मेरी दिदी मेरो प्रेरणा

गीता रसाइली

प्यारी रिना दिदी,तिमीमाथिको अत्याचारको घाउमा खाटा बस्न पाएको छैन, तर तिनलाई कोट्याउनेहरूको घुइँचोसंँग जुध्दाजुध्दै डेढ दशक बितिसकेको छ । त्यो दिन तिम्रो सामुहिक बलात्कार भयो । त्यतिले नपुगेर छातीमा गोली हानियो । तिम्रो अस्तित्व समाप्त हुन त एकरातै काफी भयो, हजारौं दिनरात बित्दा पनि दोषीहरूमाथि कारबाही हुनसकेको छैन । 


जुन व्यवस्था ल्याउने नाममा तिमी लगायत हजारौं निर्दोषको ज्यान लिइयो, आज त्यही व्यवस्थामा हाम्रो आवाजलाई दबाइँदैछ । न्यायलाई सम्बोधन गर्ने नाममा घिनलाग्दा अराजनीतिक खेलहरू रचिँंदैछन् । ती खेलका रचनाकारहरू एउटै भए पनि कलाकारहरू भने बारम्बार फेरिँदैछन् । कहिले चिनेझैं लाग्ने त कहिले नचिनेझैं !


दिदी, त्यो दिन मेरो मानसपटलमा जहिल्यै ताजा छ । माओवादीले जनयुद्ध दिवस मनाउन हाम्रो गाउँ सिंगारेका थिए । दिनभरि नारा लागेको थियो— 'जनयुद्ध जिन्दावाद !' साँझको झिलिमिलीले गाउँ हेर्नलायक बनेको थियो । हजुरआमा भेट्न देवी (सुनुवार) दिदी आएकीले हामी खुबै रमाउँदै सुतेका थियौं । मस्त निद्रामा भएका बेला मध्यरातमा कसैले ढोका ढकढक्यायो । ढोका खोल्न बुबा तल र्झन नपाउँदै ढोका फोरेर सशस्त्र शाही सैनिकहरू घरभित्र आँधी-बेहरी जस्तैगरी छिरे ।


उनीहरू सिधै तिमी भएको कोठामा गए, अनि 'यही हो रिना' भन्दै तिमीलाई लछार-पछार गर्दै बाहिर ल्याए । तिमीलाई बाँध्न उनीहरूले बुबासँग डोरी मागे । (बुबाका ती लाचार हातहरू अझै पनि कामिरहन्छन् !) लछार-पछार गर्दा निस्केको तिम्रो चित्कार सुन्नु बाहेक हामीले केही गर्न सकेनौं ।


सैनिकहरूले तिमीलाई लगे, हामी रातभर कोकोहोलो गर्दै जागै बस्यौं । बिहान पाँच बजे घरछेउमै गोली चल्यो । त्यो सुन्ने बित्तिकै आमा बेहोश भई ढलिन् । घर पछाडि उत्तिसको रुखमा बाँधिएको, आधा शरीर ढलेको, लुगा च्यातिएको, यौनांगबाट रगत बगिरहेको, पछाडिबाट हानेको गोली छातीबाट निस्किएको अवस्थामा तिम्रो शरीर देख्ने कल्पना हामी कसैले गरेका थिएनौं । देवी दिदी गएर तिम्रो मृत शरीरलाई तन्नाले छोपिदिइन् । तिमी गयौ, एउटा प्रश्न लिएर, जसको जवाफ पाउने झिनो आशामा हामी आजसम्म लडिरहेकै छौं ।

त्यो दिन तल्लो गाउँकी हाम्री साथी सुभद्रा चौलागाईंको पनि गोली हानी हत्या गरिएको थियो । उनकी आमाले पनि शाही सैनिकहरूका हातबाट छोरीलाई खोस्न सकिनन् । उनका बुबालाई मरणासन्न हुनेगरी पिटेर छोडेका थिए । सुभद्राकी आमासँग पनि छोरीको मृत र श्रीमानको जिउँदो लासलाई छुँदै रुनुको विकल्प थिएन । उनले पनि आजसम्म चित्त बुझाउने अर्को उपाय भेट्नसकेकी छैनन् ।


दिदी, दोषीलाई कारबाहीको माग गदर्ैै राखिएको थियो, तिम्रो शव । छैटौं दिन काठमाडौंबाट पत्रकार, मानव अधिकारकर्मी गएर रिपोर्टिङ गरेपछि मात्र अन्त्येष्टि गरिएको थियो । तिम्रो मृत शरीरका तस्बीरहरूले हरेक नेपालीको मनमा न्यायको लहर उब्जाउन सक्ने राजनीतिक परिस्थिति त त्यतिखेर थिएन, तर एउटा तस्बीरमा बाँकी रहेको तिम्रो एउटा तिघ्राको भाग पाँचौं दिन स्यालले लुछेर लग्यो ।


मानौं त्यो तस्बीर प्रकाशन त्यसका लागि भोजको निमन्त्रण थियो । मानव मखुन्डोधारी जनावरहरूले तिम्रो जिउँदो शरीर र अर्कोेले मृत शरीरमा राज गरे । हतियार अनि मतियारका माझ निरीह तिम्रो शरीरमाथि गरिएको खेलवाडलाई आज राज्यले खटाएका ती कलाकारले युद्ध अपराध होइन भन्दा वा त्यस्तो भन्ने षड्यन्त्र रच्दा हतियार बिनाका अर्का मतियार भेटेझैं मेरो मन छियाछिया हुन्छ ।


माओवादीले दिनभर जनयुद्ध मनाउँदा केही गर्न नसक्ने शाही सैनिकहरूले त्यसको रिस फेर्न रात-विरात जनताका घर-घरमा छिरी निर्दोष महिला र बालिकालाई यातना दिँदै बलात्कार गर्नु कहाँसम्म न्यायोचित थियो ? त्यही दिन विद्यार्थी टासी लामा र विक्रम लामा लगायतको हत्या भएको थियो । तिम्रो घटनाको साक्षी देवी दिदीले सार्वजनिक रूपमा 'हत्यारालाई कारबाही गर्नुपर्छ' भनेको समाचार आएपछि उनकी छोरी मैना बेपत्ताको सूचीमा रहिन् ।


त्यसको दुई वर्षपछि शान्ति सेनामा जानेलाई सैनिकहरूलाई तालिम दिने पाँचखाल ब्यारेकबाट मैनाको हाडखोर उत्खनन गरिएको व्यथा सारा विश्वलाई थाहा भइसकेको छ । तिमीलाई न्याय दिलाउन हिँडेकी हाम्री दिदी देवीले आफ्नै छोरी पनि गुमाउनुपर्‍यो । मैनाको हाडखोर न्याय पाउने आशामा अझै महाराजगन्जको शिक्षण अस्पतालको कुनै डिपि|mजमा चिसिइरहेको छ । त्यसले आगोको तातो खोजिरहेको छ । यस खेलका रचनाकार र कलाकारहरूले त्यो हाडखोर सम्भिmई लाज मान्नुपर्ने होइन र ? मैनाको चिसो हाडखोरले तिनको मन पोल्दैन ?


दिदी, यी सबै हत्या सुनियोजित थिए । तर प्रायः निकायले यसबारे सत्य-तथ्य बाहिर ल्याइदिएनन् । द्वन्द्वकालको अपराधलाई लिएर सत्यनिरूपण तथा मेलमिलाप आयोग र बेपत्ता पारिएका व्यक्तिहरूको छानबिन आयोग गठन भए । हामी पीडितहरू सर्वोच्च अदालतको फैसला बमोजिम ऐन संशोधन भएपछि मात्र आयोग गठन हुनुपर्छ भनी विरोधमा उत्रियौं ।


हाम्रो मागको बेवास्ता भयो । २०७१ माघ २६ मा नियुक्ति पाएका आयुक्तहरूले चार वर्षभन्दा बढी जागिर खाए, तर तिनले दूधको दूध पानीको पानी छुट्याइदिएनन् । तिनले नालायकीपन नदेखाएका भए तिमीलाई म कम्तीमा सपनामा त खोजिरहन्नथेँ होला !


राज्यले 'गोरु अगाडि कि गाडा ?' भन्ने पाठ सिक्न नचाहँदा हामीले फेरि नयाँ अराजनीतिक खेलको सिकार हुने लगभग पक्का भएको छ । उपर्युक्त आयोग सम्बन्धी ऐन संशोधन हुनुपर्ने र नयाँ आयुक्तहरूको नियुक्ति प्रक्रियामा पीडितहरूको अर्थपूर्ण सहभागिताको माग गरे पनि सरकारले बेवास्ता गरेको छ ।


कानुन संशोधन नभए आयोगहरूको पुनर्गठनका लागि सिफारिस समितिमार्फत फेरि पनि स्वतन्त्र, निष्पक्ष, पारदर्शी र जिम्मेवार आयुक्तहरू नआउने सुनिश्चित छ । न्यायका लागि हामीलाई साथ, आँट र हिम्मत दिनेहरूको ठूलो आवश्यकता छ । दुर्भाग्यवश, संक्रमणकालीन न्याय प्रक्रियामा पीडितलाई धेरैले आफ्नो सरोकार, स्वार्थ र राजनीतिक अवसरका लागि ढालका रूपमा मात्र प्रयोग गरिरहने भए ।


दिदी, नेपालमा द्वन्द्वरत सबै पक्षको जित भयो (शान्ति सम्झौता भयो), त्यसैले पीडितहरूले हार्नुपर्छ रे ! त्यही हो रे शान्तिको मूलमन्त्र ! अनि तिमी फेरि रुन्चे अनुहार लगाउँदै सपनामा आई भन्छ्यौ, 'बहिनी, म त दलित अनि महिला । मेरा झन् लुगाहरू पनि च्यातिदिएका, के योे मन्त्रमा म अटाउँला र ?' म जवाफविहीन हुन्छु, किनकि शान्तिको कुन मन्त्र पढ्ने भनी उनीहरूले तिम्रै बहिनीहरू जस्ताको सुझाव कहिले मागे र ?


हाम्री आमाले 'मेरी छोरीलाई किन बलात्कार गरी हत्या गरियो ?' भनी सोध्दा नेपालको शान्ति प्रक्रिया खलबलिन्छ रे ! 'यस्तो काम गर्नर् कसले निर्देशन दिएको थियो ?' भनेर सोध्दा सेनाको संरचना नै बिगि्रन्छ रे ! देवी दिदीले 'मैनाको हत्यारालाई सजाय देऊ' भनी अदालतको ढोका ढकढकाउँदा 'दोहोरो खतराको सिद्धान्त' देखियो रे !


न्यायको सामान्य सिद्धान्त त पीडितले न्याय पाउनुपर्ने होइन र ? संस्थागत दण्डहीनता किन ? दिदी, हामीलाई द्वन्द्वको पीडितमात्र होइन, दण्डहीनताको पीडित भनी समस्त नेपाली जनताले, समस्त मानव अधिकार आन्दोलनले किन साथ नदिएका होलान् ? हामीले कोसँग न्याय माग्नु ? आमाबुबालाई कसरी सम्झाउनु ?


लेखक द्वन्द्वपीडित राष्ट्रिय सञ्जालकी अध्यक्ष हुन् । प्रकाशित : वैशाख १८, २०७६ ०९:०८

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

मुलुक सुहाउँदो लोकतन्त्र

उज्वल थापा

कस्तो लोकतन्त्र हाम्रा लागि आवश्यक छ ? जवाफ अघि नेपालको विशिष्टता केलाउनुपर्छ । सयौँ भाषाभाषी र संस्कृतिको विविधतालाई एकताबद्ध गर्दै लैजान सक्ने लोकतन्त्र हामीलाई आवश्यक छ ।

देश युवामय छ, जहाँ लगभग तीनचौथाइ नेपाली ४० वर्ष मुनिका छन् । झन्डै एकतिहाइ मतदाता विदेशमा छन्, जसले एकतिहाइ अर्थतन्त्र धानिरहे पनि नेतृत्व चुन्ने मौलिक मताधिकार प्रयोग गर्न सकेका छैनन् ।

प्रविधिले छलाङ मारिरहेको यस युगमा यस सम्बन्धी वैश्विक नवीनतालाई तुरुन्तै अँगाल्न नसके हामी अरूभन्दा झन् पछि पर्दै जाने छौँ । अबको लोकतन्त्रिक अभ्यास (सिद्धान्त, उद्देश्य र संरचना) मै निर्भर गर्छ । सफल मानिएका राष्ट्रहरूले पनि आफ्ना मौलिकता अनुकूल लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई समयसापेक्ष सुधार गर्दै लगिरहेका छन् ।

एक्काइसौँ शताब्दीमा नेपाललाई कस्तो लोकतन्त्र  पच्ला ? संविधानको पहिलो हरफमै उल्लिखित लोकतन्त्रलाई समयसापेक्ष व्याख्या गर्ने हो भने राज्य सदैव नागरिककै हितमा केन्दि्रत हुन्छ । नागरिकको हित गर्नु भनेको व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको रक्षा गर्नु हो, उनीहरूबीचको समानतालाई प्रत्याभूति दिन सबैको समवृद्धि (समतामूलक वृद्धि) हुने वातावरण बनाउनु हो र उनीहरूको स्वाभिमान सुनिश्चित गर्नु हो ।

संविधानमा अंकित लोकतन्त्रको मर्मलाई अनुसरण गर्दै हिँड्ने कुनै पनि दल, संस्था वा निकायले राज्यलाई मात्र होइन, नागरिक, समाज र सरकार सबैको सांस्कारिक रूपान्तरण गर्नु जरुरी छ । राज्य त घरको छानो मात्र हो, यसका जग, भित्ता अनि भर्‍याङ त नागरिक, समाज र सरकार नै हुन् ।

यी आधारभूत खम्बाहरूमा पनि रूपान्तरण नल्याई छानो केन्दि्रत हँुदा हावामा महल बनाएसरह ठहरिन्छ । लामो राजनीतिक उतारचढावले के प्रस्ट देखाएको छ भने एक्काइसौँ शताब्दीको लोकतन्त्र नितान्त पृथक् ढंगबाट नागरिक, समाज, सरकार सबैबीच समन्वय, सन्तुलन र सहअस्तित्वको सिद्धान्त स्विकार्दै अघि बढ्न सक्नुपर्छ । अहिलेको परिस्थितिलाई हेरी नेपाली लोकतन्त्रले राष्ट्रका चार खम्बा नागरिक, समाज, सरकार र राज्यमा यसरी रूपान्तरण गर्नुपर्छ :

नागरिकलाई विवेकशील बनाउने

अबको लोकतन्त्रले नागरिकलाई विवेकशील (के सही र के गलत भनी छुट्याउन सक्ने) बनाउन र नैतिक रूपले सही तर दुस्साहसी मान्यतामा हिँडाउन सकेन भने देशले गति लिन सक्दैन । एक दशकयता पृथक् राजनीतिक अभियानमा लाग्दा मैले नैतिक साहस बोकेका विवेकशील नागरिकहरू कसरी बन्छन् वा कहाँ भेटिन्छन् भन्नेबारे राम्रो अनुसन्धान गर्ने मौका पाएँ ।

विवेकशील नागरिकहरूमा जिम्मेवार निकायलाई प्रश्न गर्न नडगमगाउने 'अटेरीपन' अलि बढी नै हुन्छ । ती विनम्रतापूर्वक आफ्ना तर्क प्रस्तुत गर्छन्, बोलेरभन्दा गरेरै प्रमाणित गर्न रुचाउँछन्, विविधतालाई कदर गर्छन् र समस्यालाई समानुभूतिका आँखाले हेर्न प्रयास गर्छन् । निष्ठावान् जीवनशैली बिताउने प्रयासमा विवेकी नागरिकहरू

आफ्ना कामकारबाहीलाई पारदर्शी राख्छन्, अनि समाज र सरकारबाट पनि त्यस्तै अपेक्षा राख्छन् । समाजका महत्त्वपूर्ण विषयहरूमा कुन ठीक र कुन बेठीक भनी छुट्याउन सक्ने नागरिकहरूले नै लोकतन्त्रको जग दह्रो बनाउँछन् ।

समाजलाई उद्यमशील बनाउने

परनिर्भरतामा रम्ने परजीवी नेपाली समाज राष्ट्रकै लागि सकस बनेको छ । भनसुन र कृपाकै भरमा काम मिलाउनुपर्ने, घरका होनहारलाई लाहुर (विदेश) पठाउनुपर्ने, चाकडीबाटै स्तरोन्नति गर्नुपर्ने बाटाहरूलाई हाम्रो समाजले स्विकारिरहेको छ । राजनीतिलाई गरिखाने भाँडो बनाउनेहरू यहाँ सबैभन्दा कुलीनमा गनिन्छन् भने देशमै गरिखान्छु भन्नेलाई खिसी गरिन्छ ।

यसको विकल्प भनेकै समाजलाई स्वाभिमानी बनाउनु हो, जसले आत्मनिर्भरता, सिर्जनशीलता र नवीनतालाई पुज्छ । यस्तो समाजले उत्कृष्टता र योग्यतामुखी संस्कार आत्मसात् गर्दै व्याप्त नातावाद, कृपावाद, जातीयवाद जस्ता कुसंस्कारको जरो उखेल्ने वातावरण बनाउँछ ।

उद्यमशील समाजले यथास्थिति र दोहनकारी संरचनाहरूलाई चुनौती दिइरहन्छ । यसले नेपालमै काम गरिखाने संस्कृतिको सिर्जना गर्छ, विदेसिन बाध्य लाखौँ नेपालीलाई देशमै आत्मनिर्भर बनाउँछ । अर्कातिर, नेपाल छाड्न चाहने कैयौँमा मातृभूमिमै आफ्ना खुट्टामा उभिन सकिन्छ भन्ने विश्वास जगाउँछ । जन्मथलो नेपाललाई कर्मथलो बनाउन हामी उद्यमशील समाजमा रूपान्तरित हुनैपर्छ ।

विश्वव्यापीकरणको बेलामा उद्यमशील समाजले खुला बजारका साथसाथ निष्पक्ष बजारलाई पनि अँगाल्छ, जसलाई समग्रमा खुला तथा निष्पक्ष बजार अर्थतन्त्र भन्न सकिन्छ । उद्यमशील समाजले नेपालको स्वाभिमान (र अस्तित्व) जोगाउन ठोस भूमिका खेल्छ ।

सरकारलाई सेवक बनाउने

राणाकालदेखि अहिलेसम्म हामीले शासक र शोषक सरकारहरू प्रशस्तै पायौँ, सेवक प्रवृत्तिको सरकार भने कहिल्यै अनुभव गर्न पाएनौँ । लोकतन्त्र ल्याउन ज्यानै फाल्यौँ, तर लोकतन्त्रलाई व्यवहारमै उतार्न सकेनौँ । शक्तिमा पुग्न मरिमेट्यौँ, पुगेपछि जनताको सेवा कसरी गर्ने भन्ने चालै पाएनौँ । यस्तो चक्रव्यूहलाई तोड्न सहभागितामूलक लोकतन्त्रले सरकारलाई सेवक बनाइराख्ने संस्कार अनि प्रणाली बनाउँछ, जसबाट नागरिकको रक्षा, सहभागिता अनि सर्वोच्चतालाई पहिलो प्राथमिकतामा राख्छ । सेवक सरकार भनेको नागरिकलाई सेवा प्रदान गर्ने जवाफदेही र पारदर्शी संस्थाहरूको सम्मिश्रण हो ।

उसको प्रमुख जिम्मेवारी भनेकै आम नेपालीको समवृद्धि हुने वातावरण बनाइदिनु हो । सेवक सरकारले कानुन र संविधानको सर्वोच्चतालाई कायम राख्दै उद्यमशील, उत्पादनशील समाजको निर्माणमा तल्लीन सिर्जनशील नागरिकहरूको भरपूर संरक्षण गर्छ । उसले गाउँ(सहरलाई आत्मनिर्भर बनाउन स्थानीयकै स्वशासन स्थापित गर्छ । चुस्त, उत्तरदायी एवं सेवादायी सरकारले व्यक्ति र समाजबीच जहिले पनि समन्वयकारी र सन्तुलित भूमिका निर्वाह गर्छ । स्वाभिमानी राष्ट्र हुन लोकतन्त्रले सेवक सरकार स्थापित गर्नु अपर्छ ।

राज्यलाई हितकारी बनाउने

राज्य र नागरिक एकअर्काका परिपूरक हुन् । दुवैले एकअर्काप्रतिको मित्रवत् सम्बन्ध स्थापित गर्दै आआफ्ना दायित्व र अधिकारलाई समुचित रूपमा प्रयोग गर्न सके मात्र आर्थिक तथा सामाजिक विकास सम्भव छ । अवसरमा हरेक नागरिकको समान पहुँच स्थापित गर्दै उनीहरूको समवृद्धिका पक्षमा हितकारी राज्य उभिन्छ । उसले नागरिक सर्वोच्चतालाई कायम राख्ने विधिको शासन प्रणाली बनाउँछ । समतामूलक वृद्धिको वातावरण बनाउनतर्फ लाग्छ ।

एकतर्फ हितकारी राज्यले नागरिकको सर्वोच्चता प्रत्याभूति गर्न उनीहरूको सहभागिता र स्वतन्त्रता सुनिश्चित गर्छ भने अर्कातर्फ समाजलाई सामूहिक हिततर्फ उन्मुख हुने जनउत्तरदायी प्रणाली र विधि बनाउँछ । यस्तो गतिशील मध्यममार्गी बाटो लिई हिँड्ने हितकारी राज्य न व्यक्तिगत पुँजीको मात्रै पूजा गर्ने व्यक्ति केन्दि्रत पुँजीवादी राज्यमा सीमित हुन्छ न त देशको स्रोतसाधनले धान्नै नसक्ने गरी वितरणमुखी हुने समाज केन्दि्रत साम्यवादी राज्यमै अडिग रहन सक्छ ।

जब व्यक्ति, समाज, सरकार र राज्यमा माथि उल्लिखित समानान्तर लोकतान्त्रिक रूपान्तरण हुन थाल्छ, तब राष्ट्रमा नागरिकहरू जिम्मेवार बन्दै जान्छन् भने नेतृत्व जवाफदेही । राज्यलाई 'हितकारी', सरकारलाई 'सेवक', समाजलाई 'उद्यमशील' र नागरिकलाई 'विवेकशील' बनाउँदै बनेको नेपाली राष्ट्र स्वाभिमानी हुन्छ । एक्काइसौँ शताब्दीमा आइपर्ने विश्वव्यापी समस्यालाई समेत काबुमा लिन सक्ने र विश्वको केन्द्रविन्दुका रूपमा फस्टाउन सक्ने गुरुराष्ट्र हुन नेपालको लोकतान्त्रिक अभ्यास गतिशील र मौलिक हुनैपर्छ ।

लेखक विवेकशील नेपाली दलका अध्यक्ष हुन् ।

प्रकाशित : वैशाख १८, २०७६ ०९:०२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×