हामी किन बिर्सिन्छौं ?

रामचन्द्र अधिकारी

हरेक विद्यार्थीलाई लाग्छ, एकपटक पढेको या कण्ठ गरेको पाठ कहिल्यै नबिर्सियोस् । व्यापारीलाई पनि त्यस्तै लाग्छ, लेनदेनको हिसाब-किताब दिमागमै रहिरहोस् । शिक्षकलाई लाग्छ, विद्यार्थीलाई सिकाउने पाठ सधैं कक्षामा फरर आओस् । धर्मगुरुहरू पनि यही चाहन्छन्— पुस्तक नहेरी भक्तजन सामु प्रवचन दिन सकियोस् । 

जीवनका अपि्रय घटना भने हामी कोही पनि सम्झिरहन चाहन्नौं । शोक-सुर्ता बिर्सियोस् भन्ने ठान्छौं । अर्थात्, नबिर्सियोस् भनेका कुरा सम्झिरहियोस्, अनि नसम्झियोस् भनेका कुरा बिर्सियोस् ! यथार्थमा यस्तो हुँदैन । बालापनका स्मरण र जीवनका केही घटना बुढेसकालसम्म ताजै रहन्छन् । कतिपय घटना पाँच मिनेटमै बिर्सिइन्छन् ।

सम्झिने -बिर्सिने काम स्नायु प्रणालीको हो । अरू जनावरभन्दा मानिसको स्नायु प्रणाली निकै संगठित र तेजिलो छ । शरीरका तुलनामा सबैभन्दा ठूलो टाउको र दिमाग मानिसकै हुन्छ । तीक्ष्णताको केन्द्र मानिएको दिमागको सेरेब्रम पनि अरू जनावरको भन्दा ठूलो हुन्छ । सम्झने वा सूचनाहरूको भण्डारण गर्ने क्षमता पनि मानिसको उच्च हुन्छ ।

स्मरण, अनुभव, अभिव्यक्ति र विस्मरणबारे न्युरो वैज्ञानिकहरू अझै स्पष्ट भइसकेका छैनन् । थुप्रै धारणा/तर्क भने छन् । जसरी क्यामेराले तस्बिर र श्रव्य-दृश्य खिच्छ, सेन्सरले कुनै चिजको सेन्स लिएर प्रस्तुत गर्छ, सोही प्रक्रियाबाट दिमागले पनि काम गर्छ । यी साधनमा तत्त्व र इलेक्ट्रोनको भूमिका छ, हाम्रो स्मरण कार्यमा स्नायुमा भएका तत्त्व र आयोनको । स्मरण भनेकै तत्त्वहरूको संयोजित जालो हो । जालोमा कुनै खराबी आएमा बिर्सिइन्छ ।

अर्को तथ्य छ, स्नायु सूचना तथा ज्ञान भण्डारण गर्नु भौतिक प्रक्रिया हो । यस्तो तर्क दिने वैज्ञानिक भन्छन्— हाम्रो शरीरमा जति स्नायुकोष (न्युरोन) छन्, त्यसको तीन गुणा बेसी तिनलाई सुरक्षा दिने अस्नायु कोष छन् । तिनलाई ग्लियल कोष वा न्युरोग्लिया भनिन्छ । यी कोषले स्नायुमा बाहिरी स्टे्रसबाट भएको परिवर्तनलाई थुनेर सुरक्षित राख्छन् । त्यो सुरक्षित परिवर्तन नै सूचनाको भण्डारण हो ।

कुनै कुरा पढ्दा स्नायुकोषमा दबाब वा उत्तेजना पैदा हुन्छ, कोषमा जैविक एवं रासायनिक परिवर्तन आउँछ, जसलाई न्युरोग्लियाले सुरक्षित राख्छन् । अनि पढेको कुरा कण्ठ हुन्छ । जति स्नायुकोषलाई तैनाथ राखी दबाबमा पार्न सकिन्छ, उति छिटो पढेको कुरा सम्झिइन्छ । यसलाई स्मरण गरी अभिव्यक्त गर्न पुनः उही प्रकृतिको उत्तेजना चाहिन्छ, भण्डारमा राखेको वस्तु निकाल्न मिल्दो चाबीले ताला खोलेजस्तै । यस्तो चाबी एक प्रकारको मनोवैज्ञानिक वा भौतिक पनि हुनसक्छ । जस्तै— अगाडि याद भएको कुरा अलिकति हेर्न पाइयो भने फेरि सरर आउँछ, चाबी खुल्छ । बेला-बेला चाबी खोलिएन भने भण्डारको सामग्री बिगि्रए जस्तै कण्ठ भएको कुरा पनि बिर्सिइन्छ ।

शिक्षा मनोवैज्ञानिकहरू भन्छन्— ठूलो बाहिरी दबाब दिएर कुनै कुरा सिकायो भने तत्काल जाने पनि छिट्टै बिर्सिइन्छ । जर्मन मनोवैज्ञानिकहरू एल स्वाब र ओ ओल्फले एउटा प्रयोग गरे । उनीहरूले पुरुष-महिला गरी ४८ जनालाई क्रमशः स्वतन्त्रतापूर्वक ३२ शब्द सम्झन भने । केही क्षणमा डरधम्की दिएर र उनीहरूका हात बरफमा चोपेर बस्न लगाई अरू ३२ शब्द याद गर्न लगाए । 'स्ट्रेस' दिएका बेला चाँडै सिके । केही समयपछि सोध्दा उनीहरूले 'स्ट्रेस'मा सिकेका ३० प्रतिशत शब्द भन्न बिर्से । यसको वैज्ञानिक कारण छ— स्नायुकोषमा कुनै कुरा जीव रासायनिक प्रक्रियामार्फत घुस्छ । यसमा इपिनेपि|mन हार्मोनको भूमिका हुन्छ । जति स्ट्रेस दियो,यो हार्मोन उति बढी निस्कन्छ । 'स्ट्रेस'सकिएपछि यो हार्मोनको मात्रा घट्छ, अघि घुसेको कुरा हराउँछ ।

सन् १८९४ मा न्युरो वैज्ञानिक काजलले पत्ता लगाए— न्युरोनहरू बीचको बलियो गठबन्धनले ज्ञानलाई सुरक्षित राख्छ । दिमागको सेरेब्रम भनिने सबैभन्दा ठूलो भागलाई स्मरणको केन्द्र मानिन्छ । लामो समयसम्म रहने स्मरणका लागि भने सबै स्नायुकोष सहभागी हुन्छन् भन्ने जर्मनीका वैज्ञानिक रिचर्ड लगायतको तर्क छ । यी सबै स्नायुकोषमा ताला हुन्छ, अभिव्यक्ति गर्न जुन उघारे पनि हुन्छ । साइकल चलाउने, गाडी चलाउने लगायतका हातका सीपहरू यसरी दिमागमा सुरक्षित हुन्छन् ।

अरू बेला सम्झिनु पर्दैन, आफैं हातखुट्टाले काम गरिहाल्छन् । खास गरेर दिमागको हिप्पोक्याम्पस, एमाइग्डाला, निओकर्टेक्स, पेरिरिनल कर्टेक्स, सबिकुलम आदि भागले कुनै कुरा सिक्ने वा ज्ञान/सीपलाई सुरक्षित राख्ने काम गरेका हुन्छन् । सन् १९५३ मा अमेरिकाका हेनरी मोलाइसन नामक न्युरो शल्यचिकित्सकले इपिलेप्सी भएका मानिसलाई शल्यक्रिया गरी हिप्पोक्याम्पस भाग हटाएर बचाइदिए । ती बिरामी निको भएर अरू ५५ वर्ष बाँचे तरस्मरण पूरै गुमाए, नयाँ कुरा सिक्न सकेनन् ।

हाम्रो स्नायुमा पोटासियम, सोडियम, म्याग्निज, क्याल्सियम, जिङ्क, लिथियम, एल्मुनियम लगायत दर्जनौं तत्त्व हुन्छन् । ती तत्त्वको काम संगठित गतिविधि सम्झने हो । फरक कुरा सोच्दा वा सिक्दा फरक स्नायुकोष र फरक तत्त्वहरू क्रियाशील हुन्छन् । उदाहरणका लागि, नाम र क्रियापदलाई दिमागमा रेकर्ड गर्ने स्नायुकोष फरक हुन्छन् भन्ने विश्वास वैज्ञानिकको छ । त्यस्तै तिथिमितिलाई बेग्लै ।

विस्मरणका सन्दर्भमा भनाइ छ— विद्या नौ दिनमा दोहोर्‍याएन भने नौलो र पन्ध्र दिनमा पुरानो हुन्छ, बीस दिनमा बिर्सिइन्छ र बत्तीस दिनमा विसर्जन हुन्छ । यसको वैज्ञानिक तात्पर्य हो— बेला-बेला चाबी खोल्दै गर्नुपर्छ । नयाँ सूचना, विद्या र सीपले पुरानोलाई विस्थापित गरिदिन्छ । कुनै पाठ अभ्यास गरिरहँदा सुरुका क्षणहरूमा छिट्टै बिर्सिइन्छ, पूरै अभ्यस्त भएपछि बिर्सिने दरघट्दै जान्छ । नयाँ भाषा सिक्दा सुरुमा कठिनाइ हुन्छ, शब्द बिर्सिइन्छ ।

अभ्यस्त भएपछि बिर्सिने दर कम हुन्छ । शोक-सुर्ता तथा जीवनका जटिल घटनाहरूले स्नायुकोष र सिनाप्स-कोषहरू बीचको बन्धनको भौतिक संरचनामै परिवर्तन ल्याएका हुन्छन्, त्यही भएर यस्ता घटना हत्तपत्त बिर्सिइँदैनन् । ४० वर्ष कटेपछि मानिसको सम्झने दरमै कमी आइसक्छ, स्नायुकोषहरूको अन्तर-सम्बन्ध कमजोर हुने, कोषहरूको मृत्युदर बढी हुने, हिप्पोक्याम्पस खिइँदै जाने र सिनाप्स खुकुलो बन्ने अनि दिमागको कार्यशक्ति नै घटेर जाने भएकाले ।

मस्तिष्कमा केही कुरा घुस्नु स्नायुहरूको पुनर्निर्मित गतिविधि हो भन्ने अर्को वैज्ञानिक धार छ । यसमा प्रक्रियागत क्रियाकलाप हुन्छन् । ती हुन्— सेन्सेसन (चाल पाउने), इन्कोडिङ (संकेतमा बदल्ने), स्टोरिङ -भण्डारण गर्ने), डिकोडिङ र रिट्राइभिङ (अभिव्यक्ति दिने) । स्नायुको कामगराइ मेसिनको जस्तै हुन्छ । सम्झने र अभिव्यक्त गर्ने सन्दर्भमा विद्युतीय सर्किटमा करेन्ट चलेझैं इम्पल्स -सन्देश) चलिरहन्छ । त्यसैले स्नायु प्रणालीलाई स्वस्थ एवं दुरुस्त राख्न आराम, अझ सुताइ र उपयुक्त ऊर्जाशील खान्की आवश्यक पर्छ । दिमागमा घुसेका कुरा सुतेका बेला व्यवस्थित भई बस्छन् ।

लेखक स्नातकोत्तर क्याम्पस, विराटनगरका उपप्राध्यापक हुन् ।
ramchandra.adhikari@gmail.com

प्रकाशित : वैशाख २६, २०७६ ०८:०८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

कान्छो आविष्कारको कमाल

रामचन्द्र अधिकारी

काठमाडौँ — तीन सय वर्ष अगाडिका भविष्यवेत्ता तथा दार्शनिकहरूले भन्ने गरेका थिए, मानिसको संख्या यसरी नै बढिरहन्छ र अनिकालले मानिसको जीवन अस्तव्यस्त हुन्छ । उनीहरूले अनुमान लगाएकोभन्दा तीव्र गतिमा जनसंख्या वृद्धि हुँदै गयो । तर त्यस्तो भोकमरी लागेन । जीवन जति दुःखी र कष्टकर होला भन्ने सोचिएको थियो, त्यस्तो भएन । उल्टै सजिलो भएको छ ।

मानिसको औसत आयु (७१.५ वर्ष) ह्वात्तै माथि आएको छ । मृत्युदर घटेको छ । पछिल्ला वर्षहरूमा जन्मदर पनि नियन्त्रणमा आएको छ (२.५ बच्चा प्रतिविवाहित महिला) । रोगविरामबाट मानिस निकै सुरक्षित बन्न थालिसके । उपचार सम्भव भएकाले । जमिनमा उब्जिनेले मात्र नपुग्ला भनेर समुद्रमा खेतीपाती सुरु भएको छ ।

आजको मानिसलाई सुखी र समृद्ध बनाउने एक आधारशिला या मानिसले पछिल्लो समयमा आविष्कार गरेको विज्ञानको विधा हो— जैविक प्रविधि । २० औँ शताब्दीलाई कम्प्युटर प्रविधि र २१ औँलाई जैविक प्रविधिको युग मानिएको छ । यसर्थ कम्प्युटरपछिको कान्छो आविष्कार जैविक प्रविधि हो ।

एउटा शरीरबाट दुरुस्तै अर्को शरीर बनाउने क्लोनिङ प्रविधि, निसन्तान दम्पतिबाट सन्तान उत्पादन गर्ने आईभीएफ प्रविधि, एकबाट अर्काको जीउमा अंग प्रत्यारोपण गर्ने ट्रान्सप्लान्टेसन प्रविधि, पेटको बच्चाको स्वास्थ्य अवस्था जानकारी लिने एम्निओसिन्टेसिस सबै आधुनिक जैविक प्रविधि हुन् । त्यति मात्र होइन, औधि उत्पादनशील नश्ल, भ्याक्सिन र एन्टिबायोटिक अनि बेमौसमी, टिकाउ तथा बलियो प्रतिरक्षा क्षमता भएका खाद्यवस्तु तयार गर्ने काम जैविक प्रविधिले गरेको छ । जीव विज्ञानको यस विधाले थोरै मात्रामा भए पुग्ने र थोरै समयमा तयार गरी खान सकिने उच्च पोषणतक्त्वयुत्त खानेकुरासमेत आविष्कार गरेको छ ।

जैविक प्रविधिले १० वटा मुख्य आयामहरूमा उन्नति गरेर देखाइदियो । ती हुन्— जैविक इन्धन, दिगो खाद्य उत्पादन, समुद्री खेती, शून्य फोहोर उत्पादन, हानिकारक मानिएको कार्बनडाइ अक्साइड ग्यासलाई कच्चापदार्थको रूपमा प्रयोग, पुनर्उत्पादित औषधि, भ्याक्सिन, सस्तो तथा सुभल किसिमले रोगको निदान, अत्याधुनिक स्वास्थ्यसेवा र माटो अनि पानीको सुरक्षा ।

जैविक प्रविधिको आवश्यकताको आभास अठारौँ शताब्दीबाट भयो । वैज्ञानिक ग्रेगर मेन्डलले सन् १८६५ मा सफलता हासिल गरेसँगै यसको विकासक्रम सुरु भएको मानिन्छ । दोस्रो विश्वयुद्धपछि सन् १९५३ मा वाट्सन र क्रिकले डीएनएको बनावट छर्लङ्ग देखे, बुझे र अरुलाई बुझाए, अनि जैविक प्रविधिले गति लियो । अनेकन उपलब्धि प्राप्त गर्दै सन् १९९६ मा भेडाको क्लोनिङ गरेर मान्छेमा यस्तै गर्न सकिने तर्क सार्वजनिक भएपछि भने विश्व अत्तालियो र यसो नगर्न वैज्ञानिकहरूलाई सुझायो । सन् २०१३ मा मानिसबाट अर्को दुरुस्त मानिस बनाउन सकिने वैज्ञानिक आधार बनाइसकिएको थियो ।

मानव र अन्य जनावरको शरीरलाई संक्रमणबाट आजीवन जोगाउने प्रयासस्वरुप लुई पाश्चरले सन् १८८५ मा भ्याक्सिनको आविष्कार गरे । विभिन्न प्रयोजनमा यसको दुरुपयोग बढ्यो । लागेका रोगलाई नियन्त्रण गर्ने उद्देश्यले अलेक्जेन्डर फ्लेमिङले १९२८ मा एन्टिबायोटिक बनाए । एन्टिबायोटिकको आज चरम दुरुपयोग भइरहेको छ । यसको अनियन्त्रित प्रयोगले मानव स्वास्थ्यमाथि धावा बोलिरहेको छ ।

मांसप्रदायक पशुहरूलाई जुन पायो त्यही एन्टिबायोटिक लगाइदिएर तौल वृद्धि गरिदिनेसम्मको दुराचार गरिएको छ । छिटो दुर्व्यसनी हुने किसिमका औषधिलाई अन्तर्रार्ष्ट्रिय स्तरमा नै प्रतिबन्ध लगाइसकिएको छ । क्रिश्चियन बोनार्डले १९६७ मा मानिसको मुटु एक–अर्कोमा प्रत्यारोपण गरिदिए । उनले यो नवीनतम प्रविधिबाट लाखौँ मानिसलाई नयाँ जीवन दिए । यसै जैविक प्रविधि (तन्तु वा अंग प्रत्यारोपण) बाट कस्मेटिक सर्जरीसमेत गर्न सकिने भएकोले मानव अंगको कालाबजारी फस्टाउने संकेत देखिएको छ ।

जैविक प्रविधिले मानिसको अनुहार चाहेजस्तो रूपमा बदल्न सक्ने कुराको ग्यारेन्टी गरेको छ । शाकाहारीलाई सबै पोषणतत्त्वको ग्यारेन्टी गर्न नसक्ने ठहर गरिकन मासुजन्य पदार्थमा हुने सबै पौष्टिक तत्त्वसहितको सब्जी आविष्कार अन्तिम चरणमा पुगेको बताइन्छ । कृत्रिम रगत तथा वीर्य सुधारीकरणको सफल निष्कर्ष उन्मुख अन्वेषण भइरहेका छन् ।

एकातिर जैविक प्रविधि वरदान सावित भएको छ । यसले मानिस लगायत सहयोगी जीवहरूलाई समेत नवजीवन दिएको छ, अकाल मृत्युबाट जोगाएको छ, जीवन सहज बनाएको छ । अर्कातिर यसले निहित मानव स्वार्थका लागि अन्य जीवको अस्तित्वलाई संकटमा पारेको छ । सामाज, संस्कृति, मानवीय कानुनमात्र होइन, मानव जीवनलाई नै चुनौती दिएको छ । जैविक प्रविधिको चरम दुरुपयोग हुनथालेको छ । कतिपय देशले केही प्रविधिलाई प्रतिबन्ध लगाएका छन् ।

एम्निओसिन्टेसिस (आविष्कार सन् १९६७) प्रविधिले गर्भमा भएको भ्रूणको शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्य र लिङ्गको जानकारी दिन्छ । पेटको बच्चामा धेरै खराबी छ भने विज्ञले गर्भपतनलाई उपयुक्त मान्छन् । तर मानिसले यस प्रविधिलाई लिङ्ग पहिचान गर्न दुरुपयोग गरे । एक अध्ययन अनुसार भारतको मुम्बईमा ८४ प्रतिशत स्त्रीरोग विशेषज्ञले मासिक २ सय ७० जनाको एम्निओसिन्टेसिस गर्छन् ।

९५ प्रतिशतको उद्देश्य भ्रूणको लिङ्ग पहिचान गर्नुहुन्छ । अनिच्छाएको लिङ्गीय भ्रूण रहेछ भने हत्या गरिदिन । त्यसैले भारतमा अनाधिकृत एम्निओसिन्टेसिस गर्न पाइन्न । यस्तै अर्को प्रविधिले नेपालमा पत्तै नपाई अन्तर्राष्ट्रिय बजार जमाएछ । त्यो हो–आईभीएफ वा टेस्टट्युव बेबी । यो प्रविधि प्राकृतिक रूपले निसन्तान दम्पतिबाट बच्चा उत्पादन गर्न विकास भएको हो । यदि महिला गर्भमा बच्चा बोक्न असमर्थ रहिछन् भने अर्की महिला (सरोगेट आमा) को पाठेघरमा भ्रूण प्रत्यारोपण गरिन्छ र तिनैले बच्चा जन्माइदिन्छिन् । यस प्रविधिको दुरुपयोग गर्दै बच्चा जन्माउन नभ्याउने विदेशी आएर नेपाली महिलालाई भाडामा लिएर सरोगेटआमा बनाए ।
सन् १९७८ मा बेलायतमा पहिलोपटक सफल यो प्रविधिबाट संसारमा ५० लाख बच्चा जन्मिसकेका छन् । तर यो प्रविधिको दुरुपयोग गरेको ठहर गरी नेपाल सरकारले सन् २०१५ मा प्रतिबन्ध लगायो । सन् २०१६ माकेही खुल्ला गरेर सर्वोच्च अदालतले भन्यो— नेपाली निसन्तान दम्पतिले चाहिँ आईभीएफ गर्न पाउनेछन् ।

प्रविधिले जैविक हतियारको रचनागरिसकेको छ । बिना सेना वा अन्य भौतिक गोलीगठ्ठा शत्रुलाई नाश गर्ने यो प्रविधिलाई
धेरै युद्धमा प्रयोग गरिएको छ । यो निकै विनाशकारी चिज हो । वैज्ञानिक आविष्कारका राम्रा–नराम्रा दुवै पक्ष हुन्छन् भन्ने विश्वव्यापी मान्यता छ । यही कुरालाई अँंगाल्दै जैविक प्रविधि स्वीकार नगरी आजको मानव जगतलाई धरै छैन । तथापि यिनलाई व्याख्या गर्ने कानुनी आधारहरू वा नियमन गर्ने कानुन निर्माणमा भने सधैं तैनाथ रहनुपर्ने देखिन्छ । यसो हो भनेमात्र मानव र यिनको संस्कृति, सामाजिक सन्तुलन र मानवता नै बच्दछ । हैन भने यो प्रविधि एटम बमभन्दा कमजोर छैन ।

लेखक स्नातकोत्तर क्याम्पस, विराटनगरको प्राणीशास्त्र विभागमा उपप्राध्याप क छन् ।
ramchandra.adhikari@gmail.com

प्रकाशित : चैत्र २, २०७५ ०७:५६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×