्ट्रो इन्टेरोलोजिष्टहरूको राय भेटिन्छ ।

खाएको यदि नपचेको हो भने हुलुक्क अम्लीय पानी मुखमा फर्की आउने, पेटमा अपचका लक्षण आउने, नियमित दिसा नहुने, दिसाको मात्रा र आवृत्ति कम या बढी हुने र अन्य अतिरिक्त रोगहरू लाग्ने डर हुन्छ ।

अत: कुन खानेकुरा आफूलाई पचिरहेको छ कि छैन, आफैँले महसुस गर्ने हो । यदि पचेन भने त्यस्तो खानेकुराबाट सतर्क नै रहनुपर्‍यो । साथै पच्दै नपच्ने र पचाउन सहयोग पनि नगर्ने खानेकुरा सेवन गर्नु भएन ।

लेखक स्नातकोत्तर क्याम्पस विराटनगरमा प्राणीशास्त्रका उपप्राध्यापक हुन्।

प्रकाशित : आश्विन ११, २०७६ ०८:२९
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

हामी किन बिर्सिन्छौं ?

रामचन्द्र अधिकारी

हरेक विद्यार्थीलाई लाग्छ, एकपटक पढेको या कण्ठ गरेको पाठ कहिल्यै नबिर्सियोस् । व्यापारीलाई पनि त्यस्तै लाग्छ, लेनदेनको हिसाब-किताब दिमागमै रहिरहोस् । शिक्षकलाई लाग्छ, विद्यार्थीलाई सिकाउने पाठ सधैं कक्षामा फरर आओस् । धर्मगुरुहरू पनि यही चाहन्छन्— पुस्तक नहेरी भक्तजन सामु प्रवचन दिन सकियोस् । 

जीवनका अपि्रय घटना भने हामी कोही पनि सम्झिरहन चाहन्नौं । शोक-सुर्ता बिर्सियोस् भन्ने ठान्छौं । अर्थात्, नबिर्सियोस् भनेका कुरा सम्झिरहियोस्, अनि नसम्झियोस् भनेका कुरा बिर्सियोस् ! यथार्थमा यस्तो हुँदैन । बालापनका स्मरण र जीवनका केही घटना बुढेसकालसम्म ताजै रहन्छन् । कतिपय घटना पाँच मिनेटमै बिर्सिइन्छन् ।

सम्झिने -बिर्सिने काम स्नायु प्रणालीको हो । अरू जनावरभन्दा मानिसको स्नायु प्रणाली निकै संगठित र तेजिलो छ । शरीरका तुलनामा सबैभन्दा ठूलो टाउको र दिमाग मानिसकै हुन्छ । तीक्ष्णताको केन्द्र मानिएको दिमागको सेरेब्रम पनि अरू जनावरको भन्दा ठूलो हुन्छ । सम्झने वा सूचनाहरूको भण्डारण गर्ने क्षमता पनि मानिसको उच्च हुन्छ ।

स्मरण, अनुभव, अभिव्यक्ति र विस्मरणबारे न्युरो वैज्ञानिकहरू अझै स्पष्ट भइसकेका छैनन् । थुप्रै धारणा/तर्क भने छन् । जसरी क्यामेराले तस्बिर र श्रव्य-दृश्य खिच्छ, सेन्सरले कुनै चिजको सेन्स लिएर प्रस्तुत गर्छ, सोही प्रक्रियाबाट दिमागले पनि काम गर्छ । यी साधनमा तत्त्व र इलेक्ट्रोनको भूमिका छ, हाम्रो स्मरण कार्यमा स्नायुमा भएका तत्त्व र आयोनको । स्मरण भनेकै तत्त्वहरूको संयोजित जालो हो । जालोमा कुनै खराबी आएमा बिर्सिइन्छ ।

अर्को तथ्य छ, स्नायु सूचना तथा ज्ञान भण्डारण गर्नु भौतिक प्रक्रिया हो । यस्तो तर्क दिने वैज्ञानिक भन्छन्— हाम्रो शरीरमा जति स्नायुकोष (न्युरोन) छन्, त्यसको तीन गुणा बेसी तिनलाई सुरक्षा दिने अस्नायु कोष छन् । तिनलाई ग्लियल कोष वा न्युरोग्लिया भनिन्छ । यी कोषले स्नायुमा बाहिरी स्टे्रसबाट भएको परिवर्तनलाई थुनेर सुरक्षित राख्छन् । त्यो सुरक्षित परिवर्तन नै सूचनाको भण्डारण हो ।

कुनै कुरा पढ्दा स्नायुकोषमा दबाब वा उत्तेजना पैदा हुन्छ, कोषमा जैविक एवं रासायनिक परिवर्तन आउँछ, जसलाई न्युरोग्लियाले सुरक्षित राख्छन् । अनि पढेको कुरा कण्ठ हुन्छ । जति स्नायुकोषलाई तैनाथ राखी दबाबमा पार्न सकिन्छ, उति छिटो पढेको कुरा सम्झिइन्छ । यसलाई स्मरण गरी अभिव्यक्त गर्न पुनः उही प्रकृतिको उत्तेजना चाहिन्छ, भण्डारमा राखेको वस्तु निकाल्न मिल्दो चाबीले ताला खोलेजस्तै । यस्तो चाबी एक प्रकारको मनोवैज्ञानिक वा भौतिक पनि हुनसक्छ । जस्तै— अगाडि याद भएको कुरा अलिकति हेर्न पाइयो भने फेरि सरर आउँछ, चाबी खुल्छ । बेला-बेला चाबी खोलिएन भने भण्डारको सामग्री बिगि्रए जस्तै कण्ठ भएको कुरा पनि बिर्सिइन्छ ।

शिक्षा मनोवैज्ञानिकहरू भन्छन्— ठूलो बाहिरी दबाब दिएर कुनै कुरा सिकायो भने तत्काल जाने पनि छिट्टै बिर्सिइन्छ । जर्मन मनोवैज्ञानिकहरू एल स्वाब र ओ ओल्फले एउटा प्रयोग गरे । उनीहरूले पुरुष-महिला गरी ४८ जनालाई क्रमशः स्वतन्त्रतापूर्वक ३२ शब्द सम्झन भने । केही क्षणमा डरधम्की दिएर र उनीहरूका हात बरफमा चोपेर बस्न लगाई अरू ३२ शब्द याद गर्न लगाए । 'स्ट्रेस' दिएका बेला चाँडै सिके । केही समयपछि सोध्दा उनीहरूले 'स्ट्रेस'मा सिकेका ३० प्रतिशत शब्द भन्न बिर्से । यसको वैज्ञानिक कारण छ— स्नायुकोषमा कुनै कुरा जीव रासायनिक प्रक्रियामार्फत घुस्छ । यसमा इपिनेपि|mन हार्मोनको भूमिका हुन्छ । जति स्ट्रेस दियो,यो हार्मोन उति बढी निस्कन्छ । 'स्ट्रेस'सकिएपछि यो हार्मोनको मात्रा घट्छ, अघि घुसेको कुरा हराउँछ ।

सन् १८९४ मा न्युरो वैज्ञानिक काजलले पत्ता लगाए— न्युरोनहरू बीचको बलियो गठबन्धनले ज्ञानलाई सुरक्षित राख्छ । दिमागको सेरेब्रम भनिने सबैभन्दा ठूलो भागलाई स्मरणको केन्द्र मानिन्छ । लामो समयसम्म रहने स्मरणका लागि भने सबै स्नायुकोष सहभागी हुन्छन् भन्ने जर्मनीका वैज्ञानिक रिचर्ड लगायतको तर्क छ । यी सबै स्नायुकोषमा ताला हुन्छ, अभिव्यक्ति गर्न जुन उघारे पनि हुन्छ । साइकल चलाउने, गाडी चलाउने लगायतका हातका सीपहरू यसरी दिमागमा सुरक्षित हुन्छन् ।

अरू बेला सम्झिनु पर्दैन, आफैं हातखुट्टाले काम गरिहाल्छन् । खास गरेर दिमागको हिप्पोक्याम्पस, एमाइग्डाला, निओकर्टेक्स, पेरिरिनल कर्टेक्स, सबिकुलम आदि भागले कुनै कुरा सिक्ने वा ज्ञान/सीपलाई सुरक्षित राख्ने काम गरेका हुन्छन् । सन् १९५३ मा अमेरिकाका हेनरी मोलाइसन नामक न्युरो शल्यचिकित्सकले इपिलेप्सी भएका मानिसलाई शल्यक्रिया गरी हिप्पोक्याम्पस भाग हटाएर बचाइदिए । ती बिरामी निको भएर अरू ५५ वर्ष बाँचे तरस्मरण पूरै गुमाए, नयाँ कुरा सिक्न सकेनन् ।

हाम्रो स्नायुमा पोटासियम, सोडियम, म्याग्निज, क्याल्सियम, जिङ्क, लिथियम, एल्मुनियम लगायत दर्जनौं तत्त्व हुन्छन् । ती तत्त्वको काम संगठित गतिविधि सम्झने हो । फरक कुरा सोच्दा वा सिक्दा फरक स्नायुकोष र फरक तत्त्वहरू क्रियाशील हुन्छन् । उदाहरणका लागि, नाम र क्रियापदलाई दिमागमा रेकर्ड गर्ने स्नायुकोष फरक हुन्छन् भन्ने विश्वास वैज्ञानिकको छ । त्यस्तै तिथिमितिलाई बेग्लै ।

विस्मरणका सन्दर्भमा भनाइ छ— विद्या नौ दिनमा दोहोर्‍याएन भने नौलो र पन्ध्र दिनमा पुरानो हुन्छ, बीस दिनमा बिर्सिइन्छ र बत्तीस दिनमा विसर्जन हुन्छ । यसको वैज्ञानिक तात्पर्य हो— बेला-बेला चाबी खोल्दै गर्नुपर्छ । नयाँ सूचना, विद्या र सीपले पुरानोलाई विस्थापित गरिदिन्छ । कुनै पाठ अभ्यास गरिरहँदा सुरुका क्षणहरूमा छिट्टै बिर्सिइन्छ, पूरै अभ्यस्त भएपछि बिर्सिने दरघट्दै जान्छ । नयाँ भाषा सिक्दा सुरुमा कठिनाइ हुन्छ, शब्द बिर्सिइन्छ ।

अभ्यस्त भएपछि बिर्सिने दर कम हुन्छ । शोक-सुर्ता तथा जीवनका जटिल घटनाहरूले स्नायुकोष र सिनाप्स-कोषहरू बीचको बन्धनको भौतिक संरचनामै परिवर्तन ल्याएका हुन्छन्, त्यही भएर यस्ता घटना हत्तपत्त बिर्सिइँदैनन् । ४० वर्ष कटेपछि मानिसको सम्झने दरमै कमी आइसक्छ, स्नायुकोषहरूको अन्तर-सम्बन्ध कमजोर हुने, कोषहरूको मृत्युदर बढी हुने, हिप्पोक्याम्पस खिइँदै जाने र सिनाप्स खुकुलो बन्ने अनि दिमागको कार्यशक्ति नै घटेर जाने भएकाले ।

मस्तिष्कमा केही कुरा घुस्नु स्नायुहरूको पुनर्निर्मित गतिविधि हो भन्ने अर्को वैज्ञानिक धार छ । यसमा प्रक्रियागत क्रियाकलाप हुन्छन् । ती हुन्— सेन्सेसन (चाल पाउने), इन्कोडिङ (संकेतमा बदल्ने), स्टोरिङ -भण्डारण गर्ने), डिकोडिङ र रिट्राइभिङ (अभिव्यक्ति दिने) । स्नायुको कामगराइ मेसिनको जस्तै हुन्छ । सम्झने र अभिव्यक्त गर्ने सन्दर्भमा विद्युतीय सर्किटमा करेन्ट चलेझैं इम्पल्स -सन्देश) चलिरहन्छ । त्यसैले स्नायु प्रणालीलाई स्वस्थ एवं दुरुस्त राख्न आराम, अझ सुताइ र उपयुक्त ऊर्जाशील खान्की आवश्यक पर्छ । दिमागमा घुसेका कुरा सुतेका बेला व्यवस्थित भई बस्छन् ।

लेखक स्नातकोत्तर क्याम्पस, विराटनगरका उपप्राध्यापक हुन् ।
ramchandra.adhikari@gmail.com

प्रकाशित : वैशाख २६, २०७६ ०८:०८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT