बालबालिकाको पढ्ने भोक

मधु राई

चार कक्षा पढ्दै गरेकी आकांक्षा राय स्कुल छुट्टीपछि सधैं घर नजिकैको विराट सामुदायिक पुस्तकालय जान्छिन् । विराटनगर–११ कै अन्य स्कुलमा पढ्दै गरेका पुकार, वैष्णवी, नाइमा, तान्छोना, सोसिन र नितेशजस्ता पन्ध्र विद्यार्थी पनि दिनहुँ पुस्तकालय जाने गर्छन् ।

प्रावि तहका विद्यार्थीलाई लक्षित गरी तीन महिनाअघि टोलबासीले खोलेको उक्त पुस्तकालयमा विद्यार्थीहरू बालपुस्तक पढ्नुका साथै साप्ताहिक रूपमा अतिरिक्त क्रियाकलापसमेत गर्छन् ।

पुस्तकालयमा उनीहरूले बालपुस्तक वाचन, हस्तकला, प्रतिभा प्रदर्शन, चित्रकला, उद्घोषण, फोहोरमैला व्यवस्थापनका आधारभूत सीप पनि सिक्ने गरेका छन् । हरेक शुक्रबार उनीहरू कागजजन्य फोहोरबाट ससाना भाँडा, फलफूल र तरकारी बनाउँछन् भने कागजको लेदोबाट बनेको ब्लकमा सेतो कागज टाँसेर चित्र बनाउँछन् । वडा बाल सञ्जालका निमावि र मावि तहका विद्यार्थीहरूले बिदाको दिन पारेर उक्त पुस्तकालयका विद्यार्थीहरूलाई सहभागी गराई चित्रकला प्रतियोगिता गराउँछन् ।

पुस्तकालयले विद्यार्थीलाई दैनिक आधा घण्टा पुस्तक वाचनको नियम लगाएको छ । ‘पठन सीप र पुस्तकालय आउने बानीको विकास गराउन अतिरिक्त क्रियाकलाप गराउँछौं’, लाइब्रेरियन दया राई भन्छिन् । उनी एक कक्षा पढ्ने छोरी मितुम दिनहुँ पुस्तकालय आएकै कारण बालपुस्तक राम्ररी पढ्न सक्ने भएको बताउँछिन् ।

कतिपय अभिभावकलाई भने अझै पनि पुस्तकालयको महत्त्व बोध हुन सकेको छैन । कतिपय अभिभावक ‘आऽ के नै हुन्छ र पुस्तकालय गएर !’ भन्ने गर्छन् । यस्ता अभिभावकका लागि टोलछिमेकमा खुलेका पुस्तकालय ‘कागलाई बेल पाक्यो, हर्ष न बिस्मात’ सरह भएका छन् । यसो हुनुमा वर्तमान शिक्षाकै पनि दोष छैन । किनभने कतिपय चलेका निजी विद्यालयमा निम्न माविदेखि मात्र विद्यार्थीले पुस्तकालयको पहुँच पाउनेगरेका छन् ।

अक्षर र मात्रा छिचोलेपछि प्रावि तहका बालबालिकालाई उमेर सुहाउँदा पुस्तक पढ्न दिने हो भने उनीहरूमा पढ्ने भोक जाग्दै जान्छ भन्ने विकसित मुलुकहरूको सफल अभ्यासले देखाउँछ । सभ्य समाज निर्माण गर्न र देशलाई समृद्धिको शिखरमा पुर्‍याउन शिक्षित बालबालिका र शिक्षित युवाशक्ति चाहिन्छ भन्ने बुझेरै होला, विकसित मुलुकले उमेर अनुसारको पुस्तक प्रकाशनमा जोड दिने गरेका छन् ।

बेलायत तथा अमेरिकामा दुई वर्षदेखिका बालबालिकालाई लक्षित गरी पुस्तक प्रकाशन गरिन्छ । साना छोराछोरीलाई शिक्षित अभिभावकले पढेर सुनाऊन् भनेर यस्तो गरिएको हुनुपर्छ । अस्ट्रेलियामा बाटोछेउ ससाना घरजस्तो संरचना ‘स्ट्रिट लाइब्रेरी’ राखिएका हुन्छन् । यस्ता घुम्ती पुस्तकालयमा मानिसहरूले आफूले पढिसकेका पुस्तकसमेत राखिदिने गर्छन् ।

हामीकहाँ अभिभावकले घरमा र शिक्षकले विद्यालयमा बाल पुस्तकको महत्त्व नबुझ्दा बालबालिका वञ्चितीकरणमा परेका छन् । अतिरिक्त पुस्तक पढ्दा हुने चौतर्फी फाइदाबारे अभिभावक र शिक्षक अनभिज्ञ हुँदा बजारमा उपलब्ध बाल पुस्तकहरूले यथोचित पाठक पाउन सकेका छैनन् ।

पछिल्लो समय सूचना प्रविधिको सहज पहुँच भएपछि हुनेखाने घरका अभिभावकहरू अधिकांश समय सामाजिक सञ्जालमा बिताउने गरेकाले यसको नकारात्मक असर बालबालिकामा पर्दै छ । यस्ता अभिभावकले आफ्ना कलिला छोराछोरीलाई फकाउन, फुल्याउन स्मार्ट फोन र ट्याब दिनेगरेका छन् ।

हुनेखाने परिवारका बालबालिकाले उमेर नपुगी यस्ता सामग्री उपयोग गर्नु भनेको फेरि पनि पुस्तक र पत्रपत्रिकाबाट टाढिनु हो । यी उपकरण उपयोग गर्ने बानीले बालबालिकाको व्यक्तित्व लगायत स्वास्थ्यमा समेत नकारात्मक असर पार्ने अध्ययन–अनुसन्धानले देखाएका छन् ।

यिनमा अभ्यस्त बालबालिकाले जेनतेन कक्षाकार्य र गृहकार्य गरे पनि उनीहरूमा बिस्तारै पढ्ने भोक हराउँदै जान्छ र कालान्तरमा यस्ता विद्यार्थीका लागि पढाइ बोझ बन्नजान्छ । यी र यस्ता कतिपय कारणलेअचेल बालबालिकामा पढ्ने भोक हराउँदै गएको छ ।

सहरी क्षेत्रका बालबालिकामा पढाइप्रति भोक जगाउन र शिक्षाको महत्त्व बुझाउन बालपुस्तक र पुस्तकालयले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन् । पछिल्लो समय स्कुले जीवनमा अतिरिक्त पुस्तक पढ्ने अवसर पाएका अधिकांशले विश्वविद्यालय शिक्षापूरा गर्ने गरेको अध्ययन–अनुसन्धानले देखाएका छन् ।

पछिल्लो समय सरकारले एक विद्यालय र पुस्तकालयको अवधारण अघि सारेको छ । तैपनि उक्त अवधारणा अनुरूप सामुदायिक विद्यालयहरूले आफ्ना विद्यार्थीलाई पुस्तकालयको सुविधा अपेक्षित रूपमा दिने गरेका छैनन् । विद्यालय व्यवस्थापनको बालपुस्तकप्रतिको असंवेदनशीलता र शिक्षक स्वयंको अतिरिक्त पुस्तक पढ्ने बानी नहुँदा प्रावि तहका विद्यार्थी पुस्तकालयको सुविधाबाट वञ्चित भइरहेकै छन् ।

प्रावि तहका विद्यार्थीलाई उमेर सुहाउँदा बालपुस्तक उपलब्ध गराउन घरमा अभिभावक र विद्यालयमा शिक्षकले सहजीकरण गर्ने हो भने हामीकहाँ पनि अतिरिक्त पुस्तक पढ्ने बालबालिका र युवा जन्मने वातावरण तयार हुन्छ । बालबालिका र युवा यो हिसाबले शिक्षित हुनु भनेको सभ्य समाज निर्माणका लागि दक्ष जनशक्ति तयार हुनु हो ।

यस्तो जनशक्ति जन्मने पहिलो थलो घरपरिवार हो भने दोस्रो विद्यालय हो, त्यसपछि सामुदायिक पुस्तकालय । यसरी घरपरिवार, विद्यालय र सामुदायिक पुस्तकालयहरूले जन्माएका शिक्षित बालबालिका र युवाशक्ति नै भोलिका
कर्णधार हुन्, जसले समाजलाईसभ्य बनाउँछन् ।

प्रकाशित : भाद्र ५, २०७६ ०९:०३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नवसाक्षरलाई रोजगारी

मधु राई

शिक्षामन्त्री गिरिराजमणि पोखरेलले हालै मोरङलाई नेपालको ५१ औं साक्षर जिल्ला घोषणा गरे, जसमा सुझबुझ कम, जस लिने हतार बढी देखियो । मोरङमा सञ्चालित अनौपचारिक शिक्षा, साक्षर नेपाल अभियान, सघन साक्षरता कार्यक्रममार्फत १५–६० वर्ष उमेर समूहका ९६.५९ प्रतिशत जनसंख्या साक्षर भएको छ ।

तीमध्ये कति महिला र कति पुरुष छन्, खुल्न सकेको छैन । २ लाख १८ हजार ५ सय २६ जनसंख्या रहेको विराटनगर महानगरपालिकाका १९ वडा साक्षर भइसकेको महानगरपालिकाको शैक्षिक प्रशासन महाशाखा प्रमुख दुर्गाप्रसाद खतिवडा बताए । विगतमा साक्षरता कार्यक्रम सुरु गर्न भनी महानगरपालिकाले सहजकर्तालाई तीनमहिने तालिम दियो । तर, तिनले साक्षरता कक्षा सञ्चालन गरेपछि कुन–कुन वडा साक्षर भए भन्ने पनि खुल्न सकेको छैन ।

विद्यार्थी परिचालन तथा मूल्याङ्कन निर्देशिका, २०७० मा बनाएको साक्षरता मापदण्ड अनुसार पछिल्लो घोषणा भएको सम्बन्धित शाखा प्रमुख शालिग्राम दाहाल बताउनुहुन्छ । त्यस अनुसार, राष्ट्रभाषा वा मातृभाषाका अक्षर लेख्ने र पढ्ने, नेपाली वा मातृभाषामा लेखिएका मूल्यसूची र बिल पढ्ने लगायत दस वटा साक्षरता सीप सिकेपछि साक्षर कहलाउन सकिन्छ ।

तर, साक्षरतासम्बन्धी हाम्रो सरकारको यो मापदण्ड विश्वपरिवेशसँग मेल खाँदैन । पछिल्लो समय विश्व परिवेशमा साक्षरताको मापदण्ड फेरिएको छ । निरक्षरलाई साक्षर बनाएर मात्र पुग्दैन, साक्षर भइसकेपछि उनीहरूको जीवनस्तर माथि उठ्नुपर्छ । विश्व परिवेशमा परिमार्जित मापदण्डलाई हाम्रो देशले अवलम्बन गर्न ढिलाइ गर्नु भनेको फेरि पनि साक्षर बनेकाहरूको जीवनस्तर जहाँको तहीँ हुनु हो ।

हुन पनि निरक्षरहरूसँग शारीरिक श्रमबाहेक रोजगारीको अर्को विकल्प हुँदैन । विडम्बना भन्नुपर्छ, हामीकहाँ नवसाक्षर जनशक्तिलाई सीप सिकाइ रोजगारीको विकल्प दिनुपर्छ भन्नेबारे सम्बन्धित निकायहरू संवेदनशील देखिंँदैनन् । त्यसैले बहुसंख्यक निरक्षरहरू साक्षर र निरक्षरहरूमा तात्त्विक भिन्नता देख्दैनन् । हुन पनि हो, हिजोका दिनमा साक्षर बनेका अधिकांशको जीवनस्तर उस्तै छ ।

साक्षर बनेकाहरूलाई उनीहरूको रुचि र क्षमता अनुसार रोजगार प्रदान गर्न वा स्वरोजगार बनाउन लामो–छोटो अवधिको तालिम दिन नसक्दा बेरोजगारी बढेको बढ्यै छ । निरक्षरलाई साक्षर बनाउनु भनेको समाज र देशलाई चाहिने जनशक्ति तयार गर्नु पनि हो भन्ने अल्पबुझाइ छ, हामीकहाँ । त्यसै पनि बहुसंख्यक निरक्षरहरू ‘पढेर के नै हुन्छ र ?’ भन्ने मानसिकताबाट ग्रस्त छन् । यस्तो अवस्थामा नवसाक्षरको जीवनस्तर जहाँको तहीँ हुँदा निराशा बढ्नु स्वाभाविक हो ।

नवसाक्षरहरूलाई जनशक्तिको रूपमा परिणत गर्न तीनै तहका सरकार चुकेका छन् । साक्षर जिल्ला घोषणा गर्न हतारिने तर नवसाक्षरलाई रोजगार दिन वा स्वरोजगार बनाउन सरकार गम्भीर नहुनु ठूलो हेलचेक्र्याइँ हो । देशमा रोजगारीको विकल्प नदेखेपछि विदेशिनु उनीहरूको बाध्यता बनिरहेको छ ।

साक्षरहरूको जीवनस्तरमा शिक्षाले ल्याउने सकारात्मक परिवर्तनले पुस्तौं–पुस्तालाई शिक्षित बनाउँछ भन्ने मान्यता सर्वत्र स्थापित हुँदै छ । हुन पनि हो, कुनै पनि देश र समाजलाई विकास र समृद्धिको शिखरमा पुर्‍याउन शिक्षित जमात नै चाहिन्छ । यो रहस्यबारे सरकारी संयन्त्र मौन छ ।

चीन र सिंगापुर समयोचित साक्षरता मापदण्ड पछ्याउँदै समृद्धिको शिखरमा पुगेका हुन् । यी मुलुकमा निरक्षरलाई साक्षर बनाएलगत्तै योग्यता र रुचि अनुसार लामो–छोटो अवधिको तालिम दिइन्छ । तालिमप्राप्त साक्षर स्वरोजगार बन्न सहज हुने हुँदा जीवनस्तर सहजै माथि उठ्दै जान्छ ।

आधुनिक सिंगापुरका निर्माता ली क्वान युले आफ्नो शासनकालमा निरक्षरलाई साक्षर बनाउन ‘इच वान टिच वान’ भन्ने लोकप्रिय कार्यक्रम सञ्चालन गरेका थिए । त्यस बमोजिम कुनै पनि पेसा–व्यवसाय अपनाउने शिक्षित व्यक्तिले एक निरक्षरलाई साक्षर बनाउनुपर्थ्यो । यसरी जनशक्ति तयार गर्न सकेका कारण सिंगापुरले नवसाक्षरहरूलाई विकास र समृद्धिको मेरुदण्डबनाउँदै गयो ।

हामीकहाँ पनि सरकारले वर्षेनि सीपमूलक तालिमका नाममा अर्बौं लगानी गर्दर् ैआएको छ, तथापि यस्ता तालिम दिने निकाय र साक्षरता कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने निकायबीच सहकार्य र समन्वय हुन सकेको छैन । यसो हुँदा कतिपय तालिम उपलब्धिमूलक हुन सकेका छैनन् ।

चीन र सिंगारपुरको अभ्यास हामीकहाँ पनि लागू हुने हो भने नवसाक्षरहरू विकास र समृद्धिको आधारस्तम्भ बन्न सक्छन् । यसका लागि तीनै तहका सरकारले सम्बन्धित निकायलाई साक्षरताको नेपाली मापदण्ड जतिसक्दो चाँडो परिमार्जन गर्न झकझकाउनु जरुरी छ ।

प्रकाशित : श्रावण १०, २०७६ ०८:२७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT