लोकको सेवा नगर्ने विज्ञापन

परशुराम रम्तेल

लोकसेवा आयोगले पछिल्लो विज्ञापन निकाल्दा संविधानमा व्यवस्था गरिएको समानुपातिक समावेशी सिद्धान्तलाई ठाडै लत्त्याएको छ । केन्द्रीकृत र असमावेशी सोच, चिन्तन र कार्यशैलीलाई आधार बनाएको आयोगले नयाँ संविधानको कार्यान्वयनको प्रथम चरणमै यति धेरै विवादित निर्णयको पक्षपोषण गरेर अकर्मण्यता देखाएको छ ।

सरकार र मन्त्रीहरू असंवैधानिक र असमानुपातिक विज्ञापनको बचाउ गरिरहेका छन् भने उत्पीडित जनसमुदाय विरोधस्वरूप सडक संघर्षमा होमिएका छन् । आयोगले संवैधानिक हक–अधिकारको कटौती गरेर नेपालको लोकतन्त्रको धज्जी उडाएको मात्रै छैन, संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको संस्थागत विकासमा पनि गम्भीर चुनौती थपिदिएको छ ।

राज्य संयन्त्रको चरित्र
नेपाली समाजमा बलियोसँग जरो गाडेर बसेका छन्, सामन्तवादी राज्यसत्ता र त्यसमा आधारित संस्कार–संस्कृति । सामन्तवादले सधैं आफ्नो सत्ता र राज्य संयन्त्र, त्यसअनुकूल हुने संस्कृति विकास गर्‍यो । नेपालमा संघीय गणतन्त्र स्थापना भए पनि राज्यसत्ताको मूलभूत चरित्र सामन्तवादी नै छ । लामो कालसम्म सामन्तवादी सोच, चिन्तन र संस्कृतिको अभ्यासले गाँजेको समाज र मान्छेलाई छोटो समयमै संविधान र कानुनले प्रभाव पार्न सक्दो रहेनछ । यसमा लोकसेवा आयोगसँगै अर्को जीवन्त उदाहरण बनेको छ— सर्वोच्च अदालत ।

संविधानको व्याख्या गर्ने अधिकार पाएको सर्वोच्च अदालतले आयोगको विज्ञापनका सन्दर्भमा अनौठो तर्क दिएको छ— समानुपातिक समावेशी सिद्धान्तविरुद्ध यति लाख निवेदकले निवेदन दिएका कारण यो विज्ञापन ठीक छ ! यस्ता कुतर्कले पनि हाम्रो राज्य संयन्त्र रूढि र सामन्तवादद्वारा कति ग्रस्त छ भन्ने पुष्टि हुन्छ । राज्य संयन्त्र र रूढिग्रस्त हुनु, वैज्ञानिक विचार र परिवर्तनपक्षीय तालिम नदिनु, पुरानै सोच, चिन्तन र कार्यशैलीका जनशक्तिले भरिभराउ हुनु, नयाँ प्रविधिको विकास नहुनु आफैमा समस्या हो । समग्रमा राज्य प्रणाली फेरिए पनि राज्य संयन्त्रको चरित्र पुरानै रहेको यसले देखाउँछ ।

परिवर्तनविरोधी प्रवृत्ति हावी
नेपालमा निजामती सेवालाई समावेशी बनाउन निजामती सेवा ऐन, २०४९ मा दोस्रो संशोधनबाट कुल सिट संख्याको ४५ प्रतिशत विभिन्न उत्पीडित समुदायलाई सुरक्षित गरिँदै आएको थियो । तर विडम्बना, अहिले सुनियोजित रूपमा संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालयले लामो गृहकार्यपछि पठाएको मोडलका आधारमा आयोगले विज्ञापन सार्वजनिक गर्‍यो ।

राज्यका सबै निकाय र क्षेत्र तथा अङ्गमा समानुपातिक समावेशी सिद्धान्तका आधारमा सहभागिता हुन पाउने हक संविधानमा व्यवस्थित भए पनि आयोग भने स्थानीय तहका कर्मचारी आवश्यकताको संख्यालाई एकमुस्ट हिसाब नगरी बदनियतपूर्ण तरिकाले खण्डीकृत गरेर संविधानको बर्खिलापमा उभिएको छ । आयोगले समानुपातिक समावेशी सिद्धान्तविरुद्ध विज्ञापन गर्नु र सर्वोच्च अदालतले पनि उसैको गतिविधि र स्वरमा स्वर मिलाउनु सिङ्गो राज्य संयन्त्रले परिवर्तन र संविधानलाई अस्वीकार गर्नु हो ।

राजनीतिक प्रणालीमा परिवर्तन भए पनि राज्य संयन्त्रका अवयव र तिनका कार्यरत कर्मचारीतन्त्रको मानसिकता र कार्यशैली फेरिएको छैन । परिवर्तनका बाहक मानिने दल र नेतृत्व पंक्तिमा पनि परिवर्तनविरोधी प्रवृत्ति छ । विज्ञापन प्रकरणमा पनि संघीय मामिला मन्त्रीको आचरणले कर्मचारीतन्त्र मात्रै होइन, राजनीतिक नेतृत्वको पनि नकारात्मक भूमिका देखाएको छ । यसले देखाउँछ, हिन्दु खस–आर्य ‘उच्च’ जातीय प्रवृत्ति हावी रहेको परिवर्तनविरोधी नेपाली राजनीतिमा उत्पीडित समुदायको अधिकारप्राप्ति र संविधानको प्रभावकारी कार्यान्वयन चुनौतीपूर्ण छ ।

आरक्षणको ऐतिहासिक आवश्यकता
नेपाली समाजमा महिला, दलित, आदिवासी जनजाति, मधेसी, पिछडिएको क्षेत्र र अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक–सांस्कृतिक लगायत सबै क्षेत्रबाट सुनियोजित तरिकाले पछाडि पारिएको जगजाहेर छ । तिनलाई अरू समुदायसरह विकास गराउन, समान प्रतिस्पर्धा गराउन सक्ने स्तरमा पुर्‍याउन अगाडि सारिएको सापेक्ष सिद्धान्तमा आधारित नीति हो— आरक्षण ।

सत्ताको सर्वोच्च निकायमा एउटा वर्ग र समुदायले विशेषाधिकारको उपभोग गर्दै आएकाले सबै समुदायलाई अधिकारसम्पन्न बनाई सत्तामा उचित सहभागिता गराउन समानुपातिक सहभागिता सहितको आरक्षणको व्यवस्था आवश्यक भएको हो । नेपालमा आरक्षणको सट्टा जनसंख्याका आधारमा समानुपातिक प्रतिनिधित्वमा क्षतिपूर्तिबापत अरू थप अधिकारका रूपमा विशेषाधिकारको व्यवस्था गरिनुपर्छ भन्ने मुद्दा उठ्दै छ । विशेष गरी सामाजिक जीवनका सबै क्षेत्रमा पीँधमा पारिँदै आएका दलित र मुस्लिम समुदायको हकमा विशेषाधिकारको व्यवस्था गरिनुपर्ने माग भएको हो ।

हिन्दु सामन्तवादी राज्यसत्ताद्वारा सामाजिक जीवनका समग्र क्षेत्रमा भएको उत्पीडनविरुद्ध दिइने ऐतिहासिक क्षतिपूर्तिका रूपमा पनि आरक्षणलाई लिन सकिन्छ । राज्य संरचनामा निजामती क्षेत्रको जनशक्तिमा उत्पीडित समुदायका व्यक्ति अत्यन्त नगण्य छन् । यसको प्रमुख कारण राज्यको विभेदकारी नीति नै हो । तसर्थ राज्यलाई साँच्चै समानुपातिक समावेशी बनाउन, उत्पीडित समुदायका लागि केही दशकसम्म संविधान र कानुनमा भएका आरक्षणको व्यवस्थालाई अझ व्यवस्थित बनाएर तथा दलित र मुस्लिम समुदायलाई संवैधानिक रूपमै विशेषाधिकारको थप व्यवस्था गरेर जानुको विकल्प देखिँदैन ।

उत्पीडितबीचको बलियो एकता
अग्रगमनविरोधी संवैधानिक अंगका गतिविधि हेर्दा सामन्तवादी सोच, चिन्तन र व्यवहारमा परिवर्तन त्यति सरल छैन । संविधान र कानुनी व्यवस्था लागू गर्ने कुरा उत्पीडित समुदायको आन्दोलनको तीव्रता, क्रियाशीलता र घनीभूततासँग अभिन्न रूपमा जोडिएको छ । अग्रगमन र पश्चगमनबीच पाइलापाइलामा टक्कर हुन्छ । अनकन्टार पहाडमा हिँड्दा अलिकति होसियारी पुगेन भने चिप्लिएर
सर्वनाश हुन्छ । त्यसैले होसियारीपूर्वकसामन्तवादी सोच र संस्कृतिविरुद्धको संघर्षलाई घनीभूत पार्नुको विकल्प छैन ।

आयोगको विज्ञापनले सबै उत्पीडित समुदायलाई एक ढिक्का हुन चुनौती दिएको छ । यस्तो चुनौती पटक–पटक अवसर पाएका, सैद्धान्तिक रूपमा अस्पष्ट वा बेइमान, अवसरवादी र दलाली चरित्र बोकेका, उत्पीडित समुदायको हुँ भन्ने तर विरोधी प्रवृत्ति देखाउनेलाई नांगेझार पार्नु जरुरी हुन सक्छ ।

निरन्तर संघर्षको अपरिहार्यता
लोकसेवाको पछिल्लो विज्ञापनमा कुन समुदाय समेटियो वा समेटिएन भन्ने मात्रै होइन, बलिदानबाट प्राप्त अधिकारको रक्षासँग गाँसिएको संवैधानिक प्रावधानको रक्षाको सवाल हो यो । उत्पीडक र उत्पीडित समुदायबीचको वर्गीय दृष्टिकोणको सवाल पनि हो यो । त्यसैले सबै उत्पीडित समुदायले आफ्नो अधिकार, स्वाभिमान र पहिचानको मुद्दासँग अभिन्न रूपमा जोडिएको यो सैद्धान्तिक प्रश्नलाई मुक्ति आन्दोलनमा जोड्नुपर्छ ।

परिवर्तनविरोधी शक्तिले जहिले पनि राज्यसत्ताको बलमा दमन गर्ने, भ्रम सिर्जना गर्ने र फुटाउने तरिकाद्वारा आन्दोलन कमजोर पार्ने प्रयत्न गर्छ । तसर्थ सबै उत्पीडित समुदायबीचको सुदृढ एकताको बलमा मात्रै शासक वर्ग र समुदायका सबै खाले षड्यन्त्र र योजनालाई चकनाचुर पार्न सकिन्छ ।

संवैधानिक अधिकार खोस्ने संवैधानिक निकायको कुचेष्टाले सबै उत्पीडितलाई एक ठाउँमा जुट्ने अवसर दिलाएको छ । उत्पीडित समुदायले प्राप्त गरेका संवैधानिक अधिकारको व्यावहारिक प्रयोग र थप अधिकार प्राप्तिका लागि निरन्तर संघर्षको अपरिहार्यतालाई यसले थप पुष्टि गरेको छ ।

लेखक पूर्वसभासद तथा दलित मुक्तिसंगठनका नेता हुन् ।

प्रकाशित : श्रावण ३, २०७६ ०७:४९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

रोग, चोट र अभावले थला

उमेरमा मुलुकका लागि विभिन्न खेलमार्फत योगदान पुर्‍याएका खेलाडी आर्थिक अभावमा
सन्जु पौडेल

रूपन्देही — आफ्नै घरअगाडि ठूलो चौर । त्यसमै ब्रिटिस लाहुरेको टोलीले दिनहुँ फुटबल खेलेको हेर्थे । मैदानबाहिर बसेर हेर्ने उनी बल गुडेर आएपछि खुट्टाले हानेर फर्काउँथे । सिद्धार्थनगर नगरपालिका–१ स्थित नयाँ गाउँका कालेकुमार बासकोडको दिनचर्या यस्तै थियो ।

०३४ सालसम्म पक्लिहवा कृषि क्याम्पस भएको स्थानमा ब्रिटिस क्याम्प थियो । क्याम्पको चौरमा लाहुरेले फुटबल खेलेको हेरेरै उनमा खेलप्रति मोह बढ्यो । ६ वर्षको छँदा बावु गुमाए । आर्थिक अभावले विद्यालय गएनन् । उनका दाजुहरू भारततिर लागे । दिदीबहिनीको बिहे भयो । आमाको साथमा रहेका उनी लाहुरे क्याम्पमा सघाउन थाले । खेलेको हेर्दाहेर्दै फुटबल खेल्न सिके । गाउँका युवाको सहभागितामा लालीगुराँस युवा क्लब स्थापना गरेर फुटबल यात्रा अगाडि बढाए ।

उनले छिट्टै खेलकौशल सिके । १७ वर्षमा लाहुरेको टिमबाट पहिलो पटक पोखरा खेल्न गए । त्यति बेला उनी खेलेबापत खानका लागि ३५ रुपैयाँ पाउँथे । ‘त्यसबाहेक अरु केही कमाइ थिएन,’ उनले भने, ‘फुटबलमा साह्रै रुचि भएकाले खुसी थिएँ ।’ पाल्पामा हुने करुवा कपका लागि त्यही टिमले ०३७ सालमा त्यहाँ लग्यो । जितेर फर्किए । त्यसलगत्तै लालीगुराँस क्लबबाट चितवनमा खेल्न गए । ‘नारायणीमा पुल थिएन,’ उनले भने, ‘डुंगा चढेर जान पर्थ्यो ।’

०३८ सालमा जिल्लामा खेलाडी छनोट सुरु भयो । उनी छानिए । काठमाडौं गएर खेल्न उत्सुक थिए । ‘राम्रो प्रदर्शन गर्न चुनौती थियो,’ उनले भने, ‘एक गिलास दूधको भरमा प्रथम राष्ट्रिय खेलकुदमा सहभागी भएँ ।’ एक गिलास दुधको भरमा दिनभर खेल्दा स्टामिना पुग्दैनथ्यो । उनले राष्ट्रिय प्रतियोगिता खेल्दा गणेश थापा चर्चामा आइरहेका थिए । ०३९ सालमा बुद्ध गोल्डकप खेलेका उनले त्यसपछि आठ वर्षसम्म राम्रो खेलेर सुनाए बताए ।

२६ वर्षमा गोरखपुरकी कौशिल्यासँग बिहे भयो । उनीहरूले प्रेमविवाह गरेका हुन् । चार सन्तानका पितालाई श्रीमतीले राम्रो साथ दिइन् । ब्रिटिस क्याम्प हटेपछि कृषि क्याम्पस स्थापना भयो । उनी त्यसमै जागिर गर्न थाले । ‘घरभरि मेडल र प्रमाणपत्र थिए,’ कौशिल्याले भनिन्, ‘त्यसले आर्थिक पाटोमा प्रगति भएन तर उहाँ खेलमा सन्तुष्ट हुनुहुन्थ्यो । त्यति बेला खेलेर पुरस्कारमा पैसा मिल्थेन । ठूला प्रतियोगिता हुन्थेनन् ।

‘मलाई फुटबलको नसा लागेको थियो,’ कालेकुमारले भने । उमेर ढल्केपछि मधुमेहले छोयो । त्यसपछि खेल्न छाडेको उनले बताए । उनी २० वर्षदेखि रोगसँग जुधिरहेका छन् । सुरुमा मधुमेहले पैतालामा घाउ बन्दै गएको थाहा भएन । ‘धेरै पीडा भएपछि चेकजाँच गराएँ,’ उनले भने, ‘डाक्टरले खुट्टा काटनुपर्ने, नभए घाउ फैलिने बताए ।’

९ वर्षसम्म छाला र पैतालाको भाग काट्दै औषधि खाँदै गरेको उनले बताए । दाहिने खुट्टाको बुढीऔंला काटेपछि केही हल्का भयो । दाहिने खुट्टा निको भए पनि देब्रेमा घाउ बल्झियो । भारतमा गई चेकजाँच गरे । नेपालमा धेरै ठाउँमा परीक्षण गराउँदा खुट्टा काटनैपर्ने सल्लाह दिन्थे । तीन महिना भयो, खुट्टा काटेको । अहिले हिलचियरको सहारामा हिँडडुल गर्छन् । ४० वर्ष कृषि क्याम्पसमै काम गरे । १ सय २७ रुपैयाँबाट सुरु भएको उनको तलब २५ हजार २ सय रुपैयाँसम्म पुगेको थियो । काम गर्न नसक्ने भएपछि राजीनामा दिए ।

सन् १९७९ मा भारतमा जन्मिएका वासुदेव थापाले उतै एसएलसीसम्मको अध्ययन गरे । बुवा जागिरे भएकाले परिवार उतै बस्थ्यो । विद्यार्थी छँदै क्रिकेटमा रुचि थियो । १४ वर्षमै इन्दौरमा रहेको सहारा इन्डिया क्लबमा आबद्ध भए । सन् २००० मा नेपालसँग प्रतिस्पर्धा गर्न भारतको एउटा क्लाबबाट पहिलोपल्ट यहाँ आएका थिए ।

ब्याट्सम्यान थापाले ४ खेलमध्ये तीनमा क्रमशः ४०, २५ र ३५ रन बनाए । उनको टिमले नगद एक लाख रुपैयाँ राशिको पुरस्कार जित्यो । यहाँ खेलेको देखेपछि स्थानीय प्रशिक्षक जंगबहादुर थापाले उनलाई यहीं बसेर खेल्न सल्लाह दिए । घरसल्लाह गरेर फर्किने भन्दै गए । रूपन्देही क्रिकेट संघले सुपर लिग खेल्न प्रस्तावसहित उनलाई आमन्त्रण गर्‍यो । उनी सानोबुवाको घरमा बसेर खेल्ने गरी नेपाल आए । पढाइलाई विश्राम दिए ।

थापाले जय ट्रफी, यू–१९ क्षेत्रीय प्रतियोगितालगायत स्थानीय प्रतियोगिता खेलिरहेका थिए । १९ वर्षमुनिको युथ एसिया कप छनोटका लागि काठमाडौंमा प्रक्रिया सुरु भयो । उनी २४ बाट १४ जनामा छानिए । उक्त खेलमा १० टिम सहभागी भएको थियो । त्यसपछि सन् २००२ को जनवरीमा न्युजिल्यान्डसँग खेल्ने नेपाली टिममा परे । टिमले भारतमा तयारी गर्‍यो । नेपाल क्रिकेट संघ (क्यान) को संयोजकत्वमा टोली न्युजिल्यान्ड गएको थियो ।

त्यहाँ बंगलादेशसित प्रतिस्पर्धा गर्दा वासुदेवको देब्रे खुट्टाको पन्जाको हड्डी भाँचियो । त्यसपछि ५ ओभर खेले । फिल्डिङ गर्ने बेला उनी दौड्न सकेनन् र उनलाई अस्पताल लगियो । नेपाल आएपछि एक महिनाजति आराम गरेर उनी रूपन्देहीबाट राष्ट्रिय प्रतियोगिता खेल्न गए । त्यही बीचमा खुट्टाको चोट बल्झियो । ६ महिना आराम गर्नुपर्ने भयो । सन् २००४ मा फेरि १९ वर्षमुनिको प्रतियोगिता खेल्नप्रस्ताव आयो । ‘महत्त्व दिएरबोलाइरहन्थे,’ उनले सुनाए, ‘खेलको नसा थियो, खेल्न गएँ ।’

उनीसँगै टिमबाट शक्ति गौचन, वसन्त रेग्मी, विनोद दासले पनि खेलेका थिए । शल्यक्रिया गरेर पनि खुट्टा निको हुने निश्चित नभएपछि खेल्नै छोडे । खुट्टाकै कारण सन् २००६ मा पाकिस्तान गएर खेल्ने मौका गुमाएका उनले चोटको पीडा खेलाडीलाई मात्र थाहा हुने बताउँछन् । दुई महिनाअघि शक्ति गौचनको पहल र कप्तान पारस खडाको सहयोगमा वासुदेवले ५० हजार रुपैयाँ सम्मानस्वरूप प्राप्त गरे । स्थानीय युवाले विद्युतीय स्कुटर सहयोग गरेका छन् । अहिले उनी सिद्धार्थनगरका दुई विद्यालयमा प्रशिक्षक भएर विद्यार्थीलाई क्रिकेट सिकाइरहेका छन् ।

मंगल राई अहिले ५४ वर्षका भए । म्यानमारमा जन्मिएका उनी विद्यालय स्तरमा बक्सिङ खेल्थे । विद्यालयबाट थाइल्यान्ड खेल्न गएका बेला नेपाली साथी भेटे । उनलाई नेपाल आएर खेल्न निम्तो दिइयो । १८ वर्षमा उनी घरबाट भागेर भारतको मणिपुरमा एक वर्ष बसे । त्यहाँ खेल प्रदर्शन गरेर दुई सयदेखि २ हजार रुपैयाँसम्म पाए । त्यसपछि उनी नेपाल फर्किए । बुटवल आएका उनले गुल्मीमा ०४३ सालमा पहिलो पटक खेले ।

राष्ट्रिय खेलकुद विकास समितिमा सम्पर्क गरेर गुल्मीमा ०४४ सालमा तेस्रो जुनियर बक्सिङ प्रतियोगितामा भाग लिए । उनले प्रथम स्थान प्राप्त गरे । उनी ०४५ मा १२ औं राष्ट्रिय बक्सिङ प्रतियोगितामा भाग लिन गए । खेलकै लागि थाइल्यान्ड, पाकिस्तान, इन्डोनेसियासम्म पुगे । उनले स्वर्ण पदकसहित थाइल्यान्डमा स्वर्ण बेल्ट प्राप्त गरे । ‘खेलेर कहिलेकाहीं २ हजार रुपैयाँसम्म पाइन्थ्यो,’ उनले भने, ‘त्यसले खेल्दा चाहिने डाइट खान पनि पुग्दैनथ्यो ।’

०४८ सालमा उनले बक्सिङ छोडने निर्णय गरे । अब्बल खेल्दाखेल्दै पनि आर्थिक पाटो नउकासिएपछि खेल छोडेको उनले सुनाए । खेल्न चाहनेलाई सिकाउने, बास्केटबल, ब्याडमिन्टन खेलिरहने उनको मिर्गौला फेल भएको एक वर्ष भयो । तीन पटकसम्म डायलोसिस गरेपछि बस्नसम्म सक्ने भएका राईले गहभरि आँसु पार्दै भने, ‘पुराना खेलाडीका लागि सरकारले केही गरेन, खेल्यौं सकियो ।’ उनको उपचारमा धेरै खर्च भइरहेको छ । उनीभन्दा जुनियर बक्सर राजु गुरुङले सहयोग जुटाएर उपचारमा सघाइरहेका छन् ।

प्रकाशित : श्रावण ३, २०७६ ०७:४६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×