कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

बच्चाले घरमै बढी सिक्छन् 

बिना थिङ

काठमाडौँ — सिकाइ अनन्त छ । सिकाइबाटै व्यक्ति (बालबालिका समेत) ले आफूमा निहित ज्ञान, सीप, व्यवहार, मूल्य, क्षमतामा निखार ल्याउँछ । यसले मानिसमा घर, परिवार र समाजमा जस्तोसुकै परिस्थितिमा पनि अन्तरघुलन वा समायोजन गर्नसक्ने क्षमता अभिवृद्धि गराउँछ ।

जसरी एउटै गह्रामा उम्रिएको बालीमा एकरुपता, एकरसता भेटिँदैन, त्यसरी नै एउटै उमेर समूहका सबै बालबालिकाका स्वभाव एउटै र उस्तै हुँदैन । उनीहरूको पारिवारिक वातावरण, सामाजिक परिवेश, वंशाणुगत गुण जस्ताको आधारमा पनि सिक्ने क्षमता निर्भर रहन्छ । कोही छिटै सिक्छन्, कोही विस्तारै ।


सिकाइ प्रक्रिया गर्भावस्थादेखि आरम्भ हुन्छ भनी वैज्ञानिकहरूले प्रमाणित गरिसकेका छन् । यसैलाई आधार मानेर हेर्दा बच्चाको मानसिक र शारीरिक विकासमा उसको आमाको स्वास्थ्य, आचरण र परिवेशले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । बालबालिका जन्मेको ५ वर्षभित्रमा उसको ९० प्रतिशत बौद्धिक क्षमता विकास भइसकेको हुन्छ । ८ वर्षको उमेरसम्ममा मानसिक विकास ८० प्रतिशत भइसक्छ । सामान्यतया यो केटाकेटीले आमा, बाबु तथा घरपरिवारसँग अत्यधिक समय बिताउने उमेर हो । यसैकारण पनि बालबालिकाको पहिलो पाठशाला घर हो भनिन्छ ।


बालबालिकाले आफ्नाले बोलेको, गरेको सुनेर–देखेर शब्द उच्चारणदेखि बानीव्यवहार निर्माण गर्दै जान्छन् । प्रत्यक्ष ज्ञानेन्द्रियहरूबाट प्राप्त अनुभव बाहेकको अस्तित्वलाई स्वीकार्दैनन् । यतिखेर सिकेको कुरा बालकको हृदयमा गढेर बसेको हुन्छ । बालबालिकाको सिकाइ प्रक्रियामा जति विद्यालय, शिक्षकले जिम्मेवारी बहन गर्नुपर्छ, त्योभन्दा बढ्ता अभिभावकको काँधमा त्यो जिम्मा रहन्छ ।


सिकाउने कामको मुख्य जिम्मेवारी विद्यालयले लिनुपर्छ भन्ने आम बुझाइ छ । त्यहाँ लगेर बालबालिका हुलिदिएपछि सिकिहाल्छ भन्ने सोच बलियो छ । हाम्रो बुझाइको गल्ती यसैमा छ । विद्यालय एउटा त्यस्तो संस्था हो, जहाँ बालकमा निहित क्षमता वृद्धि अथवा परिवर्तन गर्न आवश्यक परिवेश प्रदान गरिन्छ । बालबालिकाको उमेर, रुचि, क्षमता अनुरुप सिकाइको परिवेश उपलब्ध गराइन्छ । उनीहरूको आवश्यकता र क्षमता अनुरुप रचनात्मक वातावरण विद्यालयले दिनुपर्छ । सिक्ने बालबालिकाले नै हो । शिक्षकले सहजकर्ताको भूमिका निर्वाह गर्छ । यो आलेखमा अभिभावकको उत्तरदायित्वबारे मात्र चर्चा गर्ने प्रयास गरिएको छ ।


बालबालिकाले विद्यालयमा भन्दा बढी समय घर, परिवार, समाजमा बिताइरहेका हुन्छन् । उनीहरूको धार्मिक, सांस्कृतिक, नैतिक आचरणमा यही समुदायको प्रभाव परिरहेको हुन्छ ।


अभिभावकले आफ्ना बालबालिकालाई कुन वातावरणमा घुलमिल हुनदिने, कुनमा नदिने, बालबालिकाको सामुन्ने कस्तो क्रियाकलापलाई प्रश्रय दिने कस्तोलाई नदिने भन्ने हेक्का राख्नुपर्छ । बालबालिकाका अघिल्तिर प्रयोग गर्ने शब्दमा समेत अभिभावकले ध्यान दिनु जरुरी हुन्छ । हामी चाहन्छौं, बालबालिका आदर्शवान बनुन्, असल बनुन् । तर हामी नै उनीहरूसामु धूमपान, मद्यपान सेवन गरिरहेका हुन्छौं ! उनीहरूकै सामु झुट बोलिरहेका हुन्छौं । झैझगडा लगायतका गलत गतिविधि गरिरहेका हुन्छौं । अब स्वाभाविक प्रश्न उठ्छ, बालबालिकाले के सिक्छन् ?


बालबालिका स्वाभावैले जिज्ञासु, चञ्चल र अत्यधिक क्रियाशील रहन्छन् । बालबालिका आफ्ना कुतूहलता अभिभावकसँग पोख्छन् । अभिभावकले उनीहरूले सोधेको प्रश्नलाई भिँmजोको रूपमा लिने गरेको देखिन्छ ।


हामी चाहन्छौं, ती सबै कुतूहलता विद्यालयले शान्त पार्नुपर्छ ।


बालबालिका यति क्रियाशील हुन्छन् कि तिनीहरूसँग फाल्तु समय हुँदैन । केही न केही गरिरहेकै हुन्छन् । विद्यालय समय बाहिर (विद्यालयमा त अनुशासनको नाममा बाँधिएका हुन्छन्) उनीहरू अत्यधिक सक्रिय हुन्छन् । तर अभिभावकका आँखामा तिनको गतिविधि खेलमात्रै हुन्छ । यहाँनेर अभिभावकले बुझ्नुपर्छ, उनीहरू आफ्ना अवयवको सक्रियतामा धेरै कुरा सिकिरहेका हुन्छन् ।


अभिभावकले बालबालिका कस्तो गतिविधिमा संलग्न छन् भनेर समय–समयमा संवाद गरेर बुझ्ने प्रयास गर्नुपर्छ, नकि झपारेर उनीहरूको क्रियाकलापमा दक्खल पुर्‍याउने । बालबालिका समय अनुसार प्रविधिप्रेमी बनिसकेका छन् । उनीहरूलाई त्यसबाट विमुख गराउने सोच्नुभन्दा त्यसको सकारात्मक प्रयोगमा प्रोत्साहन दिनुपर्छ ।


एउटा घटना यहाँ जोडिहालुँ । यो शैक्षिक सत्रको हिउँदे बिदामा कक्षा ६ मा अध्ययनरत मेरो छोरोको गृहकार्यको सूची अलि लामै थियो । विदाको दिन पनि उसको हरेक बिहान गृहकार्य ‘आतङ्क’बाट सुरु हुन्थ्यो । गृहकार्यमा सरस्वती पूजाको महत्त्वबारे निबन्ध पनि समेटिएको रहेछ । यसबारे उसले मलाई कुनै बेला सोधेको थियो । म व्यस्त थिएँ । सायद बताउन भ्याइन ।


एक दिन ऊ मोबाइल चलाइरहेको थियो । गृहकार्य नगरी मोबाइल खेलाएकामा मलाई एकदम रिस उठ्यो । मैले निकै ठूलो आवाजमा उसलाई गृहकार्य नगरेको भनेर झपारेँ । नजिकै गएर कान उखेल्न मन लाग्यो । ऊ त मोबाइलमा सरस्वती पूजाको महत्त्वबारे गुगल सर्च गरेर पढिरहेको रहेछ । सिकाइको यो नवीन पाटो अर्थात् प्रविधिमैत्री सिकाइलाई उसले राम्रोसँग लिएको देखेर म खुसी भएँ ।


व्यस्त जीवन बाँचिरहेका हामीबीच आत्मीयता, सम्बन्धको न्यानोपन विस्तारै कमजोर हुँदै जानथालेको छ । मानिस रुखो हुनथालेका छन् । मानिस बाँच्ने भनेको सम्बन्धहरूले पनि हो । यो अत्यन्तै व्यावहारिक सिकाइ र अनुभव पनि हो । यस्तो बेला विद्यालयले त्यो न्यानोपनको अनुभूति उपलब्ध गराउन सक्दैन ।


त्यसैले बालबालिकालाई समय अनुकूल पारिवारिक जमघट, सामाजिक गतिविधि (हाट–बजार, जात्रा, विवाह उत्सव, मृत्यु परम्परा) मा अभिभावकले संलग्न गराउनुपर्छ । यसबाट उनीहरूले सामाजिक उत्तरदायित्वका साथै नैतिकता सिक्न सक्छन् । यस्ता गतिविधि विद्यालयले चाहेर पनि गर्न–गराउन सक्दैनन् ।


अहिले प्रविधि, परिस्थितिले अभिभावक र बालबालिकाबीच नदेखिने खालको ‘पर्दा’ टाँगिदिएको छ । अभिभावकले आफ्नो जागिर, करिअर सम्हाल्ने धुनमा बालबालिकालाई पर्याप्त समय दिन सकिरहेका छैनन् । उनीहरूको आवश्यकता के छ ? स्नेह–प्रेममा खाडल कहाँ परिरहेको छ ?

बालबालिकाका लागि उपयुक्त परिवेश कसरी निर्माण गर्न सकिन्छ ? भन्नेबारे कतिपय अभिभावक बेपर्वाह छन् ।


यो पनि बालबालिकामा सिकाइप्रतिको उदासीनता उत्पन्न हुनुको एउटा प्रमुख कारण बनेको छ । बालबालिका खुसी नभएसम्म सिकाइका लागि तत्पर हुँदैनन् । जबर्जस्ती सिकाइएको ज्ञान, कला अर्थहीन हुन्छ । बालबालिकालाई पर्याप्त समय, प्रेम–स्नेह र उनीहरूको न्युनतम आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्ने कार्यप्रति अभिभावक हरदम सचेत हुनुपर्छ ।
प्रकाशित : माघ १७, २०७५ ०८:३०

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

भ्रष्टाचार सूचकांकमा अघि

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — ट्रान्स्परेन्सी इन्टरनेसनलको पछिल्लो भ्रष्टाचार सूचकांकले मात्र होइन, नेपालको खस्किँदो अवस्थाबारे अन्य अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाका प्रतिवेदन पनि मन घोच्ने खालका छन् ।

भ्रष्टाचार दण्डहीनताबाट प्रोत्साहित हुन्छ भने कुशासनबाट संरक्षित हुन्छ । संसारभरिको सुशासन र न्याय सम्पादन मापन गर्ने वासिङटन डीसीस्थित अन्तर्राष्ट्रिय संस्था ‘वल्र्ड जस्टिस प्रोजेक्ट’का पछिल्ला वार्षिक प्रतिवेदनहरूमा नेपाल संविधान लागु भएदेखि नै सुशासन र न्यायमा ओरालो लागिरहेको देखिन्छ । सुशासन र न्याय सम्पादनमा नेपाल ११३ मुलुकमध्ये २०१४ मा ५५ औं स्थानमा, २०१५ मा ५८ औं स्थानमा, २०१६ मा ६३ औं स्थानमा पुगेको थियो । ‘सिंहदरबारको शक्ति गाउँ–गाउँमा’ भन्ने उद्देश्यले अपनाइएको व्यवस्थाका विपरीत अवस्था, ‘सिंहदरबारको भ्रष्टाचार गाउँ–गाउँमा’ भन्ने बेला भइसक्यो ।

स्वीस बैंकमा जम्मा भएको ५५ नेपालीको ५२ अर्ब रुपैयाँ होस् वा ब्रिटिस भर्जिन द्विपबाट भित्रिरहेको अर्बौंको अवैध रकम वा सटहीको विश्वसनीयता नपाएर नेपालका बैंकहरूमा थुप्रिरहेका भारू होस्, यस्ता रकम कर छलेको, भ्रष्टाचार गरेको, तस्करी गरेर सोहरेको, १० वर्षे हिंसात्मक द्वन्द्वकालमा लुटिएको, राज्यलाई ठगेको, आफूलाई टाट उल्टिएको देखाएर दायित्वबाट उन्मुक्ति लिन खोज्नेहरूको अवैध रकम हो भन्नेमा दुईमत नहोला ।

एयरबसको वाइड बडी खरिदमा भएको ४ अर्ब ३५ करोडमाथिको भ्रष्टाचार, एनसेल मोबाइल फोनको पुँजीगत लाभकर छली काण्ड, कर फस्र्योट आयोगले गरेको २१ अर्बको अनियमितता, आयल निगमका लागि जग्गा खरिदमा अर्बौंको भ्रष्टाचार, बुढीगण्डकी विद्युत आयोजना चिनियाँ कम्पनी ‘गेजुवा’लाई सुटुक्क बुझाएको काण्ड, अर्बौंका अनेकौं यस्ता भ्रष्टाचारमा मुद्दा चलाउने र दोषीलाई जेल हाल्ने नैतिक हिम्मत र इच्छाशक्तिको चरम अभाव भ्रष्टाचार नियन्त्रण तथा सुशासन स्थापना गर्ने राज्यका संस्थाहरूमा व्याप्त छ । यस्ता गतिविधिलाई उन्मुक्ति दिएर प्रधानमन्त्रीले ‘म भ्रष्टाचार गर्दिन र गर्न पनि दिन्न’ भन्दै हिँड्नु गीत गाएको जस्तोमात्र भइरहेको छ, जसमा मिठास छ, निष्ठा देखिँदैन । दोष लाग्ने सम्पत्तिमा पालिएकाहरूको बोलीको ठेगान हुँदैन ।

कालो धन र आपराधिक आर्थिक गतिविधि समानान्तर रूपमा सक्रिय छन् । तर अचम्म, दण्डहीनताको अभयदान पाएपछि ‘सेतो’ धन नै ‘कालो’ हुनतिर आकर्षित भएका प्रशस्त उदाहरण छन् । दुबईबाट चोरी आयात गर्ने सुन तस्करहरूले रगत–पसिना बगाएर कमाएको विप्रेषणको रूपमा भित्रिनुपर्ने रकमलाई अनेक लाभलोभ देखाएर उतै फकाउन थालेका छन् । वैध लगानीकर्तालाई भने अर्बौं कमाउने आसभन्दा अर्बौं डुब्ला भन्ने सावधानी गम्भीर हुन्छ । यसै सम्झौं, सित्तैमा पाएको ५० रुपैयाँभन्दा त्यसै गुमेको ५० रुपैयाँको उच्च मूल्याङ्न गर्ने मानवीय स्वभाव हुन्छ । भ्रष्टाचार र दण्डहीनताले जन्माएको कालो धन समानान्तर अर्थतन्त्रको रूपमा हावी भएको वैध अर्थतन्त्रमा वैध लगानी हतोत्साही हुन्छ ।

दुई तिहाइ मतको स्थिर सरकार, बन्द–हड्ताल प्राय: शून्य रहेको, लोडसेडिङको अवस्था नरहेको व्यवस्था देखाएर मात्र पुग्दैन । भारतसँगको सम्बन्धमा स्थायित्व तथा अमनचैन, नाकाबन्दीको जोखिमबाट निश्चिन्तता, ऐन–कानुन र आर्थिक नियमको इमानदारीपूर्ण पालना, कर्मचारीले ढिलासुस्ती नगर्ने तथा उद्योगी–व्यापारीका आर्थिक गतिविधिमा अनैतिक आशक्ति नराख्ने इमानदार सरकार तथा प्रशासन, सुरक्षित र सुनिश्चित बजारजस्ता अनिवार्य पक्ष भ्रष्टाचारका कारण चुनौतीका रूपमा यथावत छन् ।
– चन्द्रमणि गौतम, बसुन्धरा, काठमाडौं

नेपालमा भ्रष्टाचारीहरूको संख्या जसरी बढ्दैछ, यही रफ्तारमा बढ्ने छुट दिँदै जाने हो भने १/२ वर्षमै यो देश संसारकै प्रथम भ्रष्ट हुने निश्चित छ । अनि तिनै भ्रष्टाचारीको फुल कोरलेर देशव्यापी भ्रष्टाचारको चल्लाफौज उत्पादक माउहरूले विदेशबाट आयात गरेका फूलमालाले, परम श्रद्धेय धर्मभक्त, दसरथचन्द, शुक्रराज जस्ता अमर सहिदहरूको शालिकमा माल्यार्पण गर्दा ती सहिदका आत्माले के भन्ला ? भ्रष्टहरूलाई भोट दिएर नेता बनाउने हामी कस्ता ?
– रामहरि बाजे, विदुर–४, नुवाकोट

ट्रान्परेन्सी इन्टरनेसनलको प्रतिवेदनमा नेपालमा भ्रष्टाचार र महंँगी बढ्दै गइरहेको खबरले सबै नेपालीमा चिन्ता छाएको छ । यसतर्फ सम्बन्धित अधिकारवालाले जिम्मेवारी लिनुपर्छ । प्रधामन्त्री केपी शर्मा ओलीले भ्रष्टाचार गर्ने जोकोहीलाई पनि छाड्ने छैन भने पनि त्यसको कार्यान्वयन गर्ने सरोकारवालाले अनुगमन गर्न नसकेको हो कि ? किन भ्रष्टाचार र महंँगी बढेको हो ? यसतर्फ सम्बन्धित सरोकार निकायले कडाइ गर्ने हो भने भ्रष्टाचार र महंँगी सम्बन्धी आगामी प्रतिवेदनमा सुधार भएको देखिनेछ ।
– बलराम थापा, क्षेत्रपाटी, काठमाडौं

प्रकाशित : माघ १७, २०७५ ०८:२५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×