लोकले जित्ने पो लोकतन्त्र

सम्पादकीय

दलहरू पनि सच्चिने, देशमा शान्ति पनि आउने आसमा नेपाली जनता दोस्रो जनआन्दोलनमा व्यापक सहभागी भए  । श्याम तमोटको गीतले भनेजस्तै, गाउँगाउँबाट उठे, बस्तीबस्तीबाट उठे  ।

दलहरू पनि सच्चिने, देशमा शान्ति पनि आउने आसमा नेपाली जनता दोस्रो जनआन्दोलनमा व्यापक सहभागी भए । श्याम तमोटको गीतले भनेजस्तै, गाउँगाउँबाट उठे, बस्तीबस्तीबाट उठे । देशको मुहार फेर्नलाई जो जहाँ थिए, त्यहीँबाट उठे । जिल्लाजिल्लामा महिलाहरू थाल ठटाउँदै सडकमा निस्किए । सहरका चोक र सडकहरू चप्पल लगाएका सर्वसाधारणले भरिए । मानव सागर उर्लिएको त्यो जनआन्दोलन सम्भ्रान्तहरूको बुद्धिविलास थिएन, शासन व्यवस्थाको चरित्र फेरेर जनजीवनमा खुसी ल्याउने आम–चाहनाको उपज थियो ।

लोकतन्त्र स्थापना भएको आज १३ वर्ष पुगेको छ । यसबीच केही युगान्त परिवर्तन भए । सरकार–माओवादी विस्तृत शान्ति सम्झौता भयो । दस वर्ष युद्ध लडेका विद्रोहीहरू प्रतिस्पर्धात्मक बहुदलीय व्यवस्थाको मूलधारे राजनीतिमा समाहित भए । अढाई सय वर्ष पुरानो राजतन्त्र अन्त्य भएर गणतन्त्र स्थापना भयो । क्रमशः मधेसी र महिला राष्ट्रपति बने । माओवादी लडाकुहरू राष्ट्रिय सेनामा समायोजन भए । जननिर्वाचित संविधानसभाले संविधान बनायो । राज्यका निकायहरू समावेशी बनाइए । मुलुक संघीयतामा गयो । संघ, प्रदेश र स्थानीय तीनै तहमा निर्वाचित सरकार बने ।

शासन व्यवस्थामा यति धेरै फेरबदल आए पनि शासकहरूको मूल चरित्र भने जस्ताको तस्तै रह्यो । दोस्रो जनआन्दोलनका दौरान अब सुध्रन्छौं भनेर वाचा गरेका दलहरूले पुरानै रूप देखाए । कतिपय सन्दर्भमा त, २०५० को दशकको भन्दा फोहोरी खेलहरू सतहमा देखिए । विवादास्पद पात्र लोकमानसिंह कार्की अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग प्रमुख बनाइए, हक्की प्रधानन्यायाधीश सुशीला कार्कीमाथि महाअभियोग लगाउन खोजियो । माओवादीहरू पनि जनजीवन सुधार्न रचनात्मक राजनीति गर्नबाट चुके । संसार फेर्न हिँडेको दाबी गर्ने उनीहरू आफैं फेरिए । आम जनता जहाँको तहीँ भए । उनीहरूका समस्या ज्युँका त्युँ रहे । व्यक्तिगत/दलगत स्वार्थकेन्द्रित राजनीति, शासकहरूको विलासी जीवनशैली, स्वेच्छाचारी प्रवृत्ति, आफ्नालाई मात्र च्याप्ने परिपाटी उस्तै रह्यो । अझ बढ्यो ।

देशले ‘स्थिर सरकार’ पाए पनि सुशासनको आम आकांक्षा सम्बोधनको कुनै प्रयास भएको छैन । समृद्धि नारामा छ । भ्रष्टाचार झाँगिँदै छ । संविधान र कानुनले बाध्य बनाएको अवस्थामा बाहेक समावेशी र समानुपातिक प्रतिनिधित्वमा दलहरू उदार छैनन् । परीक्षाबाट छानिने समावेशी पदहरू सम्बन्धित समुदायकै सम्भ्रान्तहरूको पोल्टामा गएको र दलहरूबाट चुनिनेमा नातागोता छिरेको छ । समावेशी र समानुपातिकको मर्मअनुसार लक्षित समूहलाई समेट्ने चुनौती छ । संक्रमणकालीन न्याय टुंगिएको छैन । पृथकतावादी गतिविधि गरिरहेका सीके राउत वैधानिक राजनीतिमा आए पनि माओवादीबाट छुट्टिएका नेक्रवित्रम चन्द मूलधारबाट भाग्दै छन् ।

राजतन्त्रको समूल नष्ट हुँदा दलहरू सामन्तवादी देखिँदैछन् । संविधानले ग्यारेन्टी गरेको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतामाथि अनेक बहानामा धावा बोलिँदैछ । आलोचनाका स्वरहरू दबाइँदै छ । सरकार व्यंग्य पचाउने क्षमता राख्दैन । निर्वाध प्रश्न गर्ने हकलाई सकेसम्म अंकुश लगाउन खोजिएको छ । विदेश उड्न विमानस्थल पुगेका विश्वविद्यालयका उपकुलपतिलाई बयान दिन प्रधानमन्त्री कार्यालय पुर्‍याइन्छ । विद्युतीय कारोबारमा आकर्षित हुने ऐन लगाएर पत्रकारहरूलाई थुनिन्छ । कति गतिविधि यस्ता भइराखेका छन्, जहाँ लोकतन्त्र आफैं लजाउँछ ।

सरकारलाई जनकेन्द्रित काम गर्न कुनै जटिल गतिरोध छैन । सार्वजनिक वृत्तमा उठेका स्वरहरूको सुनुवाइ भइरहेको छैन । अहिले हामी यस्तो जटिल मोडमा छौं जहाँ निर्वाचित सरकार मात्र होइन, प्रतिपक्षी दलप्रति पनि नागरिक भरोसा डगमगाएको छ । लोकतन्त्रको स्वास्थ्यका लागि यो शुभ संकेत होइन । यस्तो बेला सबै प्रमुख दलले लोकतन्त्र सुदृढीकरणमा रचनात्मक भूमिका खेल्न सक्नुपर्छ । लोकले जित्ने व्यवस्था लोकतन्त्र हुन्छ, निश्चित स्वार्थ समूहको पोल्टामा परेको नेतृत्वले जित्ने व्यवस्था लुटतन्त्र हुन्छ । नागरिक अधिकारहरू निर्विघ्न प्रयोग गर्न पाउने, कानुनी राजसहितको सुशासन प्रत्याभूत गर्ने, सबै खाले विभेदहरू अन्त्यको प्रतिबद्धतासहितको न्याय र समतामुखी विवेकी राज्य लोकतन्त्रको कबोल हो । यसप्रतिको सम्झना दिलाउने साइतले हामीलाई लोकतन्त्रको अभ्यासमा देखापरेका अभावहरू आलोकित गर्छ । खाडल पुर्ने कर्तव्यचेत दिलाउँछ ।
सबैलाई लोकतन्त्र दिवसको शुभकामना !

प्रकाशित : वैशाख ११, २०७६ ०८:१८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

आततायी आतंक

सम्पादकीय

काठमाडौँ — ‘हामीलाई अरू प्राणीभन्दा अलग गर्ने केही छ भने त्यो कहिल्यै नभेटेका ती मानिसहरूका लागि पनि शोकमा डुब्ने हाम्रो क्षमता नै हो ।’ यस मानेमा अमेरिकी लेखक डेविड लेभिथान सोह्रै आना सही छन् । त्यही शक्तिकै कारण आइतबार श्रीलंकामा भएको बम विस्फोटका घटनामा विश्व स्तब्ध बन्यो ।

एउटै उपमहाद्वीपमा भएका हामी नेपाली मात्र होइन, संसारभरका मानिस भावविह्वल बने । मानवताको त्यान्द्रो समातेर श्रीलंकासित जोडिए । शोकमा डुबेका श्रीलंकावासीको वेदनालाई आफ्नो पनि बनाए ।

तीन दशक लामो गृहयुद्धबाट थिलोथिलो बनेको श्रीलंकालाई अर्को ठूलो चोट लागेको छ । तमिल विद्रोहीहरूको पृथकतावादी युद्ध सकिएको एक दशकयताको सबैभन्दा बीभत्स घटना हो यो । क्रिस्चियन धर्मावलम्बीहरूको महत्त्वपूर्ण दिन ‘इस्टर सन्डे’ पारेर चर्च र होटलहरू विस्फोट गराइएको छ । नियोजित रूपमा भएको शृंखलाबद्ध विस्फोटमा करिब ३ सय जनाले ज्यान गुमाए । पाँच सयभन्दा बढी घाइते छन् । मृत्यु हुनेमा केही विदेशीसमेत छन् ।

प्रहरीले आतंकवादी घटना हुन सक्ने सुइँको पहिल्यै पाएको रहेछ । दुई साताअघि प्रहरी प्रमुखले उच्च पदस्थहरूलाई सुरक्षा सतर्कता अपनाउन भनेका पनि रहेछन् । तर कहाँ कस्तो आक्रमण हुन्छ भनेर ठम्याउन चुक्यो प्रहरी । सोमबार साँझसम्म २९० भन्दा बढीको मृत्यु र ५०० भन्दा बढी घाइते भइसकेको यो घटनाको जिम्मेवारी भने कसैले लिइसकेको छैन । अधिकांश विस्फोट आत्मघाती आक्रमणकारीले गराएको सरकारी दाबी छ । घटनासँग सम्बन्धित भएको आशंकामा २४ जना पक्राउ परेका छन् । विस्फोटपछि सरकारले देशभर कर्फ्यु लगायो । सोमबार पनि कोलम्बोमा सन्नाटा थियो । पसलहरू बन्द थिए । चकमन्न सडकहरूमा सेना र प्रहरी मात्र तैनाथ थिए । राष्ट्रपति मैत्रिपाला सिरिसेनाले सर्वोच्च अदालतका पूर्वन्यायाधीशको संयोजकत्वमा तीन सदस्यीय छानबिन समिति गठन गरेका छन् ।

जसले गराएको भए पनि यो घटना मानव सभ्यताकै विरुद्धमा छ । लोकतन्त्रमा हिंसा वर्जित छ । विस्फोटका लागि छानिएको दिन र घटनास्थलले यसमा कुनै समुदायप्रति अत्यधिक घृणाको छनक देखिन्छ । जुनसुकै जाति, धर्म र समुदायप्रतिको अति घृणा कुनै पनि लोकतान्त्रिक समाजमा स्वीकार्य छैन । विस्फोट गराउनेहरूको घोषित उद्देश्य थाहा भइसकेको छैन । निहितार्थ भने बुझ्न गाह्रो छैन– निर्दोषहरूको जीवन सिध्याउने, समाजमा आतंक सल्काउने । एकअर्कामा विभाजनको बिउ रोप्ने । सरकारलाई अप्ठ्यारो पार्ने, नागरिकको अमनचयन खोस्ने, ढुक्कले बाँच्ने वातावरण कसैलाई नदिने ।

जुनसुकै तर्क र बहानाले यस्ता आतंकवादी घटनाको औचित्य पुष्टि हुँदैन । कुनै पनि विभाजनकारी कुरामा अतिविश्वास आफैंमा अतिवाद हो । त्यसले डोर्‍याउने आतंकवादसम्मै हो । हरेक अतिवादी दृष्टिकोणले मलजल गर्ने हिंसा र आतंकलाई नै हो । यो पाठ विश्वभरका लागि हो, किनकि आतंकवादको कुनै सिमाना हुँदैन । बेलायती अनलाइन मिडिया इन्डिपेन्डेन्टले सम्पादकीयमा लेखेझैं यो घटना विश्व आतंकवादबाट अझै मुक्त छैन भन्ने दह्रो प्रमाण हो ।

तमिल विद्रोहीहरूलाई रक्तपातपूर्ण दमनमार्फत निमिट्यान्न पारे पनि श्रीलंकामा हिंसाका छिटपुट घटनाहरू भई नै रहेका थिए । बहुसंख्यक बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको निसानामा अल्पसंख्यक मुस्लिम पर्दै आएका थिए । केही पहिले मुस्लिमहरूको समूहले एक बौद्धमार्गीलाई पिटेपछि बदलामा यस्ता घटना बढेका थिए । अल्पसंख्यकविरुद्ध आक्रमण बढेपछि एक वर्षअघि सरकारले संकटकाल नै लगाएको थियो ।

राजनीतिक रूपमा पनि यो टापु मुलुक स्थिर छैन । गत अक्टोबरमा मात्रै संवैधानिक संकट निम्तिएको थियो । राष्ट्रपति मैत्रिपाला सिरिसेनाले संसदीय सर्वोच्चतालाई चुनौती दिँदै रनिल विक्रमासिंघेलाई अपदस्थ गरी महिन्दा राजपाक्षेलाई प्रधानमन्त्री बनाए । सर्वोच्च अदालतले उक्त कदमलाई अवैध घोषणा गरेर उक्त संकट टारिदियो । बहुल समाजमा यस्ता मतभेदहरू हुन्छन्, ध्रुवीकरणको हदशत्रुतापूर्ण तहमा हुनुहुँदैन ।

कतिपयले अहिलेको विस्फोट चरमपन्थी मुस्लिमहरूले गराएको आशंका गरेका छन् । शान्तिकामी मुस्लिमहरू यो घटनाबाट उत्तिकै दुःखी छन् । मुस्लिम काउन्सिल अफ श्रीलंकाले धार्मिक र जातीय विभाजन ल्याउन विध्वंसकारी तत्वले आक्रमण गराएको जनाएको छ । विस्फोटमा संलग्न जोसुकै भए पनि आतंकवादीको कुनै धर्म हुँदैन न कुनै जात/सम्प्रदाय हुन्छ । त्यसैले यसलाई लिएर अबका दिनमा बदलाका घटनाहरू हुनुहुँदैन । नत्र बदलाले स्वभावतः अर्को बदला निम्त्याउने भएकाले यो अन्त्यहीन शृंखला हुन जानेछ ।

हृदयविदारक घटनापछिको यो पलमा श्रीलंकाली समाजका सबै तह र तप्काका नेतृत्वले एकताको सन्देश दिन सक्नुपर्छ । के राजनीतिज्ञ, के नागरिक अगुवा, सबैले आम मानिसहरूलाई ढाडस दिनुपर्छ । भय र आतंक हटाउन सुरक्षा व्यवस्था सुदृढ बनाउनुपर्छ । सर्वसाधारणको जिन्दगी लयमा फर्काउन र नागरिक स्वतन्त्रता कायम राख्न सबै एकजुट हुनुपर्छ । गौतम बुद्धको विश्व सन्देश शान्ति हो । आस गरौं, बौद्ध धर्मावलम्बीको बाहुल्य भएको श्रीलंकामा चाँडै शान्ति आउनेछ ।

प्रकाशित : वैशाख १०, २०७६ ०८:१३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्